לײענט א'ן קומענדיקן נומעף
||
צום 7-70טן געבורטסטאָג פון פּערעץ מארקיש -- װערק
פון דעם דיכטער: אן אָקטיאבער-ליד, פראגמענטן פון דער
ניט-פארעפנטלעכטער פּאָעמע דער פערציקיאַריקער
מאַך.
א
דעם צווייטן טייל פון הערשל פּאַליאנקערס ראָמאן ,דער
בעקער פון קאַלאַמײע*.
2 :
די לעצטע קאפּיטלען פון אװוראָם קאהאנס היסטאָרישן ראָמאן
;פארברעכן און געוויסן".
וו
א לידער-ציקל פון דעם ייִסראָעלדיקן דיכטער פּייסעך בינעצקי.
א
גנאַטיצן פון אן אױיספּרוּוו-פליער" פונעם העלד פון סאָוועטג-
פארבאנד מארק גאלײַ.
א
רײַזע-פארצייכענונגען פון ארן ווערגעליס,
שטייט
|וזיימלאנד
ליטעראריש-קינסטלערישעף
כוידעש-זשורנאר
מ
אַרגאן פון שרײַבערפארבאנד פון פססר
ר
פינפטער יאָרגאנג
"
פארלאג ,סאַװעטסקי פיסאטעלי
מאָסקװע
אַקטיאבער
א
| צ א"
אטא
ה 0
אצאאא
א
א
169
נוינהאלט
פון דער הײַנטצײַטיקער רוסישער סאָוועטישער דיכטונג
ס ערגײ נאראַָװטשטאטאָװ. ראסיע .
יעװגעני יעװטושענקאָ. דער ליכט:דיספעטשער .
אלעקסאנדצר מ עזשיראָװ. דערמאָנונג װעגן דער פּעכאָטע
באָריס ס לוצקי א כאָלעם .
אװראַם קאהאן פארברעכן און געװיסן (היסטאָרישער ראָמאן.
פאָרזעצונג) . ,א
איציק פעפצר. דרײַ לידער
כאיִם וילבערמאן דער טײַטש פון זעלבסטװירדע .
מוישצע טײף. לדער און באלאדעס . רעה
מצנדל ליפ שיץ. 6און װען איך גײ פון דעם, װאָס איז גע-
װעזן.." -- גאכט און פופציק בין איך שוין אלט.."
?ערשטן טראָט, ס'ערשטע װאָרט, ערשטע שײַן..." -- , אין מײַן
פאמיליע זײַנען אלע שרײַבער.." (לידער) .
זענאַן קאָסידאָװ סקי. ביבלישע לעגענדעס 6
מײצער כאראץ. גײ איך ארויס אפן גאנעקל. -- זאָל זײַן גי
בענטשט. --- אופגעוועקטע װעלט. ---,מײַן יונגער, מײַן אלטער,
לאנגאַניקער טרוים...". -- דער טרויער שארט זיך. -- אַן א
נאָמען. -- מאַשלארטיק (לידער) + + + + + 4 .2 ,
יויסעף א לביר ט. צװײי מעשאָלים (לידער) . :
נײַע שטימען יאשע רוביאן שיכעלעך. -- דער פּראָפּעסאָר
און זײַן מאמע. -- דעם קארגנס צאװאָע ר נאָסן
ר אָ ם. געטאָדמאָטיװון (ליד). מוישעידאָװיד כ איצט. גע-
ראטעװועט. (דערציילונג). בראַניע סינע לניקאָװא. דער
פרילינג גײט (ליד). אװ ראָם שכטמאן. עפעלעך און
בארעלעך (ליד). יעפים קאַלטעניוק. א נײַער טאָג
(ליד). הערשל באראז. דרײַ נאָװעלעטן . :
אויסלענדישע פּובליציסטן בא אונדז צוגאסט. דאָ װיד
דיַאמאנט. אין די רײען פון דער װידערשטאנד-באװעגונג
שת סאי רטר 0 0 6'ס ס ט ס 5 ט 5 פיט
טריבונע פון לעבן
יאנקעת פײגיןן. פרײַנט באגעגענען זיך װידער + *+ + + .
ליטעראטור און קונסט
ייַסראָעל סערעבריאני. דער גוטער נאָמען (גרונט-שטריכן
פק תאש 32) ס 9 0 6 0 ס טס 2 2 8 0 2 2 2
כ. לויצ קער, מ. מײַדאנסקי. דער שפראכפאָרשער עליצ
ספיוואק (צו זײַן 75:טן געבורטסטאָג). . + + . + . . .
מיינונגען, געדאנקען,. באמערקונגען.. מוישע נאָטאַ-
װיטש. באמערקונגען װעגן אונדזער קריטיק. יעשוצ לי
באָמכירסקי. באמערקונגען װעגן דראמאטורגיע
ארן ראסקין. צװײ אנטאָלאָגיעס. (רעצענזיע) + . . .
פון דער שעפערישער לאבאָראטאָריע. מוישע אלטמאן
א באגריף פון גרויס אכרײַעס. הירש ב לאָ שטײן. פון
באַגינפן בלן אֶתנט י + א תע 6 0 א 0 4 א 2 0 00 .
בלעטערנדיק זשורנאלן און צײַטונגען + + + + + + א א .2
כראָניק 3 116, 138,
גאָטיצן אפן קאלענדאר * * * * * * * * + + + א א 66
ה 06 טס 6706 טס -סח/ם. םס "6 ס 6 0
זײַט
101
102
117
136
139
הויפּט-רעדאקטאַר
א. ווערגעליס.
רעדקאָלעגיע:
ה. אַשעראַװיטש, אי. באַ-
רוכאַװיטש, א. גאַנטאר,
מ. טייף, נאַטע לוריע, מ. לעוו
(פאראנטװואָרטלעכער סעקרעטאר),
ף מיקעת ץ פא קטאן
דו וו ש: פרב, 2 האוטטן, ר ורוובון;
145
פון דער הײַנטצײַטיקעד
דוסישער פאָוועטישער דיכטונג
ס ער ג יי
נאראַװטשאטאַװ
האחס"ע
איך בין פארליבט אין דיר, ראסייע!
עס האָט פארקישעפט מיך דײַן ערד,
אף קוליקאָװוער פעלד, אין שנייען,
דער סוינע קניט אונטער דײַן שווערד.
איך בין פארליבט אין דיר, ראסייע!
עס קלאפּט אין ברוסט בא מיר דער טראָט
פון דײַנע דרייסטע זין, װאָס גייען
מיט קעפ געהויבענע צום עשאפאָט.
נאָר ס'קלינגט דײַן ליד דורך ציין פארפּרעסטע
און א באפליגלטע זי זאָגט שוין אָך
אף באריקאדן פון דער רויטער פּרעסניע
עס פלאטערט זיגעריש דײַן פאָן.
יאָ, אלץ געדענק איך! איך --- דײַן זון און דיכטער,
דו ביסט, ראסייע, מײַן פרימאָרגנדיקע שײַן,
נאָר זאָג, פארװאָס דײַן רומפולע געשיכטע
איז דורכגעוועבט מיט וויי און פּײַן?
וויַל ביסט געווען, וי יענער אָדלער,
פארשפּארט -- א מעכטיקע --- אין שטייג פון נויט,
דײַן הײיליק בלוט אין די געזונטע אָדערן
האָט וויפל מאָל באזיגט דעם טויט.
און ענדלעך האָט א פלייץ געטאָן דײַן צאָרן
אף די, װאָס האָבן דיך געפּײַניקט און געיאָגט,
ווען ס'האָט דער קנאל פון דער ,אװוראָרט"
דעם אָנקום פון באגינען אָנגעזאָגט.
דײַן ליד פאר דוירעס בלײַבט דאָס לעבעדיקע ברויט,
און דײַן געדולד --- דער זיג איבערן טויט.
האָסט דײַנע סאָנים אף די קני געשטעלט,
קעדיי צו שטעלן אף די פיס א האלבע וועלט.
ייִדיש -- מ. ט ײף.
יעװוגעני יעװוטושענקאַ
דער ליכט-דיספּעטשעף
איך, דער ליכט-דיספעטשער איזי קראמער,
בא דעם פּולט, וי א סאָלדאט, איך שטיי.
: טאָק איך גיב די הייזער און די קראנען,
און קינאָ- קאָמעדיעס איך דריי.
אין די שטילע געסעלעך, אין סקווערן,
פּאָרלעך בלאָנקען, וי פון שטענדיק אָן...
עפשער צופיל שײַנען די לאמטערנס?
קאָן איך מאכן טונקעלער, איך קאָן.
אוי, פארליבטע פּאָרלעך, איר געפעלט מיר!
שווער איז אָפּצוזוכן זיך א פאָר.
פערציק יאָר --- דאָס איז נאָך ניט די עלטער,
אָבער ס'איז ניט װינציק -- פערציק יאָר.
נאָר איך װעל מײַן גוירל ניט באוויינען,
ס'טרעפט, עס נייגט דער קאָפּ זיך אף אראָפּ...
אינעם מויל --- ארײַנגעשטעלטע ציינער,
און אינגאנצן גרוי איז שוין מײַן קאָפּ.
די טורבינעס דרייען זיך און דרייען,
דאָ, אין בראטסק, איך האָב א שטיקל שעם.
ערגעץ טיף אין מיר עס לעבן צווייען,
נאָר עס ווייסט ניט קיינער וועגן דעם.
איך בין דאָ און, װי איר זעט מיך, דאָרטן,
דאָרט -- א קאָרבן, דאָ -- א גאנצער העלד.
ריגער געטאָ, שטעכעדיקע דראָטן
האָבן מיך צעריסן אף דער העלפט.
ביידע איזיס אין איין הויט פארבאָרגן --
איינער פריי, דער צווייטער איז געשמידט.
איינעם שרײַט מען: ,כאווער, א גוט-מאָרגן!"
און דעם צווייטן: ,היי, פארשיווער זשיד!"
איינעם אויסגעפאלן איז דער קאָװעד, --
ס'ווערט עלעקטרע-שיײין דורך אים פארשפּרייט.
בא דעם צווייטן איז א מאָגן- דאָװיד
צו זײַן גרויען ארבל צוגענייט.
אָבער אין די פרילינג-נעכט די שפּעטע
שיט זיך װײַסער צוויט אף זײַנע האָר.
אכצן יאָר --- אפילע אין דער געטאָ
זײַנען זי ניט מער וי אכצןו יאָר,
4
שרײײַט ארויס דאָס לײַב דורך אלטע שמאטעס
און כאפּט אוף פון וועסנע יעדן קלאנג.
ווי דאָס דאוונען פון די אלטע טאטעס,
זײַנען ריווקעס האָר פארנעפלט-לאנג.
א פארשמאכטע שעפּטשעט זי א טפילע,
נאָר די טפילע אף די ליפּן צאנקט.
און איך ווייס אליין גאָר ניט אפילע,
וי צו מיר איר אָטעם-צוג דערלאנגט...
אונדז אין א באראק מע האָט פארופן, --
א קאָנצערט װעט הײַנט אין געטאָ זײַן.
אויסגעצערטע, הויקערדיקע גופן,
שענערע מע לייגט אין גרוב ארײַן.
שאָטנס נעמען דעם באראק פארפילן,
ריר זיי אָן --- גלײַך װוערן זיי צעשטויבט...
ליודוויג וואן בעטהאָװוענען צו שפּילן,
װײַל ער איז א דײַטש, האָט מען דערלויבט.
מוזיקאנטן האָבן זיך געפונען.
פידעלע, אוי פידעלע, ניט וויין...
אן אנטבלויזטער נערוו איז יעדע סטרונע,
ס'קאָן פון דעם צעוויינען זיך א שטיין.
ס'קלאפּט דער פויק און וויל די שרעק פארטויבן,
פון דער טרויב איז איימעדיק דאָס קאָל,
ס'דוכט זיך, אז עס יאָמערן די טרויבן
פון די אויוונס, װוּ מע ברענט מײַן פאָלק...
אלץ צוזאמען זינגט שוין ניט, עס שרײַט שויף
יעדע האנט פארבײַלט זיך אין א פויסט.
און דער דײַטש בעטהאָווען קעגן דײַטשן,
וי א גיבער, גייט ארויס פאָרויס...
מיטן נאָמען פונעם גרויסן גאָען
האָבן זיי אהערצו אונדז פארנארט,,,
פלוצעם אין א שיקערן שיגאָען
טוען די עסעסאָווצעס א שפּאר.
א מעהומע ווערט און א געפּלאָנטער,
אײינציקװײַז מע שלעפּט אונדז צו דער טיר.
אָפּגעריסן מיך פון מײַנע נאָיעצטע,
אָפּגעריסן ריוועלען פון מיר...
.ס'וויל קיין פרילינג-ווינטל דאָ ניט שועבן,
פויגלען זינגען דאָ ניט זייער ליד,
מײַז אפילע ווילן דאָ ניט לעבן,
אונהז צום אָרט מע האָט דאָ
דורך די נעכט צום אייבערשטן איך טײַנע
אף דער נארע -- שמוציק, הארט און שמאָל:
-- גאָט, באפריי מײַן ריוועלען פון פּײַנען,
מאך, אז זי זאָל שטארבן מיטאמאָל! --
גראָבנדיק באם פרויען-לאגער ריוון,
האָב איך איינמאָל ריוועלען באמערקט,
שיר זיך ניט צעשריגן ריווע, ריוע! --
כ'האָב דערפילט -- א קנויל אין האלהז מיך
ווערגט.
צו דער ערד דעם קאָפּ אראָפּגעבויגן,
שוואך און אומבאהאָלפן, װוי א קינד,
איז זי מיר געקומען פאר די אויגן,
זי א טונקל רויכל אין א ווינט...
כ'האָב געמיינט, אז ס'וועט מײַן הארץ באלד
פּלאצן, --
ניט געגלייבט, אז דאָס איז אף דער װאָר:
אין די ברייטע דײַטשישע מאטראצן
שטאָפּט זי ייִדישע געקרויזטע האָר.
א קאפּאָ איז פּלוצעם אָנגעקומען,
שװײַגנדיק א װײַלע נאָכגעשפּירט.
נײַע שטיוועלעך האָט זי באקומען,
נאָר זי זיײַנען ענג א ביסל איר.
אָט באװוײַזט זי אירע שווערע פויסטן,
עפנט אוף איר עקלהאפטן פּיסק,
און זי צווינגט, אז ריוועלע זאָל אױסטאָן
איר די שטיוול פון די גראָבע פיס.
;האָסט דעם קאנטשיק מײַנעם ניט פארזוכט נאָך?
ניט צערייס דעם זאָק! -- זי טוט א ברום. --
נעם צעטראָג זיי, ייִדישקע פארפלוכטע,
טו די שטיוול אָן און לויף ארום!" --
ריווקע שלאָגט ארויס זיך פון די קויכעס, --
לויפט און לויפט און טוט א פאל אף דר'ערד.
דײַטשן פון די וואך-טורעמס די הויכע
קוקן צו און הירזשען, װוי די פערד.
-- גאָט מײַן גאָט: -- א וויסטער גרויל
באפאלט מיך. --
ראטעווע מײַן ריווקען מיט א קויל...
כ'וויל צו איר זיך לאָזן, מע פארהאלט מיך,
ס'האָט פארשטאָפּט א כאווער מיר דאָס מויל,
און זי מאכט א קרייז, און צען, און הונדערט...
לויפט, און לויפט, און פאלט, און שפּײַט מיט
בלוט.
-- גאָט, אויב דו ביסט דאָ, באװײַז א װוּנדער,
מאך, אז זי זאָל שטארבן די מינוט!
לאָז זי אף דער ערד אן אויסגעשטרעקטע,
זאָל זי זיך ניט אופהייבן צוריק... --
ס'ברענט די זון -- א לאגערנער פּראָזשעקטאָר,
פול מיט גרויל און וואנזין אין איר בליק...
ס'טוט א לעצטן פאל איר גוף איר דארער,
ס'ליגט דעם מיידלס גרויער קאָפּ אין קויט.
-- סאָפקאָלסאָף האָסטו זיך, גאָט,
דערבארעמט, --
ריווקע פילט מער גאָרניט -- זי איז טויט... --
איך, דער ליכט-דיספעטשער איזי קראמער,
קוק אף אײײַך מיט פײַערן פון ;געס".
כ'רויש אין צעכן מיט עלעקטרע-האמערס,
מיט עלעקטרע-צוגן װעגן כ'מעסט.
פּאָרלעך האָבן ליב קאָנצערטן הערן.
אף בעטהאָווענס א קאָנצערט איז פול.
נו, און איך? איך קלייב זיך אײַך ניט
כ'זעץ זיך אף א צוגעשטעלטן שטול.
שטערן,
אָבער ניין -- ניט איך זעץ צו זיך דאָרטן,
און ניט דאָס איז וויכטיק, װי איך קלער...
אף פּיופּיטערס איך באלויכט די נאָטן,
דאָ אין טייגע;שלינגענדיק א טרער.
יעדן מאָל, ווען אויסקומען עס װעט אײַך
צאָלן פאר עלעקטרע-שײַן, איר זאָלט
זיך דערמאָנען יענע פּרײַז, איך בעט אײַך,
װאָס ס'האָט קראמער פאר דער שײַן באצאָלט.
שיק איך ליכט אף װײַטע קילאָמעטערס,
יעדער טראָט זאָל באָדן זיך אין שײַןױ
סזאָל קיין שטעכעדיקער דראָט פון געטאָס
און קיין געלע לאטעס מער ניט זײַף!
ייִדן-סינע זאָל פארשוווּנדן ווערן,
פעלקער-פריינטשאפט-- זאָל זי זײַן געבענטשט!
זאָל מען מער דעם נאָמען ,זשיד" ניט הערן,
װאָס דערנידעריקט דעם נאָמען ;מענטש".
איזי קראמערס נײַע וועלט -- אָט איז זי, --
בראטסק איז אייגן אים מיט יעדן שרויף.
נו, און ערגעץ וויינט און וויינט אלץ איזי,
און זײַן ריווקע לויפט נאָך אלץ און לויפט...
יִדיש--ראָכל בוימװאַל, זיאמע טעלעסיף
אלעקסאנדער מעזשיראַװ
דערימאַנוו!,
ווענן דער פּעכאַטע
די קוילן --
זי קערן ניט אום זיך צוריק,
זיי קלאפּן, קלאפּן פארדומפן,
דאָס פײַער פון קוילנווארפער שנײַדט דאָס גראָז,
װוּ עס ליגט די געפאר.
איך שלאָף,
און צוקאָפּנס בא מיר
ליגן די סיניאווינער זומפּן,
די פיס מײַנע
שפּארן זיך אָן
אין דער לאדאָגע און אין דער ניעווא.
איך הייב אוף די וויִעס.
איך ליג אין א טאָג אין א הייסן.
איך בין מיד און פארשלאָפן.
איך טרינק פון א שײַטער ליכט.
און ווען איך קערעווע זיך אויס
פון דער רעכטער זײַט אף דער פּלײיצע,
נעמען סיניאווינער זומפּן
כליפּען אונטער מיר.
כ'שטיי אוף, און ווען איך מאך
דעם ערשטן טראָט אין אטאקע,
פארשווינדט דער פארבאָט אף ווינט,
פארשווינדט אף שלאכט דער פארבאָט,
עס קאטשעט זיך אָפּ דער פראָנט,
די מילכאָמע דערגרייכט דעם רייכסטאג אויך,
ווען איך מאך
מײַן צווייטן
טראָט.
און װײַסע פאָנען
הענגען ארויס
פיינטלעכע גארניזאָנען.
זיי לייגן צונויף דאָס געווער
און אין א זײַט גייען אָפּ.
און אף מײַנע אקסל,
אף די גרינע מילכאָמע-פּאָגאָנעס
קאפּעט אין מײַ א רעגן,
און כישטעל אים אונטער דעם קאָפּ.
אלץ װײַטער און װײַטער איך גיי.
פון די אופרײַסן
קראכן פעלדזן,
און איך שפּאן אריבער א יאם,
א וואסערפאל שטעל איך אָפּ.
דעם שוים פון פּלזענער ביר
בלאָז איך אראָפּ אין פּלזען,
בא די בראנדענבורגער טויערן
דאָס אש פון ציגײַער
איך טרייסל אראָפּ.
דער פרילינג ווערט שטארקער און שטארקער.
דאָס אײַז אף דער וועלט נעמט זיך רירן.
און איך --
אף די וועגן א שטויב הייב איך אוף,
און איך גיי, און איך מאָן:
איך פאָדער, דער קעגנער
זאָל פולשטענדיק קאפּיטולירן,
צו די פיס פונעם מאָסקװער קרעמל
זײַנע פענער א שלײַדער כ'זאָל טאָן.
ווען אין האלב-נאכט דרעמל איך אײַן,
נעמט עפּעס כליופּען פארדומפּן,
כ'לאָז אראָפּ די שווערע װויִעס
און איך זע א כאָלעם אזא:
איך שלאָף, און צוקאָפּנס בא מיר
ליגן די סיניאווינער זומפּן,
די פיס מײַנע
שפּארן זיך אָן
אין דער לאדאָגע און אין דער ניעווא.
אדוש - א 20
באריס סלוצקי
א כאָלעם
א שפּראָץ אף טאָג, =
און ס'שפּריצט א רעגן. 2
איך ליג אפן װאָקזאל
זיך שטיל.
איך בין נאָך יונג, און בין א געלער,
און גוט איז מיר
צו ליגן אפן דיל.
איך בין ניט גראָוו,
כ'האָב גאָרנישט ניט פארלאָרן,
אין רייען פון די פרײַנט איך שליס זיך אײַן.
זיי זײַנען שיטערער דאָ ניט געװאָרן --
ניט פון זיגן,
ניט פון פּײַן.
כ'ווער אנשלאָפן,
כאלוימעס זיך פלעכטן --
מיט זאמד מיך פארשיט און פארשיט
דער כאָלעם, װאָס ציט זיך פון נעכטן
און צעריסן ער איז אין דער מיט.
אָט-אָ זע איך: איך שטיי אין קאפּטיאָרקעג,
אינעם פײיַער פון קוילן-געשיט.
גימנאסטיאָרקעס?, יאָ, גימנאסטיאָרקעס!
מע גיט אונדז ארויס, יאָ, מע גיט!
אין נײַנצעטן יאָר כ'בין געבוירן,
צוויי און צוואנציק אָט באלד װועט מיר זײַן
פאר מײַן גוירל איך שטיי ניט פארלוירן,
עס לויכט, זוי פון שטערן, די שײַן.
כ'גיי ארויס, מיר איז צוויי און צוואנציק,
כ'בין ניט שיין, נאָר דאָס בלוט מײַנס זידט.
כ'גיי אין שלאכט, אינעם לעצטן געראנגל,
וי פאָרויסגעזאָגט ס'איז אין דער ליד.
לענינס דענקמאָל איך זע אינעם כאָלעם,
ער שטייט באם װאָקזאל אינדערשטיל.
ער דערלאנגט מיר די האנט,
זאָגט מיר: שאָלעם,
און זײַן ווארעמקײיַט איך דערפיל.
ייִדיש -- א. ג אָנטאר.
=
ג אין דער ארמיי: דאָס אָרט, װוּ עס געפינט זיך קליידונג פאר די מיליטער-לײַט.
2 א מיליטעריש אויבערהעמד.
אווראָם קאהאון
פארברעכן און געוויס
היסטאָרישער ראַמאן
באם אויספאַרשער
װוינט מיט א רעגן האָט געשמיסן אין די פענצטער. צי האָט זיך איר אויסגע-
;| דוכט, צי האָט טאקע געפלאצט א שב און צעשאָטן א קריצנדיקן קלונג
;| איבער דער שטוב, נאָר קיינער האָט זיך ניט אופגעכאפּט. װי שטענדיק,
4 .506 שש שלאָפּט דער מאן אף דער פלייצע מיט אן אָפן מוי?ל, כאָטש נעם און גיס אין
אים ארײַן אן עמער וואסער. זײַן נימעס כראָפּען גיסט זיך צונויף מיט זשעניעס אומרויקן
קרעכצן פונעם שלאָף. ווערע טשעבעריאק פילט, אז אנשלאָפן ווערן װעט זי שוין ניט קאָנען. זי
איז גרייט זיך אופהייבן, ארויס פון דער שטוב און זיך לאָזן צום פראנצויז. װאָס װויל ער ווידער
פון איר? װאָס רופט ער זי? נאָר צוגיין װעט מען מוזן. עס פעלט איר נאָך, ער זאָל איצט אופ-
הייבן א סקאנדאל.
עס טאָגט. דורך די לאָדן-שפארונעס שלײַכט זיך ארײַן די טאָג-שײַן און צעלייגט זיך אף
די טונקעלע ווענט. די ווילדע שאָטנס מאטערן זי. אָט זעט זי א פאריסענע האנט, א פארנייגטן
קאָפּ, א שטיק אָפּגעריסענע באָרד, און... װאָס איז מיט איר? זי איז דאָך שטענדיק אזא פעסטע,
א מוטיקע, ניט קיין נערוועזע. ניט איין מאָל האָט איר געזאָגט דער ברודער אירער פעטיע
סינגאיעווסקי: ,דער איקער, װוערקע, מאך זיך ניט וויסנדיק. מע פרעגט דיך -- האָסטו ניט
געזען און ניט געהערט. ,נא ניעט סודא ניעט"ג. איר בראטאָק מיטן כיטרע צונעמעניש פּליס
ווייסט גוט,. װאָס ער זאָגט. די נערוון וועלן שטענדיק זי ארויספירן פון אלע געפארן.
אָבער מע דארף זיך אָנטאָן. זי ווארפט אף זיך ארוף א כאלאט, שטעלט זיך ניט וילנדיק
אָפּ לעבן זשעניעס געלעגער -- דאָס ייִנגל ליגט מיטן פּאָנעם אראָפּ און אָטעמט שװער. זי
קערעװועט אים אויס פאָרזיכטיק, לייגט אים אװועק אף דער רעכטער זײַט. ער נעמט אָטעמען
לײַכטער, רעגלמעסיקער. זי דעקט אים אײַן מיט דער קאָלדרע. זי וויל ניט, דאָס ייִנגל זאָל זיך
אופכאפן. די צוויי מיידלעך שלאָפן אויך אין צווייטן צימער א קעפּל צו א קעפּל, װי שעפעלעך.
זי כאפט א קוק אפן שלאָפנדיקן מאן. פונעם אָפענעם מויל און פון די צעשפּרײטע נאָזלעכער
רײַסן זיך ארויס קלאנגען וי פון א בלאָזזאק.
ווערע טשעבעריאק סטארעט זיך ניט קוקן אפן שלאָפּנדיקן מאן. זי טוט פון פארדראָס זיך
א קערעווע אויס צו זײַן געלעגער און שפּײַט אויס הילכיק און ביטלדיק: ,טפו זאָלסטו װערן,
שיקער!"
זי ווארפט אפגיך אראָפּ פון זיך דעם כאלאט, גייט צו צום וואסער-קראן אין קיך, פרישט
זיך אָפּ מיט קאלטער וואסער, און דערפון װערן די רונדע הענט אירע באדעקט מיט דריבנע
גענדזענע פּופּקעלעך. ערע נעמט אָן אין מויל וואסער און שװענקט לאנג דעם האלדז. דערנאָך
טוט זי אָן דאָס קליידל, דאָס קאָפּטל, פארשנורעוועט די שטיוועלעך אף די הויכע אָפּצאסן, כאפּט
אף זיך ארוף דעם מאנטל, א שאלכל אפן קאָפּ און, ניט פארשפּיליעטערהייט, לאָזט זי זיך אין
דרויסן ארויס,
דער פרימאָרגן באגעגנט וװוערען מיט װינט און מיט רעגן. ערשט איצט דערפילט זי זיך
מונטער. זי ציט ארוף די הענטשקעלעך, און די הענט דערפילן זיך וי אין א ווייכער הויט. דער-
פון ווערט איר געמיטלעכער, לינדער.
ריר
פאַרזעצונג. אָנהײב זע ,סאָװעטיש היימלאנד", נומ. 9, פארן 1965 יאָר.
1 פאר ,ניין" קאָן מען ניט מישפּעטן,
ווערע טשעבעריאק שפּאנט מיטן באקאנטן וועג און באשליסט בא זיך אײנמאָל פאר אלע-
מאָל פארענדיקן מיט דעם פראנצויז... און זאָלן זי מער ניט מאטערן די װײַט ניט אָנגענעמע
זיכרוינעס...
דער רעגן בייגט די ליפע, װאָס שטייט א צעוייקטע און איינזאמע לעם פראנצויזס שטוב.
ארום איז פּוסט. בא דער טיר פארהאלט זי זיך.
א פארסאָפּעטער איז אומגעריכט אָנגעלאָפן איר ייִנגל אין צעכראסטעטן העמדל, אף ועלכן
ס'איז נאכליעש געווען ארופגעװאָרפן אן אלטער צעטריפּעטער מאלבעש.
-- מאמע, מאמע! -- האָט ער געשריִען נאָך פונדערווייטנס.
--- װאָס איז, װאָס איז געשען?
-- מאמע, ס'איז ווידער געקומען ... אָט יענער.
-- ווער?
--- פון פּאָליציע.
בא ווערען הייבט אָן האסטיק קלאפן דאָס הארץ. זי קערעװועט אויס דעם זון אף צוריק.
-- לויף אהיים און זאָג, אז דו האָסט מיך ניט געפונען.
דאָס ייִנגל בליַיבט שטיין אָפּהענטיק און רירט זיך ניט פונעם אָרט.
-- װאָס זשע גייסטו ניט?
-- כ'האָב מוירע, מאמע, כ'האָב מוירע. יענער האָט געזאָגט, ער װעט נעמען מיך און דעם
טאטן...
-- גיי גיכער, זאָג איך דיר, אניט... --- זי הייבט אוף די האנט איבער זײַן קאָפּ.
נאָר דאָס ייִנגל גייט ניט. ער לייגט זיך אנידער אף דער נאסער ערד און שרײַט:
-- מאמע, כ'האָב מוירע. אנדריושקע האָט מיך באנאכט געװאָרגן... מאמע, כ'האָב מוירע!
--- שווייג, אניט...
-- מאמע, קום אהיים. דער טאטע האָט געהייסן דיר זאָגן...
--- שווייג!
-- כ'האָב מוירע, מאמע, כ'וועל ניט דערציילן, איך שװער דיר! -- און ער נעמט זיך
ציילעמען.
ווערע באשליסט גיין אהיים. מיט זשעניען װעט זי דערנאָך ווייניט-איז דורכקומען. און פון
דער פּאָליצײי װעט זי זיך אויסדרייען, ניט דאָס ערשטע מאָל.. דאָס האָט עמעצער פון די ייָדן
ווידער אונטערגעקויפט די שפּיקעס, איז מען געפאלן אף א שפּור...
ווערע טשעבעריאק נעמט אָן זשעניען בא דער האנט. נישקאָשע, קלערט זי, גאָלוביאָוו מיט
זײַנע כעוורע װועלן זי ניט פארלאָזן. אָ, זי ווייסט גוט, װאָס זי האָט צו טאָן.
אָט איז זי אין שטוב, דער מאן איז שוין אופגעשטאנען, ביידע מיידעלעך -- ליודמילע און
וואליע -- שטייען האלבינאקעטע לעם טאטן און הערן ניט אוף צו קוקן אפן פּאָדפּאָלקאָװניק
פון דער זשאנדארמעריע קוליאבקאָ, װאָס זיצט צעלייגט אף א בענקל און שרײַבט עפּעס ארײַן
אין א פּאפּיר. לעם אים פון ביידע זײַטן --- נאָך צוויי זשאנדארמען.
-- װאָס איז געשען, הער פּאָלקאָװניק?! -- שרײַט אויס טשעבעריאק דערשראָקן. -- װאָס
שרײַבט איר דאָרט? מיַנע קינדער ווייסן גאָרנישט.
-- בארויִקט זיך, מאדאם טשעבעריאקאָווא. ערשטנס, בין איך א פּאָדפּאָלקאָװניק...
טשעבעריאטשקע טוט שעלמיש א שמייכל. זי האָט דאָס גאנץ גוט געװוּסט.
--- און צווייטנס, מאדאם טשעבעריאקאָווא, רעד איך ניט מיט אײַערע קינדער. אײַער מאן
האָב איך געפרעגט, װוּ איר זײַט.
-- מײַן מאן ווייסט גאָרנישט און פארשטייט גאָרנישט... --- זי טוט א קוק אפן מאן ביטלדיק,
און גלײַך מאכט זי א ראכמאָנעס-פּאָנעם: --- ער איז, נעבעך, קראנק, א גאנצע נאכט געקרעכצט.
-- װוּ זײַט איר געווען? -- שלאָגט איבער קוליאבקאָ.
-- בא א שכיינע.
-- איר װעט גיין מיט אונדז.
דערזען, אז די מאמע זוכט א מאלבעש אף איבערצוטאָן זיך, האָבן ביידע מיידעלעך אופגע-
הויבן א ביטער געוויין, אָנגעטשעפּעט זיך אין דער מוטער און ניט געלאָזט זי גיין.
-- אנו, טרעט נאָר אָפּי -- טוט א הוקע אף די קינדער דער זשאנדארם. --- ס'איז, דוכט זיך,
אײַך, טײַבעלעך, ניט צום ערשטן מאָל.
די קינדער הייבן אוף נאָך א שטארקערן געשריי. טוט דער זשאנדארם א װוּנק צום פאָטער,
גלײַך ער זאָל האָבן מיט אים פריִער וועגן עפּעס אָפּגערעדט. וואסילי טשעבעריאק פירט אָפּ די
קינדער אין צווייטן צימער און זאָגט צום ווייב:
-- קאָנסט גיין, ווערא וולאדימיראָוונא, איך װעל אף זיי אכטונג געבן.
10
די קינדער ויינען. טשעבעריאטשקע פארקוטעט זיך אין אן אלטמאָדישן מאלבעש, שלעפּט
ארוף אף זיך א היטעלע, ציט אָן אף די הענט די הענטשקעלעך און מאכט קאָקעטיש צו
קוליאבקאָן:
-- נו, הער פּאָלקאָװניק, פירט מיך אין אײַער דעפארטאמענט! -- און צו די קינדער שרײַט
זי ארײַן דורך דער אָפענער טיר: -- ויינט ניט, טײַבעלעך מײַנע, איך װעל אינגיכן זי
אומקערן.
-- נו, ווערא וולאדימיראָוונא, גאָט פירט אזוי, אז מיר מוזן מיט אײַך װוידער זיך באגעגע-
נען. איר, אלס רעליגיקוט,, פרוי, גלייבט מיסטאמע, אז ס'איז א באשערטע זאך...
אזוי הייבט אָן זיַן געשפּרעך דער איספאָרשער פון קיַעװער קרײיז-געריכט פאר באזונ-
דערס וויכטיקע א איניאָנים ו וואסילי איוואנאָוויטש פענענקאָ.
טשעבעריאק קוקט אים גלײַך אין די אױגן, באטראכט אופמערקזאם זײַנע גלאטע גלאנ-
ציקע האָר, װאָס זײַנען פארקעמט מיט א שרונט, אף די קונציק פארדרייטע װאָנצעלעך
-- װאָס באטראכט איר מיך אזוי, ווערא וולאדימיראָוונא?
א שטיל יעכידנע שמייכעלע שװעבט אף טשעבעריאטשקעס פּאָנעם. זי שנורעװועט צונויף
אירע פולבלעכע ליפן.
-- מע טאָר אף אייך ניט קוקן? איר געפעלט מיר זייער, -- קאָקעטירט זי.
-- אזוי, איך געפעל אײַך? -- דער אויספאָרשער שטעלט זיך אוף, שפּאנט זיך אדורך
איבערן צימער. -- איך האָב עס ניט געװוּסט ביז איצט, -- זאָגט ער, אָפּשטעלנדיק זיך אנטקעגן
דער פרוי.
--- וואסילי איוואנאָוויטש, כ'האָב אײַך שוין אמאָל געזאָגט וועגן דעם.
באם אױיספאָרשער ווערן רויט די באקן. פון פארלױירנקײַט נעמט ער מיט די פינגער ציפּען
די שפיצן פון די װאָנצעלעך, ער ווייסט ניט װוּהין אהינצוטאָן די אויגן, גראָבט ער זיי אײַן אין
די פאפּירן.
-- איר האָט פארגעסן, וואסילי איוואנאָוויטש, -- גיט צו ווערע טשעבעריאק.
דער אויספאָרשער געפינט א פּאפּירל, טײַטלט דערוף מיטן פינגער:
-- אָט דאָ ווערט געזאָגט, אז אנדריי יושטשינסקי איז דערמאָרדעט געװאָרן בא אײַך אין
שטוב, ווערא וולאדימיראָוונא.
א פּאוזע.
-- װאָס קאָנט איר זאָגן דערוף, ווערא-טשינאָווניצא?
זי שװוײַגט. מיט א קליין טיכעלע ווישט זי אויס די ווינקלען פון די ליפּן, פארהייבט די
ברעמען העכער צום שטערן, קנייטשט פארכידעשט מיט די אקסלען.
-- זאָגט מיר, וואסילי איוואנאָוויטש, וויפל מאָל האָט איר מיך שוין אויסגעפרעגט און וויפל
מאָל האָט מען מיך געהאלטן אין אײַער מאלינע אומזיסט און אומנישט.
-- איצט איז גאָר עפעס אנדערש. איר האָט דערמאָרדעט אן אומשולדיק קינד, -- זאָגט
פענענקאָ שטרענג. ער ציט ארויס א פּאפּיראָס פונעם פּאָרטסיגאר, פארייכערט. -- איר הערט,
װאָס איך זאָג, מאדאם טשעבעריאק?
-- איך בין נאָך נישט טויב, וואסילי איוואנאָוויטש. ער האָט אײַך אָנגעקארקעט אף מיר?
-- דאָס האָבן אונדזערע אגענטן זיך דערקונדיקט.
-- אײַערע אגענטן... נארישקײיטן! זיי זײַנען אונטערגעקויפט. די ייִדן האלטן זיי אין די
הענט.
-- פארװאָס בארעדט איר אָרנטלעכע מענטשן? איך װעל אײַך דערפאר צוציִען צו פאראנט-
װאָרטלעכקײַט.
-- וואסילי איוואנאָוויטש, איר ווייסט גאנץ גוט, אז איך בין ניט פון די דערשראָקענע...
-- דאָס מאָל מעגט איר זיך שרעקן. אלע שפּורן פונעם מיִעסן מאָרד פירן צו אײַער שטוב.
-- א פרישער ליגן פונעם קיעווער סיסקו.
דער אויספאָרשער שפּאנט זיך װידער דורך איבערן צימער, בײַסט אָפּ דעם צעװייקטן שפּיץ
פונעם פּאפּיראָס, קוקט אָנגעשטרענגט אף טשעבעריאטשקען און זאָגט אומגעריכט:
-- פּליס, סינגאיעווסקי --- אײַער בראטאָק -- האָט אליין אלידעס געזאָגט.
-- ער װעט מיך ניט פארקויפן... --- דרייט זי מיטן קאָפּ.
-- און דער מיניסטאָרישער קאָפּ אײַערער -- רודזינסקי -- האָט אויך צוגעשיקט א
פּאפּיר.
1 אױיסשפּיר-אָפּטײל,
11
-- א ליגף ער װעט מיך ניט פארקויפן...
-- אויך וואנקע דער געלער -- לאטישעוו --- איז זיך מוידע געווען.
--- ס'א ליגף! ער װעט אף מיר קיין שלעכטס ניט זאָגן.
דער אױיספאָרשער איז אזש אונטערגעשפּרונגען און װוידער אָנגעהויבן ארומשפּאנען איבערן
צימער.
-- אלץ איז ליגן און ליגן... א פרומע נעשאָמע, א הייליקע מאָנאשקע ביסטו, ווערא וולא-
דימיראָוונא.
-- איר האָט ניט קיין רעכט מיך צו דוצן, וואסילי איוואנאָוויטש! --- זאָגט זי בייז און מיט
א צוגעשטילטער שטים גיט זי צו: --- איך ווייס, װוּהין מע קאָן זיך זשאלעווען.
פענענקאָ האָט אזש א קריץ געטאָן מיט די ציין פון דערשטיקטן קאס. מיט דער עקער
האנט האָט ער א צופּ געטאָן דעם לאץ פון זײַן מונדיר. טשעבעריאק באמערקט עס און זאָגט:
-- נערווירט ניט, וואסילי איוואנאָוויטש, איר קענט דאָך מיך...
-- טאקע דערפאר, װאָס איך קען אײַך זייער גוט, גלייב איך אין אלע מיטיילונגען פון די
אָרנטלעכע אגענטן.
-- די אגענטן, -- לט זי זיך אף א קאָל, --- ווייסן באגלײַך מיט מיר, אז יושטשינסקין
האָבן דערהארגעט די ייִדן..
-- דאָס האָט איר אויסגעטראכט, איר מיט א פּאָר שיקאָרניקעס, װי דער פאָנארשטשיקג
שאכאָווסקי מיט זײַן װײַב און די דולע װאָלקיוונע.
-- וואסילי איוואנאָװיטש, איר זײַט דאָך אויך אן עכט-דוסישער מענטש, אזוי װי גאָלו-
אָוו און טשאפּלינסקי.
-- איז װאָס װילט איר דערמיט זאָגן, ווערא-טשינאָווניצא? בעסער װאָלט געווע 7
דערציילן דעם עמעס, װאָלטן מיר מילדער געווען צו אײַך, זעט, מע זאָל אײַך ניט פארשיקן
קיין סיביר...
אומגעריכט פארקאטשעט טשעבעריאטשקע א היסטעריקע, זי צעכליפּעט זיך און צעשרײַט
זיך אף א קאָל. פענענקאָ דערלאנגט איר א גלאָז וואסער, נאָר זי שטויסט אָפּ זײַן האנט מיט דע
גלאָז, דאָס וואסער צעפּליוסקעט זיך אף פענענקאָס מונדיר און אפן דיל. ער טרייסלט פון זיך
אָפּ די טראָפּנס און רעדט ווידער שטרענג:
-- פּעסטעט זיך דאָ ניט, מאדאם, מע װעט אײַך פארשיקן אף קאטאָרגע, און איר װעט
פון דאָרטן קיינמאָל זיך ניט אומקערן.
טשעבעריאק מאכט עטלעכע שריט אף צוריק און אָטעמט ארויס;
-- וואסילי איוואנאָוויטש, מײַן זשעניע האָט אליין געזען, װי דער ייד מיט דער שווארצער
באָרד האָט געשלעפּט אנדריושקען. דאָס אומגליקלעכע ייִנגל האָט, נעבעך, געשריגן צו מײַן זון:
גראטעווע מיך!* און דער ייִד צו זשעניען: ,, אוועק פונדאנען, איכ'ל דיך אויך נעמען". אנדריושקע
איז ארײַנגעפאלן צו די מערדער אין די הענט, יי זי האָבן פון אים אויסגעצאפט דאָס בלוט.
צו בייליסן זײַנען געגאנגען ייִדן מיט לאנגע פּייעס. פענענקאָ, װאָס מאכט איר זיך ניט וויסנ-
דיק און לייגט אף מיר ארוף דעם קלאָץ? איך הל ניט טראָגן אף זיך און אף מײַן געוויסן די
שרעקלעכע זינד פון א מערדער.
-- ווער, זאָגט איר, האָט געזען?
-- זשעניע, מײַן זשעניע. רופט אים ארויס, װעט איר הערן.
פּלוצעם האָט די טיר זיך צעפּראלט, און אין קאבינעט פונעם אױיספאָרשער איז א צעפּאליע-
טער ארײיַן גאָלוביאָוו.
-- װאָס מאטערט איר אן אומשולדיקע פרוי, געערטער הער פענענקאָ? ווערא וולאדימי-
ראָוונא איז א פּאָטאָמסטװענע דװאָריאנקע?. אלס פאָרשטייער פון געזעלשאפטלעכן געוויסן האָב
איך אליין זיך פארינטערעסירט מיט דעם שוידערלעכן מאָרד פון דעם קריסטלעכן ייִנגל און
אויסגעפאָרשט די זאך. אײַערע אגענטן זײַנען פארקויפטע נעשאָמעס. איך ווייס שוין גענוי, אז
זײַצעװס פּריקאזטשיק האָט געקוילעט און צעשטאָכן יושטשינסקין... מיר זײַנען אויך באװוּסט די
מאָטיוון פונעם דאָזיקן מאָרד...
פענענקאָ איז געווען אופגעבראכט דערפון, װאָס אָט דאָס סקאנדאליעזע סטודענטל איז ארײַן
צו אים, צום אָנפארטרױטן אױיספאָרשער פון קיִעווער קרייז-געריכט, אָן א דערלויבעניש. נאָר,
דערמאָנענדיק זיך, מיט וועמען ס'וועט אים אויסקומען האָבן צו טאָן, האָט פענענקאָ אָפּגעשװיגן.
ערשט אין א פּאָר מינוט ארום, ווען גאָלוביאָוו האָט שוין געהאט אָפּגערוישט און אויסגעשריען
זײַנע פארגרייטע ווערטער, איז פענענקאָ אופגעשטאנען און שטרענג געפרעגט:
1 לאמטערן-צינדער; ? אן אדעליקע פון דאָר:דוירעס.
12
-- ווער האָט אײַך דערלויבט ארײַנגיין, ווען איך פיל אויס מײַנע פליכטן?
-- איר אלע שפּילט זיך אין באהעלטעניש, אונטער אײַערע מונדירן באהאלט איר אויס
די עמעסע פארברעכער -- די ייִדן. קומט, -- כאפּט ער אָן ווערע טשעבעריאק פאר דער האנט,
-- קיינער האָט אײַך ניט דערלויבט אוועקצוגיין --- צעשרײַט זיך דער אױיספאָרשער אף
דער פרוי. --- און איר, יונגערמאן, איר זײַט ניט מײַן נאטשאלניק..,
-- איך װעל אײַך אלעמען באװײַזן, װער ס'איז דער עמעסער באלעבאָס אין היגן קאנט!.
מיט די ווערטער איז גאָלוביאָוו ארויס פון פענענקאָס קאבינעט.
דער אױיספאָרשער האָט ארײַינגערופן דעם סאָלדאט, װאָס איז געשטאנען בא דער טיר, און
אים באפוילן אוועקפירן די ארעסטירטע אין קאמערע.
אין א טאָג ארום האָט דער אױיספאָרשער פענענקאָ באקומען אן אָנװײַזונג פונעם פּראָקוראָר
פון קיעווער געריכט-פאלאטע טשאפלינסקי: טייקעף ארױיסלאָזן אף דער פרײַ ווערא וולאדימי-
ראָוונא טשעבעריאק, וועלכע איז אלפּײטאָעס ארעסטירט געװאָרן אפן סמאך פון ניט גענוג
דורכגעקאַנטראָלירטע געגעבענע.
ארעסטירט בייליסן
שוין עטלעכע װאָכן איז בא מענדל בייליסן אין שטוב אן איבערקערעניש. און וי קאָן עס
זײַן יי יש, אז װי נאָר בייליס באװײַזט זיך אף װערכניע-יוראָווסקע-גאס, דערהערן זיך פון די
אָפּענע פענצטער געשרייען פון דערשראָקענע מאמעס:
-- קינדער, גיכער אהיים, גיכער!
--- װאָס איז געשען, מאמעניו?--- פרעגט א קינד.
-- זעטט ניט -- דער ייד מיט דער שווארצער באָרד.
--- וווּ, ווף?
-- אָט גייט ער.
מענדל בייליס האָט פאמעקער געשפאנט איבער דער שלעכט ברוקירטער גאס, געהערט די
געשרייען פון די אופגערעגטע פרויען. מיט א ווייטעקלעך-איבערגעקרימטן שמייכל אף די ליפּן
פלעגט ער זיך אויסדרייען צו די קינדער און מיט די טרויעריקע אויגן נאָכקוקן, וי זיי צעלויפן
זיך, װי א צעפאָלאָכעטע טשאטע פייגל, ער װוהין עס קאָן. מענדל בייליס האָט ווירקלעך געהאט
א שווארצע באָרד. דער מענטש מיט דער שווארצער באָרד קוקט אף א מוטער, װאָס האָט אָקאָרשט
;אָפּגעראטעוועט? איר קינד פון א געפאר, פארהאקט בייז און שנעל א פענצטער, און עס װערט
אים שווער אפן הארצן. א װאָלקן האָט אײַנגעדעקט דאָס קליינע שטיבל פון מענדל בייליס און
אפילע דעם נוסבוים, װאָס קלעטערט אפן דאך מיט די צװײַגן און בלעטער, און קאָן עס ניט
באשיצן פון דעם געדיכטן װאָלקן.
אָפּטמאָל טראכט מענדל, אז ער װאָלט געדארפט נעמען דאָס װײַב מיט די קינדער און
ערגעץ ארויספאָרן. נאָר װוּהין? מענטשן האָבן געטײַנעט: מע טאָר ניט אנטלויפן, װײַל דעמלט
װעט מען בעפיירעש ברײיען, אז ער, בייליס, איז טאקע שולדיק אין דער האריגע פון אנדריי
יושטשינסקין. ס'האָבן זיך אויך געפונען אזעלכע, װאָס האָבן געייצעט, ער זאָל גלײַך זיך
אָפּטראָגן אין אן אנדער שטאָט, אשטייגער קיין אָדעס, און דאָרטן װעט מען אים מיט זײַן גאנצן
געזינדל באװאָרענען מיט שיפסקארטעס, אים נאָך מיטגעבן אף הויצאָעס, ער זאָל בעשאָלעם זיך
אריבערפּעקלען קיין אמעריקע. דעמלט װעט ער, מענדל, ניצל ווערן פון אן אומגליק און די גאנצע
קיעווער איידע װועט געראטעוועט װערן.
ניין, מענדל װעט אין ערגעץ ניט פאָרן. אָרנטלעכע מענטשן, װאָס פילן אף זיך ניט קין
שום זינד און האָבן קיין שום שלעכטס ניט געטאָן, טאָרן ניט אנטלויפן. ער גלייבט, אז ס'איז
פאראן יוישער אף דער וועלט און אז קיינער װעט אים ניט אָנרירן מיט קיין פינגער. מאלע-װאָס
עס פּלאפּלען אייניקע איבערגעשראָקענע פרויען. ס'ווערט, עמעס, דערפון שווער אפן הארצן,
אָבער דאָס וועט אדורכגיין.
בייליס דערמאָנט זיך: ווען ער איז געווען א סאָלדאט, האָט דער פעלדפעבעל אײנמאָל גע-
װאָלט אים צושטעלן א בענקעלע צום ראָטני קאָמאנדיר, נאָר פאר אים האָבן זיך אָנגענומען
עטלעכע סאָלדאטן, האָט שוין דער פעלדפעבעל ניט געװאגט זיך אָנקלאָגן אף אים. ער האָט,
עמעס, אויסגעזידלט מענדלען און אפילע דערלאנגט אים א פּאטש, אָבער דער פּאטש האָט זיך
פארהיילט און געבליבן איז בא מענדלען א גוטער אײַנדרוק וועגן די כאוויירים-סאָלדאטן, װאָס
האָבן פאר אים זיך אײַנגעשטעלט. ער גלייבט אין יוישער...
13
און אז דאָס װײַב האָט געפּרוּװוט אים אײַנרײדן, ער זאָל זיך צוהערן צו דעם, װאָס גוטע-
פרײַנט אייצענען, האָט ער פאר זיך אליין באשלאָסן, אז קיינעם װעט ער בעשום-אויפן ניט הערן,
ס'װועט איבערגיין: מאלע-װאָס מע האָט אף אים אָנגערעדט אין דער פּאָליצײ, מאלע-װאָס הינט
בילן. :
נאָר הינט זײַנען געװען א סאך. ס'האָט זיך געקאָכט ארום מענדל בייליסן, און ניט אזוי
ארום אים --אָט דעם פּאָשעטן מענטשן, דעם ייִדן פון א גאנץ יאָר. מ'האָט געמיינט טיפער
טרעפן...
ארום צוועלף אזייגער באנאכט פונעם 21 אפן 22 יול, ווען בייליס און זײַן געזינדל זײַנען
שוין געשלאָפן, האָט מען אומרויק-פיבערדיק אָנגעהויבן קלאפּן אין דער הויז-טיר. א פארשלאָ-
פענער האָט בייליס געזאָגט צום װײַב;
-- הער נאָר, איך בעט דיך, עסטער, װוי מע האקט אין דער טיר.
דאָס לעמפּעלע, װאָס איז שטענדיק עטאלפ אפן נאכט-שאפקעלע צוליב די קליינע קינ-
דער, האָט א ציטער געטאָן מיטן בלאסן פײַער-צינגל.
-- װער קאָן עס זײַן? --- שטוינט מענדל
-- עפשער א סרייפע... --- האָט געזאָגט עסטער.
-- כאָלילע, װאָס רעדסטו?-- האָט בייליס ניט געװאָלט | דערלאָזן אזא שרעקלעכן געדאנק.
דערװײַל האָט מען מיט עפעס שװוערס און פּלעטנדיקס גענומען שטארקער קאדויטשען אין
הער טיר.
-- באלד, באלד, -- האָט זיך אָנגערופן יע יב די באָרװעסע פיס אין די
אלטע אױסגעטראָטענע פּאָסטעלעס, האָט ער זיך גע צו דער טיר.
-- אָטקראָיטיע!! --- בייזערט זיך א הארבע שמום;
-- קטאָ עטאָ?? --- וויל בייליס וויסן.
--- דאָ װוינט מענדל בייליס?
-- יאָ, דאָ, -- ענטפערט בייליס מיט א געפאלענער שטים און זאָגט שטיל צום װייב, װאָס
איז שוין געשטאנען לעם אים: --- זי זײַנען געקומען, די מעכאבאָלים.
-- עפן זיי ניט, -- שעפּטשעט דאָס װײַב. --- װאָס וועלן זיי אונדז טאָן?
-- זיי וועלן צעהאקן די טיר און ארײיַן... --- און בייליס קייטלט אוף די טיר.
אין שטוב האָבן זיך ארײַנגעשפּארט עטלעכע פּאָליצײי-לײַט, דערנאָך -- זשאנדארמען אין
גרינע מונדירן. די קינדער האָבן זיך אופגעכאפּט און זיך אופגעשטעלט אף זייערע געלעגערס.
דערשראָקענע, מיט האלב-פארקלעפּטע דרעמלענדיקע אויגן האָבן זיי ארײַנגעצויגן די קעפּלעך
אין די אקסלען.
דער מיטלװוּקסיקער דארער לאנגװאָנצעדיקער פּאָדפּאָלקאָװוניק ניקאָלײַ ניקאָלײַעװיטש
קוליאבקאָ-- דער שעף פון קיעווער אָכראנקע האָט מיט א פלינקער באוועגונג אראָפּגעצױגן די
לײַקענע הענטשקע פון זײַן רעכטער האנט, ארויסגענומען פונעם פּאָרטפעל אן אָרדער אף אן
ארעסט, קלוימערשט העפלעך עטװאָס פארנייגט דעם קאָפּ;
--- מענדל בייליס, טוט זיך אָן, איר וועט מיטגיין מיט אונדז.
--- װוּהין, פּאני נאטשאלניק? -- רײַסט זיך ארויס בא בייליסעס װײַב.
אונטער די היפּשע ברעמען האָבן קוליאבקאָס אויגן נאָך מער זיך צונויפגעזשמורעט, און ער
האָט מיט ביטל געענטפערט:
-- דאָס איז שוין אונדזער זאך, בארויִקט זיך, מאדאם. --- און צו די פּאָליצײי-לײַט א װוּנק
געטאָן, זיי זאָלן צוטרעטן צו דער אונטערזוכונג.
מיט ציטערנדיקע פינגער האָט די פרוי גענומען פארשפּיליען אף זיך דעם מאנטל, װאָס
דאָס עלטערע ייִנגל האָט איר ארופגעװאָרפן אף די אקסלען.
-- איך װעל מיטגיין מיט דיר, מענדל, --- זאָגט עסטער.
-- װאָס האָט זי געזאָגט? -- טוט בייז א פרעג קוליאבקאָ. -- זעצט זיך, מאדאם, אוועק אין
א ווינקל און שװײַגט.
מיטן קאָפּ האָט מענדל א מאך געטאָן צום װײַב, זי זאָל טאָן, וי מע הייסט איר.
שװײַגן? ויאזוי שװייַגט מען אין אזעלכע מינוטן?
-- טוט זיך אָן, קינדער!-- האָט די פרוי ניט מיט איר קאָל אױיסגעשריִען --איר װעט
מיטגיין מיט אײַער טאטן.
צעלאכט זיך קוליאבקאָ אף א קאָל:
-- װוּהין?
1 עפנט; = װער איז דאָס?
1* 14
קוליאבקאָ האָט מיט איין האנט אָנגענומען בייליסעס פרוי פאר אן ארבל און מיט דער
צווייטער אונטערגעטראָגן איר א בענקל און קימאט מיט גוואלד אוועקגעזעצט די אופגערעגטע
פרוי אינמיטן שטוב.
-- אויב איר ווילט ניט, מאדאם, זיצן אין א ווינקל, איז, ביטע, זיצט אָט דאָ און שװײַגט,
ארומגערינגלט מיט אלע אירע קינדער, איז די פרוי געבליבן זיצן אינמיטן שטוב און מיט
דערשראָקענע אויגן נאָכגעשפּירט, װי די פּאָליציי לײַט האָבן גענישטערט און גאָרנישט ניט
געשאנעוועט. זיי האָבן ארויסגעװאָרפן דאָס קויטיקע גרעט פון א קאסטן, ארויסגעשארט דאָס
פייסעכדיקע געפעס פון די װײַטע ווינקעלעך פונעם בופעט. זי האָט אלע מאָל געכאפּט א קוק
אף מענד לעןי װאָס איז געשטאנען שטיל, און געדוכט האָט זיך איר, אז זײַנע בלאסע בלוטלאָזע
ליפן באוועגן זיך אין א טפילע.
-- אָט, אײַער װױלגעבירטיקײַט, -- האָט איינער פון די פּאָליציי לײַט צוגעטראָגן מענדלס
טאלעס-זעקעלע און איבערגעגעבן קוליאבקאָן --אָט דאָ איז עס געװען באהאלטן -- האָט ער
אָנגעװיזן אף א שופּלאָד אין בופעט.
-- אנו, אנו, װאָס איז דאָס? --- פרעגט קוליאבקאָ.
-- א טאלעס צום דאוונען, -- ענטפערט פאר בייליסן דאָס װײַב.
דער פּאָדפּאָלקאָװניק קוקט פרעגנדיק אף בייליסן.
-- יאָ, ריכטיק, -- באשטעטיקט מענדל, צושאָקלענדיק מיטן קאָפּ.
-- אָט דאָס דארפן מיר!; -- האָט זיך דערפרייט קוליאבקאָ און באפוילן װײַטער זוכן.
פרעמדע מעגושעמדיקע הענט נישטערן צװישן די זאכן, קליידער, געפעס און קינדער-
שפּילכלעך. ווען אין שטוב איז שוין געװוען אלץ איבערגעקערט האָרע-קאָרע, האָט קוליאבקאָ
געהייסן, אז מענדל בייליס זאָל זיך אָנטאָן. װוי גיך מענדל האָט זיך ניט אָנגעטאָן, האָט זיך דעם
זשאנדארם אלץ אויסגעוויזן, אז יענער ציט אומיסטן אָפּ די צײַט, האָט ער אים אונטערגעטריבן.
דערפון האָבן בא מענדלען זיך ניט געלייגט די הענט. דאָס װײַב איז אים געקומען צוהילף. פיל
אויגן פון די געקומענע מעכאבאָלים האָבן וואכזאם נאָכגעקוקט, צי גיט ניט איבער עפּעס די
פרוי דעם מאן. צי פון קאס, צי גלאט פון הוילער בײזקײַט האָט דער פּאָדפּאָלקאָװוניק געהייסן
בייליסעס נײַניאָריק ייַנגל, ער זאָל זיך אויך אָנטאָן.
-- צוליב װאָס? --- פרעגט בייליס.
-- ער װעט גיין מיט דיר, -- קומט א קאלטער ענטפער.-- ער איז מיר פארדעכטיק.
-- איך װעל ניט לאָזן, -- האָט די מוטער זיך אײַנגעקלאמערט אין דעם ייִנגל.-- הער זי
ניט, דאָװידל, גיי ניט.
דאָס ייִנגל האָט ניט פארשטאנען, װאָס מע וויל פון אים. ער האָט זיך ניט גערירט פון אָרט.
איינער פון די זשאנדארמען האָט מיט מענדלס הילף אופגעזוכט דעם קינדס אָנטאָן און אָנגעהױיבן
ארופציִען אף אים צוערשט די הייזעלעך, דערנאָך דאָס בלוזקעלע, די זעקלעך, די שיך.
-- דאָס היטל פארגעס ניט, --- האָט די מוטער געציטערט.
שװײַגנדיק האָט דאָװוידל מיט ביידע הענט ארופגעזעצט אפן קאָפּ דאָס קאשקעטל און איז
געבליבן שטיין לעם דעם פּאָדפּאָלקאָוװניק.
-- פּאָשלי!! -- האָט שטרענג געזאָגט קוליאבקאָ.
אפריִער. האָבן זיך א לאָז געטאָן די פּאָליציי-לײַט. אָבער װי נאָר מ'האָט אופגעעפנט די
הויז-טיר, האָט זיך דערהערט א רויש פון א רעגן.
-- עפשער װועלן מיר איבערווארטן? -- האָט געפרעגט עמעצער פון די זשאנדארמען.
נאָר קוליאבקאָ האָט מיט א װוּנק געוויזן, מע זאָל גיין.
כייליסעס פרוי האָט אפגיך אָפּגעזוכט א שירעם און דערלאנגט מענדלען, נאָר קוליאבקאָ
האָט ארויסגעריסן פון זײַן האנט דעם שירעם און א שלײַדער געטאָן אים אף די אָנגעוואלגערטע
זאכן אינמיטן שטוב.
מ'איז ארויס אין רעגן אף דער טונקעלער גאס. עסטער האָט געװאָלט מיטגיין מיטן מאן און
מיטן זון. מע האָט זי אָבער ניט געלאָזט. אין שטוב איז זי געבליבן שטיין ארומגערינגלט מיט
די קינדער און פארגליווערט געשוויגן.
פיטש-נאסע האָט מען ביידע -- בייליסן מיטן זון ---ארײַנגעפירט אין א קעלער פון דער
אָכראנקע. אין א ווינקל האָט געטשאדעט א שטיקל ליכט, אָט-אָט, האָט זיך בייליסן אויסגעדוכט,
װועט עס אויסגיין. ס'האָט אָבער לאנג נאָך געטשאדעט.
-- זעסט, טאטע, סע טאָגט... --- האָט דאָװוידל זיך אָנגערופן.
1 געגאנגען.
15
יאָ, ס'ווערט ליכטיק, -- האָט א קלער געטאָן בייליס, --- און מיר זיצן דאָ פארשפּארט". די
גאנצע נאכט האָט ער קיין אויג ניט צוגעמאכט. דאָװידל איז אויך ניט געשלאָפן. איצט האָט א
קלעפּיקע שװערקײַט געצװוּנגען דאָס ייִנגל שליסן די ויִעס און פאר די אויגן האָבן גענומען
ווימלען צענדליקער פייערלעך. זיי האָבן געשוויבלט און זיך אויסגעמישט מיט דער בלאָװקײַט
פון אָנקומענדיקן טאָג.
ביידע זײַנען געזעסן אין א ווינקל אף א ביסל שטרוי. דאָװידל האָט אָנגעשפּארט דעם קאָפּ
אפן טאטנס אקסל און אײַנגעדרעמלט. אף בייליסן איז אויך אָנגעפאלן א שלאָף, די אויגן האָבן
זיך צוגעמאכט. אופגעכאפּט האָט ער זיך פונעם זונס אויסגעשריי:
--- טאטע, די קינדער האָבן מיך געשלאָגן פאר אנדריושקען...
בייליס דערזעט טרערן בא דעם קינד אין די אויגן.
דאָװידל הייבט זיך אוף פון דער שטרוי, קוקט זיך ערשט איצט ארום, װוּ ער געפינט זיך.
אומגעריכט פאלט צו דאָס קינד צו דער טיר און נעמט מיט ביידע פויסטן קלאפּן.
-- עפנט, עפנט! -- שרייַט ער.
דער פאָטער רײַסט אים אָפּ פון דער טיר און ווייסט ניט, װוי אים צו בארויקן. צוערשט נעמט
ער דאָװידלען ארום, דריקט אים צו דער ברוסט. אט אז ואס העלפט ניט -- דאָס ייִנגל פארגייט
זיך אלץ אין כליפּען עפעס ניט מיט קיין קינדערשן געויין, נעמט בייליס אָן דאָװידלען מיט
ביידע הענט און טרייסלט אים מיט דער גאנצער קראפט:
-- הער אוף, קינד מײַנס, איך בעט דיך. זאָלן זי ניט זען דײַנע טרערן.
און װאָס מער דער פאָטער טרייסט אים, אלץ מער פארגייט זיך דאָװידל. דער טאטע האָט
אים געווישט די טרערן און דערביי שי וט אין אויטר:
--- איך וויל דיר עפּעס דערציילן, זונעלע... מעגסט עס אויסהערן.
דאָס יינגל איז שטיל געװאָרן, זיך עטו ואס אָפּגערוקט פונעם פאָטער און גענומען קוקן אים
אין פּאָנעם ארײַן.
-- אין דעם שטעטל, -- האָט בייליס אָנגעהויבן, --- װוּ איך האָב געוווינט אין די קינדער-
יאָרן, איז איינמאָל אױיסגעבראָכן א מיִעס געשלעג צװישן די יארידניקעס מיט אן אָנגעפאָ-
רענער פון דער פרעמד כאָפּטע פערד-גאנאָווים -- גאלאנטאָנעס, װאָס האָבן געװאָלט אָפּראבעװען
די מארק-מענטשן. אפן יאריד זײיַנען געווען פּוױערים פון די ארומיקע דערפער און אונדזערע
שטעטלדיקע. צװישן די יאריד-מענטשן זײַנען געווען גענוג ברײטפּלײציקע געזונטע און פעסטע
פּארשוינען, וועלכע װאָלטן בעפיירעש געקאָנט זיך קעגנשטעלן די גאנאָווים און אפילע זיי בײַקו
מען. האָט אָבער די מוירע פאר די גערימטע שלעגערס אָפּגענומען די מוט בא די יארידניקעס
און זיי זײַנען שיר-שיר ניט געבליבן בעדיל-האדאל: די פּויערים אָן פערד -- און צו װאָס טוג
א פּויער אָן פערד! -- און די ייִדן אָן דעם ביסל סכוירע, װאָס זיי האָבן ארויסגעפירט פאר מיס-
כער. ס'האָט שוין געהאלטן דערבײַ, אז די גאלאנטאָנעס זאָלן טאקע האָבן די פּויערישע פורן
אָנגעגרוזעװועט מיטן גאנצן דאָברע-מאזל פון די אָפּגעראטעװעטע מענטשן. איז אָבער דאָ געשען
אזוינס, װאָס האָט אלעמען איבעראשט. אין אונדזער שטעטל האָט געלעבט א באָנדער -- א קאפּצן,
נאָר א פרומער ייָד, װאָס פלעגט מערער דאוונען, איידער אָנשלאָגן און אָנרייפלען פעסער. אן
אויסזען האָט ער געהאט פון א שוואכן, שלאבעריקן פּארשוין, א קוק טאָן אף אים --- האָט מען
זיך געכידעשט, וויָאזוי קאָן אָט דאָס מענטשעלע ארופפּערען אף זיַנע שמאָלע, אויסגעדארטע
אקסלען אזא גרויסע פאס. איז אָט באװײַזט זיך אפן יאריד דער קלייניטשקער כאיִם-מוישע, דער
פרומער באָנדער, כאפּט א דרענגל און נעמט איינער אליין בולעווען און נעריקן די גאנאָװוים, אז
זיי האָבן קוים מיט צאָרעס געמאכט פּלײטע. די געזונטע פּויערים און די פעסטע ייִדן-בינדיוזש-
ניקעס האָבן געלאכט און האנאָע געהאט, וי כאיִם-מוישע האָט איינער אליין צעטריבן אזא כאָפּטע
רויבער. ,כאיִם-מוישע, -- האָט מען אים דערנאָך געפרעגט, -- װי קומט צו דיר אזא גװוּרע?"
געדענק איך, װאָס ער האָט געענטפערט: , גװוּרע נעמט זיך, -- האָט ער דערקלערט, -- פונעם
גײַסט, פון דער נעשאָמע. און אז דער גײַסט איז שטארק, קאָנען גוט 2 די הענט. אײַזערנע
גװוּרע קומט פון אייזערנעם גײַסט...- די יארידניקעס האָבן געקוקט אף אים מיט באװוּנדערונג
און געזען, װי ער הינקט אוועק אף זײַנע קליינע פיס און װי א היכשע פאס הוידעט זיך אף זײַנע
אויסגעטריקנטע אקסלען.
--- און מיט װאָס, טאטע, האָט מען אָפּגעדאנקט דעם דאָזיקן כאיִם-מוישען?
-- דאָס איז ניט. וויכטיק, מײַן קינד. דער איקער איז געװען זײַן מוט, פון דעם האָבן
מענטשן עפּעס געלערנט. מוט און גוװוּרע...
דעם 28 יול האָט מען איבערגעפירט מענדל בייליסן אין פּאָליציי-באצירק, װוּ ער איז איבער-
געגעבן געװאָרן אף האזשגאָכע דעם קיִעװער פּאָליצמײסטער. דאָװידלען האָט מען פון דער
געפענקעניש באפרײיַט.
1--6 16
דער יוסטיץ-מיניסטער שטשעגלאַװיטאָוו און דער פּראַקוראַר טשאפּלינסקי
אין דער פּאָסעסיע , קאָטשעטי", װאָס איז געשטאנען אף א בערגל, ארומגערינגלט מיט סאָס-
נעס, יעלן, ערטערװײַז איבערגעמישט מיט פּינטלקרײַדיקע בערעזעס, האָט איצט געװײַלט דער
פעטערבורגער באלעבאָס, דער צארישער סאנאָווניק: שטשעגלאָװיטאָוו.
דעם מיניסטער האָט אהער געצויגן ניט בלויז די געבענטשטע נאטור פון אָט דעם אוקראי-
נישן קאנט. אלע מאָל, ווען ער קומט אהער, האָט ער אין זינען די שאָכנטע זײַנע לאריסא מיטראָ-
פאנאָוונא, די יונגע אלמאָנע פונעם געגעהאל קוידאנסקי, וועלכער איז בארימט געווען דערמיט,
װאָס אין דעם רוסיש-יאפּאָנישן קריג איז ער געשטאנען נאָענט צו קוראָפּאטקינען. דעם צארישן
סאנאָװוניק פון פעטערבורג האָט צוגעצויגן 6 אזוי די רײַכע יערושע, װאָס דער גענעראל דער
אויװוער-באָטל האָט איבערגעלאָזט זײַן יונגער אלמאָנע, ווי די שײינקײַט אירע. מיט די פילצאָ-
ליקע קאוואלערן פון די ארומיקע פּאָסעסיעס האָט לאריסע קוידאנסקא ליב געהאט צו ריידן אף
אוקראיניש. זי פלעגט זיך אָנטאָן אין נאציַאָנאלע אוקראינישע קליידער מיט בונטע קארעלן אפן
פולן האלדז.
שטשעגלאָװיטאָוו האָט געװוּסט די שװואכקײַט פון דער קאפריזער אלמאָנע, האָט ער איר
צוליב געטאָן. זאָל זי ריידן אף איר שפּראך וויפל דאָס הארץ גלוסט. נאָר ווען זי האָט איינמאָל
פארלאנגט פון אים, ער זאָל זי לאג 2 קיין פּעטערבורג, זיי זאָלן דאָרט א הוליע טאָן, האָט
שטשעגלאָװיטאָוו א שמייכ? געטאָן, צוגעזשמורעט די כיטרע אויגן און געזאָגט:
-- אין פעטערבורג גייט אָבער ניט אָן די כאָכלאצקע מאָווע...
לאריסע האָט א פאָך געטאָן מיטן שטראאיקן פאָכער, אויסגעדרייט זיך און אים איבערגעלאָזט
מיטן קאמערדינער.
אויך דאָס מאָל, װי נאָר דער יוסטיץ-מיניסטער איז געקומען קיין ;קאָטשעטי", האָט ער
געהייסן זיך פירן אין שכיינעסדיקן גוט צו לאריסע קוידאנסקא.
דערזען בא זיך אין סאָד אין א הייסן יול-טאָג אָט דעם הויכגעשטעלטן גאסט, האָט די
עו לעפ לאן- הלכ יקיאָריקע אלמאָנע שטארק זיך דערפרייט.
--- איוואן גריגאָריעװויטש, א ?-- האָט זי אויסגערופן.
שנ שענלאזיטאו, אין ליכטיקן אלפאגענעם אָנצוג, האָט אָפּגעגעבן זײַן הוט דעם דינער און
דערביי ניט אופגעהערט צו קוקן אף דער אט ער האָט זיך ניט גערירט פון אָרט, ביז
לאריסע קוידאנסקא האָט אים ניט אָנגענומען פאר דער האנט און צוגעפירט צו א באנק.
-- זיצט! -- האָט זי געבעטן און אליין זיך אוועקגעזעצט.
דער גאסט איז אלץ געשטאנען, זיך געשפּיגלט אין איר בליענדיקער שײינקײַט און געשוויגן.
-- זיצט, פארװאָס זעצט איר זיך ניט, איוואן גריגאָריעװיטש, -- האָט קוידאנסקא איבער-
געכאזערט.
דערפילט, אז ער איז איבעראשט, האָט די פרוי װידער אים אָנגענומען פאר דער האנט,
אוועקגעזעצט אף דער באנק און געהייסן דעם דינער ארױסטראָגן אהער א טישל מיט צובײַסן
װאָס צובײַסן, װוער צובײַיסן? דער גאסט וויל בלויז קוקן אף איר, דערוויסן זיך וועגן איר
געזונט און אירע פארלאנגען. ער דארף באלד פאָרן צוריק צו זיך, דאָרט אין ;קאָטשעטי*. דער-
ווארט ער איינעם א טשינאָװניק פון קיִעוו וועגן זייער א וויכטיקן איניען.
די אלמאָנע װעט דעם גאסט ניט אָפּלאָזן, שוין לאנג זײַנען בא איר ניט געווען קיין געסט,
איז איר לאנגװײַיליק.
-- גאָט אליין האָט אײַך צומעשק, איוואן גריגאָריעװיטש.
א מליִענדיקע היץ האָט זיך געשפּרײט צווישן די ביימער און צעווארעמט די שטאמען פון די
בערעזעס, פון וועלכע ס'האָט ארויסגערונען זאפט און זיך צעגאָסן אין טונקל-ברוינע שטרעמע-
לעך. די אלמאָנע איז צוגעגאנגען צו א בערעזע, אָפּגעשײלט פונעם בוים א פלעכטעלע פארגלי-
ווערטע זאפט, צעשמירט און צעריבן עס אין די הענט.
-- װאָס טוט איר, לאריסא מיטראָפאנאָוונא?
-- מע זאָגט, --- שמייכלען די ווינקלען פון אירע דינע ראָזעװע ליפּן, -- אז װוער עס באנוצט
די דאָזיקע זאפט, ווערט באגליקט...
צעלאכט זיך שטשעגלאָװיטאָוו אף א קאָל, און סע שפּרינגען בא אים אין די אויגן פארטײַעטע
פײַערלעך.
1 א הויכגעשטעלטער באאמטער; ? די אוקראינישע שפּראך; 5 טײַערער מײַנער, טײַבעלע.
אי אט
-- אָהאָ, מע װואָלט געקאָנט מיינען, איר זײַט אויסגעוואקסן אין א וואלד בא א מוטער א טרע-
פערקע און א מאכשייפע, --- זאָגט ער לאכנדיק.
-- ס'ניטאָ װאָס צו לאכן דערפון, אפילע דערפארענע מעדיקער אָן שום זאבאָבאָנעס רעקאָ-
מענדירן די זאפט צו בויכווייטעק.
-- עפשער איז דאָס א מיטל צו בויכווייטעק, אָבער צו גליק...
-- נאט, טוט אומיסטן א שמעק, איוואן גריגאָריעוויטש.
-- פאר פּארפיומעריע איז דאָס, מעגלעך, א מיטל, נאָר פאר זאבאָבאָנישע גליקן.. -- ער
קנייטשט מיט די אקסלען.
קוידאנסקא האָט אים ניט געלאָזט ריידן און מיט א געלעכטער איבערגעשלאָגן:
--- איר זײײַט דאָך אָבער, מײַן טײַערער איוואן גריגאָריעװויטש, ניט קיין קאָמערסאנט, נאָר
א מיניסטער.
-- ע, ווען איך זאָל זײַן א קאָמערסאנט...
--- װאָלטן מיר מיט אײַך געמאכט א רייזע קיין אינדיע אָדער קיין יאפּאָניע, -- האָט טרוי-
מעריש געזאָגט די אלמאָנע.
-- איך װאָלט זיך ניט אָפּגעזאָגט מיט אײײַך צו פאָרן.
-- און אײַער פּעטערבורגער װײַב װאָס װועט דערוף זאָגן?-- פרעגט לאריסא מיטראָ-
פאנאָוונא.
שטשעגלאָװיטאָוו ענטפערט דערוף גאָרנישט. ער רוקט צו זיך צו די פלאש מיטן געטראנק,
וואָס דער דינער האָט געבראכט, גיסט אָן אין א גלאָז,
-- איר האָט אזא קוואסאָק נאָך ניט געטרונקעןן, --זאָגט די באלעבאָסטע, -- דערוף איז
אונדזער אפאָנקע א גרויסער בעריע!
שטשעגלאָװיטאָוו פארזוכט דעם געטראנק, קוויקט זיך. נאָר פּלוצעם דערמאָנט ער זיך אין
עפּעס, כאפּט ארויס דעם זייגער און זאָגט:
--- אוי, אוי, אוי, שוין שפּעט! די זון שטייט נאָך, עמעס, הויך. איך באדארף נאָך היינט זײַן
צוריק בא זיך, און פאָרן מיט דער דראָזשקע געדויערט אמװייניקסטן א דרײַסיק--פערציק
מינוט.
-- אײַלט זיך ניט, איך װעל אײַך געבן מײַן קוטשער, װעט ער אײַך אָפּפירן פאר צוואנציק
מינוט מאקסימום, -- זאָגט לאריסא מיטראָפאנאָוונא.
גראָד אין דער רעגע האָט זיך דערהערט א רויש פון א צופאָרנדיקער דראָזשקע.
-- װער קאָן עס זײַן? --- פרעגט א פארפלאמטע די באלעבאָסטע.
-- געוויס עמעצער פון אײַערע שכיינים, --- וויל שטשעגלאָװיטאָוו טרעפן.
--- איך האָב ניט אזעלכע שכיינים, אויסער איַך.
דעם דינערס געדיכטע שטים דערטראָגט זיך פונדערװוײַטנס:
-- יאָ, זײַן עקסעלענץ איוואן גריגאָריעװויטש שטשעגלאָװיטאָוו איז איצט דאָ.
-- אף אײַך פרעגט מען זיך נאָך, -- זאָגט שטיל לאריסא מיטראָפאנאָוונא.
-- אף מיר גאָר... -- קנייטשט שטשעגלאָװיטאָוו מיט די אקסלען, --- און עפשער...
פון צווישן די ביימער באװוײַזט זיך טשאפּלינסקי. זײַן היפּשע פיגור זעט אויס דאָ, אין שאָטן
פון דעם אויסטערלישן ביימער-געפלעכט, קליין און אומבאמערקט. עפּעס האָט ער אפגיך אָפּגע-
מורמלט, נאָר װאָס -- האָבן שטשעגלאָװיטאָוו און די באלעבאָסטע ניט פארשטאנען.
-- באקענט זיך: לאריסא מיטראָפאנאָוונא קוידאנסקא, הער טשאפּלינסקי...
קוידאנסקא האָט ניט געלאָזט דעם מיניסטער ענדיקן:
-- איך האָב פיל געהערט וועגן דעם הער טשאפּלינסקי, --- האָט זי געזאָגט.
אין פארלעגנהײַט באטראכט טשאפּלינסקי די גענעראלשע און ווייסט ניט װאָס צו זאָגן. ער
קלערט: ;װאָס קריכט עס איצט אין קאָפּ דעם יוסטיץ-מיניסטער? ער האָט דאָך ארויסגערופן
אים, דעם פּראָקוראָר, צוליב אזא וויכטיקן און עקסטרע איניען און אליין פארברענגט ער גאָר
מיט דער יונגער פרוי...*
באמערקט טשאפּלינסקיס פארלעגנהײַט, האָט שטשעגלאָװיטאָװו א װוּנק געטאָן צו דער
גענעראלשע און זיך צעשמייכלט:
-- איר זעט, לאריסא מיטראָפאנאָוונא, איר ברענגט אין פארלעגנהייט אזעלכע דערפארענע
און שטרענגע טשינאָווניקעס. איר ווייסט, װאָס פאר א פּאָסטן ער פארנעמט? דאָס איז דער פּראָד
קוראָר פון קיעווער געריכט-פּאלאטע -- געאָרגי גאװורילאָוויטש טשאפּלינסקי.
-- געהערט, געהערט אויך וועגן דעם, --- שמייכלט מילד די אלמאָנע.
--- וועגן מיר? וועגן מײַן באשיידענעם אמט? -- זשמורעט טשאפּלינסקי די גרויע קאלטע
אויגן.
18
-- א באשיידענע? כאדכאדכא!-- צעדרויבלט זיך אין געלעכטער די גענעראלשע.--דאָ
זײַנען בא מיר געווען באקענטע און דערציילט וועגן אײַך גרויליקע מײַסעס.
-- גרויליקע? -- האָט דער פּראָקוראָר כידעשלעך א קוק געטאָן אף דער גענעראלשע.
-- נו, גרויליקע, ניט קיין גרויליקע...
ביידע געריכט-טוער קוקן מיט נײַגער אף דער צעפלאמטער לאכנדיקער פרוי.
-- װאָס קוקט איר אזוי, מײַנע הערן? אָט דאָ בא דעם זעלבן טישל איז פריער, אן ערעך
מיט צוויי װאָכן צוריק, געזעסן דער פּראָקוראָר פון קיעװוער קרײַזיגעריכט בהאנדאָרף און זיך
אויסגערעדט זײַן הארץ פאר מיר, אז איר, הער טשאפּלינסקי, זײַט אזא... הארטער... אָבער
לאָמיר בעסער ניט ריידן דערפון...
נאָך א קליינער פאוזע, ווען די גענעראלשע האָט באמערקט, אז אירע געסט זײַנען געבליבן
וי געפלעפט און קוקן אף איר פארגאפטע, האָט זי פאָרגעזעצט:
-- איך פארשטיי, איר װועט זאָגן, צוליב װאָס מיש איך זיך אין פרעמדע געשעפטן... בעסער
װאָלט איך געשויגן, אומזיסט אָנגעהױבן אזא שמועס. בראנדאָרף איז מײַן מאנס און אויך
מײַנער א גוטערפרײַנט, אן אָרנטלעכער מענטש-- דאָס מעג איך זיכער זאָגן. ער האָט ניט
גערעדט קיין שלעכטס וועגן אײַך. ער איז א גוטער פאמיליען-מענטש. ער האָט מיר דערציילט
א געשיכטע, װאָס איז פארבונדן מיט איינער א דאמע, וועלכע איז פארמישט אין א פּאָליטישן
איניען. קיין אײינצלהײַטן געדענק איך ניט, נאָר דער טאָך פון דער דאָזיקער געשיכטע באשטייט
אין דעם אײַנדרוק, װאָס איז פארבליבן בא די, װאָס זײַנען פארבונדן מיטן איניען. ער האָט
געזאָגט, אז איר, הער טשאפּלינסקי, זײַט ניט קיין נאָכגיביקער, א שטרענגער און א בייזער. האָט
אף מיר קיין פאריבל ניט... איך האָב ליב דעם עמעס, וי ביטער ער זאָל ניט זײַן, נאָר לייגט ניט
קיין אכט אף מײַן װײַנערשן פּלאפּלען, געאָרגי גאװורילאָװויטש. מאלע-װאָס א פרוי זאָגט. זעצט
זיך, ביטע, און פארזוכט אָט דעם קוואסאָק. --- און לאריסא מיטראָפאנאָוונא צעלאכט זיך אזוי
רייצנדיק, אז אירע ביידע געסט ווייסן ניט מאמעש וי צו האלטן זיך.
טשאפּלינסקי קוקט מיט בעטנדיקע אויגן אף שטשעגלאָװיטאָוון און ווייסט ניט -- זאָגן צי
ניט זאָגן, אז ער איז געקומען צוליב א נייטיקן איניען, און דאָ -- נא דיר גאָר פּלוצעם אזא
באגעגעניש... די פרוי איז בעפיירעש א רייצנדיקע, אָבער דער מאָנאָלאָג איז געווען אזוי מעטוש-
טעש און פארפּלאָנטערט און אזויפיל ביטערע טראָפּנס זײַנען אין אים געווען ארײַנגעקאפּעט...
װאָס האָט זי געװאָלט, די דאָזיקע גענעראלשע? װאָס האָט זי געװאָלט פון אים?
נאָר אָט זיצן שוין שטשעגלאָװיטאָוו מיט טשאפלינסקין אף דער דראָזשקע. די גענעראלשע
שטייט דערביי און שמייכלט. די דראָזשקע רירט זיך פונעם אָרט.
אין וועג האָבן ביידע געריכט-באאמטע ניט גערעדט צװישן זיך. שטשעגלאָװיטאָוו האָט גע-
טראכט וועגן דער אלמאָנע קוידאנסקא, װאָס האָט מיט אזא בייזן פּאטאָס דערציילט וועגן בראנ-
דאָרפן. ,אָט דער בראנדאָרף, --- האָט געקלערט דער יוסטיץ-מיניסטער, -- שטאמט מיסטאמע
פון דײַטשן... ער קאָן אָנטאָן צאָרעס. מעגלעך, אז מע דארף פון אים װאָס גיכער פּאָטער ווערן..."
אין דער צופאלנדיקער טונקלקײַט זעט שטשעגלאָװיטאָוו, װי טשאפּלינסקי האָט אונטערגעשפּארט
דעם קאָפּ מיט ביידע הענט און די עלנבויגן שפּארן זיך אָן אף די קני. ער דרעמלט, דער פּראָ-
קוראָר, צי עפשער קלערט ער אויך וועגן דעם זעלביקן? טשאפּלינסקיס קאָפּ הוידעט זיך און הוי-
דעט זיך, וי עפּעס א פארגליווערטע מאסע.
באם פלאמענדיקן האָריזאָנט ראנגלט זיך די זון מיט דער אָנוואקסנדיקער טונקלקײַט, און
דערפון איז די געגנט אײַנגעהילט אין א ברוין רויכל, װאָס טוליעט זיך אלץ נעענטער צו דער
אופגעאקערטער ערד.
אפן אױטגעפאָרענעם שליאך קנאקט די דראָזשקע. דער פורמאן װעקט די אײַנגעדרעמלטע
געגנט מיט מונטערע אויסרופן,
אין הויף פון דער פּאָסעסיע האָט מען ארײַנגעקנאקט. מיט א געהאָפּ און א געקנאל,
שװײַגנדיק זײַנען ביידע אראָפּ פונעם פאעטאָן.
בא דער אריינגאנג-טיר האָט שטשעגלאָװיטאָוו דורכגעלאָזט פאָרויס טשאפּלינסקין, וועלכער
איז דערנאָך געבליבן שטיין און אויסגעווארט, ביז דער באלעבאָס װעט אויך אריינגיין.
אין הויז האָבן שוין געברענט לאָמפּן. אין איינעם א װײַטערן צימער, װוּהין זי זײַנען ארײַג-
געקומען, איז געשטאנען א גרויסער טיש-לאָמפּ.
-- זיצט! -- פארבעט שטשעגלאָװיטאָוו זײַן גאסט. ער האָט גלײַך אראָפּגעװאָרפן דעם פּיד-
זשאק און פאָרגעלייגט דאָס זעלבע טאָן אויך טשאפּלינסקין.
-- אזא היץ, געפערלעך!
צוגעגאנגען צום פענצטער, האָט דער באלעבאָס אופגעפּראלט עס מיט א העפטיקן שטויס.
19
עס האָט זיך ארײַנגעריסן א שטראָם פרישע לופט, װאָס האָט גענומען לעשן דעם לאָמפּ, כאָטש
קיין ווינט האָט זיך ניט געפילט.
-- דערציילט, -- דערהערט טשאפּלינסקי שטשעגלאָװיטאָווס הארטע באפעלערישע שטים.
טשאפּלינסקי דערציילט, אז ער האָט באפוילן קוליאבקאָן ארעסטירן בייליסן.
--- נו, און מאָטיוון?
--- מאָטיוון? פאראן, אײַער עקסעלענץ, איידעס. עמעס, זיי אליין בײַטן יעדעס מאָל זייערע
באװײַזן, נאָר מיט דער צײַט װעט אלץ צוגעגרייט װוערן און אלץ װעט זײַן גוט מאָטיווירט.
טשאפּלינסקי באמערקט אן אומצופרידענע מינע אפן פּאָנעם פונעם יוסטיץ-מיניסטער.
-- קומט אויס, אז ביז איצט האָט איר ניט געקאָנט איבערצײַגן דעם אױיספאָרשער און אלע
אנדערע, װאָס פארנעמען זיך מיטן דערלערנען דעם מאָרד פונעם קריסטלעכן ייִנגעלע, אז דאָס
איז אן איניען פון גאנץ רוסלאנד, --- האָט בייז געזאָגט דער מיניסטער.
דער פּראָקוראָר איז געשטאנען װי א באשולדיקטער, ער האָט זיך געפילט, װי ער אליין
זאָל געווען אָפּטאָן דעם גרעסטן פארברעכן. טשאפּלינסקי האָט פארשטאנען, װאָס שטשעגלאָװי-
טאָוו װיל פון אים, נאָר ער האָט דערװײַל ניט ארױיסגעזאָגט אלץ, װאָס דער יוסטיץ-מיניסטער
דערווארט פון אים, דעם פּראָקוראָר. ער האָט באמערקט, וי שטשעגלאָװיטאָוו האָט נערוועז און
בייז ארומגעשפּאנט איבערן צימער און געגרייט זיך זאָגן עפעס וויכטיקס. דעריבער פויעלט בא
זיך דער פּראָקוראָר, אז בעסער װעט זײַן, ער זאָל אליין פארלויפן דעם וועג. יאָ, דאָס איז געוויס
גלײַכער, װועט דער מיניסטער ניט אזוי נערווירן און זיך בארויִקן.
-- אײַער עקסעלענץ, -- זאָגט טשאפּלינסקי, --- גאָלוביאָוו האָט מיר מיטגעטיילט, אז ער איז
געווען בא אײַך...
--- געווען... -- שטרענגט זיך אָן שטשעגלאָװיטאָוו.
פארן פּראָקוראָר איז ניט קלאָר אָט דער אָפּגעהאקטער ענטפער. ווייסט ער
װײַטער דעם אָנגעהױבענעם שמועס. טש
שלאָגן. ער פילט, וי די באקן האָבן זיך צע
-- איך זאָג, געאָרגי גאװורילאָװויטש, ,געווען"... און איר דארפט שטע: ֹ
פארבינדונג מיט די אָרגאניזאציעס, װאָס מיר זאָגן ועגן זײי, אז זיי זײַנען עכטע נאציאָנאל-
רוסישע. איר פארשטייט מיך?
-- יאָ, יאָ, -- באָמקעט אונטער טשאפּלינסקי.
-- ...און איר דארפט וייניקער זיך צוהערן צו די לאמענטאציעס פון די צײַטונגען, די
העסענס מעגן װאָיען בא זיך אין זייערע אָרגאנען, און איר הערט זיך װאָס ווייניקער צו צו זי
-- יאָ, יאָ, אײַער עקסעלענץ... -- באװײַזט דער פּראָקוראָר קוים אונטערצוכאפּן.
-- די געזעצן שרײַבן מיר, און מיר גיבן זיי ארויס, ניט די צײַטונגען... -- זאָגט װײַטער
שטשעגלאָװיטאָוו.
נאָך א קליינער פּאוזע זעצט פאָר דער יוסטיץ-מיניסטער:
-- איך מוז אײַך פארטרויען איינעם א סאָד, געאָרגי גאװרילאָװיטש. מיט דעם קיעװער
איניען האָט זיך פארינטערעסירט זײַן מאיעסטעט, דער גאָסודאר-אימפּעראטאָרג אליין...
--- איך ווייס, איך ווייס, איוואן גריגאָריעװויטש.
-- איר ווייסט? פונוואנען ווייסט איר עס? ער האָט עס אייַך געקאָנט פארטרויען, אז קיינער
ווייסט ניט, כוץ מיר...
טשאפּלינסקי איז בלייך געװאָרן. זאָל זײַן, ער איז דורכגעפאלן? װאָס האָט ער אזוינס
געזאָגט?
-- איך האָב געמיינט צו זאָגן, אײַער עקסעלענץ, אז פאר מיר איז פארשטענדלעך, אז זײַן
אימפּעראטאָרישע מאיעסטעט האָט זיך פארינטערעסירט מיט דעם דאָזיקן איניען, -- פארענט-
פערט זיך טשאפּלינסקי. --- עס גייט דאָך אין די אינטערעסן פון דער אימפּעריע.
-- איז הערט אויס, הער פּראָקוראָר, ס'איז העכסט נייטיק, מיר זאָלן קאָנען שטרענג אָפּ-
ענטפערן אלע די, װאָס פּרוּוון זיך אין דער מעלוכע-דומע אופהייבן די פראגע וועגן פארברייטערן
די ;טשערטא אָסעדלאָסטי*? פאר דער ייִדישער באפעלקערונג,
טשאפלינסקי קוקט דעם מיניסטער גלײַך אין פּאָנעם ארײין, װי ער זאָל װועלן אײַנזאפּן אין
זיך יעדן ארויסגעבראכטן קלאנג.
-- איר האָט פארשטאנען, געאָרגי גאוורילאָװיטש?
-- געוויס, געוויס, אײַער עקסעלענץ. -- און דאָ פאלט אײַן דעם פּראָקוראָר צו פרעגן באם
ניט, װי צו פירן
אפּלינסקי האָט זיך פארלוירן, א שווייס האָט אים בא"
פלאמט.
1 דער קײיסער; = טכום:האמוישעוו. ערטער, װוּ די צארישע מאכט האָט דערלויבט װוינען ייִדױ
20
יוסטיץ-מיניסטער. -- מיט װאָס קאָן מען דערקלערן די פּאָזיציע, װאָס עס' האָט פארנומען די
צײַטונג ,,קיעווליאנין"?
דער מיניסטער האָט צענומען די הענט: ער ווייסט ניט.
-- אונדזערע א צײַטונג און פאלשעוועט אזוי. ,ניטאָ קיין ריטואל בא ייִדן...* אזוי פאלשע-
ווען... וער האָט זיך געקאָנט ריכטן? -- גיט צו טשאפּלינסקי.
-- יאָ, דערװײַל איז ניט פארשטענדלעך איר באציונג. דערװײַל... -- דער מיניסטער האָט
צוגעגלעט די האָר, װידער צענומען די הענט און פילדײַטיק זיך צעשמייכלט: -- און עפשער איז
ריכטיק, װאָס מע זאַגט... מע זאָגט, אז די צײַטונג האָט באקומען א גרויסע סובסידיע פון ייִדישע
אָרגאניזאציעס. זיי... די דאָזיקע אָרגאניזאציעס, זײַנען אף אלץ פיייִק, פארגעסט ניט, אז ס'איז א
וועלט-אָרגאניזאציע. בא אונדז אין רוסלאנד --- באראָן גינזבורג, פּאָליאקאָװו, װויסאָצקי, בראָדסקי,
און אין אויסלאנד --- באראָן ראָטשילד...
-- װאָס רעדט איר, איוואן גריגאָריעוויטש? דמיטרי איוואנאָוויטש פּיכנאָ, דער רעדאקטאָר
פון , קיעווליאנין", איז ניט קיין מענטש, וועלכן מע זאָל קאָנען אוּנטערקויפן...
-- זאָגט עס ניט, געאָרגי גאװורילאָװיטש. די קראפט פון מעטאל... אַ!
דער פּראָקוראָר איז אנשוויגן געװאָרן. דער מיניסטער האָט עטװאָס פארזשמורעט דאָס
לינקע אויג און אופגעהויבן א פינגער.
-- יענע קרײַזן, -- האָט ער פאָרגעזעצט, -- די מאסאָן-אָרגאניזאציעס, קאָנען מיט גאָלד
פארקישעפן ניט נאָר אזעלכע, וי אײַער רעדאקטאָר פון ,קיעווליאנין" פיכנאָ.
דער פּראָקוראָר האָט, נאטירלעך, אפילע אין די מאכשאָװעס מער ניט געקאָנט דערווידערן
דעם מיניסטער. קעדיי ארױסצוּװײַזן טרײַשאפט און איבערגעגעבנקײַט דעם גאנצן איניען, אין
וועלכן דאָס גאָרע רוסלאנד איז פארינטערעסירט, האָט דער פּראָקוראָר ארויסגענומען א שטיפטל
פון זײַן זומערדיקן לײַכטן פּידזשאק, אויסגעצויגן די האנט נאָכן בלאָקנאָט, װאָס איז געלעגן אפן
טיש, א בלאָקנאָט, געקאָװעט אין א שווערן בונד מיט פיר זילבערנע דרײַעקן בא די שפּיצן, און
אײַלנדיק אָנגעװאָרפן א קורצע שיפרירטע טעלעגראמע: ,ארעסטאָוואן לי מענדעל?"ג. באוויזן זי
שטשעגלאָװיטאָוון, האָט דער פּראָקוראָר געבעטן עקסטרע שיקן עמעצן פון די פּאָסעסיע-דינער צו
דער באן-סטאנציע אָפּשיקן די טעלעגראמע.
שטשעגלאָװיטאָוו האָט א קלונג געטאָן אין גלעקל, איבערגעגעבן דעם ארײַנגעקומענעם
קאמערדינער דאַס פּאפּיר. מ'איז זיך פאנאנדערגעגאנגען אין די צימערן, זיך אױיסגעטאָן און אײַנ-
געשלאַפן מיט א גוט געמיט.
אינדערפרי האָט אפן טיש אין אופנאם-צימער געווארט א טעלעגראפישער ענטפער, אדרע-
סירט טשאפּלינסקין: ,מענדעל ארעסטאָוואן פּאָריאדקע גאָסודארסטװענוי אָכראני??2.
באוויזן די טעלעגראמע דעם מיניסטער, האָט טשאפּלינסקי געזאָגט:
-- אבי ס'איז שוין פאראן דער מענטש, װעלן מיר אן ארטיקל אינעם קאָדעקס פון דער
רוסלענדישער אימפּעריע אויסגעפינען פאר אים...
דער מיניסטער האָט צופרידן געשמייכלט.
צווייטער טייל
ניקאָלײַ דער צווייטער אין קיעוו
שוין עטלעכע טעג װײַלט אין קיעוו דער רוסישער סאמאָדערזשעץ ניקאָלײַ ראָמאנאָו מיט
די מיטגלידער פון זײַן מישפּאָכע. געקומען אהער איז ער צום אנטהילן א מאָנומענט דעם זיידן
זײַנעם אלעקסאנדער דעם צוייטן. די שטאָט האָט זיך פיבערדיק געגרייט צו דער דאָזיקער
געשעעניש. באזונדערס האָבן אופגעלעבט די מאָנארכיסטישע אָרגאניזאציעס און אלע שווארצ-
מייעדיקע גרופּעס פון קיעוו.
1 צי איז ארעסטירט מענדל?; 2 מענדל איז ארעסטירט אין אָרדענונג פון. פארהיטן די מעלוכע-איגטערעסן.
21
/ צווישן די איינגעלאדענע, װאָס זיינען געקומען אין סאָכרים-גאָרטן אף דער צערעמאָניע
| פון באגעגענען זײַן אימפּעראטאָרישע מאיעסטעט, איז אויך געװען דער זשורנאליסט איסײַ
1 כאָדאָשעו. אומגעריכט האָט ער דאָ דערזען נאסטיע שישאָווא מיט דעם ארבעטער פּעטראָ
( קאָסטענקאָ.
אין שטופּעניש און געדראנג האָט וולאדימיר גאָלוביאָװו מיט זיינער א גרופע סטודענטן
גענישטערט צווישן אוילעם, אײַנגעקוקט זיך אין די פּענעמער, זיך געטשעפּעט צו אזעלכע,
/ װאָס האָבן ארויסגערופן א פארדאכט.
דער פארנאכט האָט זיך שוין גענומען אָנרוקן, ווען אין גאָרטן האָט זיך באוויזן דער אימ-
פּעראטאָר ניקאָלײַ דער צוייטער מיט ביידע טעכטער אין דער באגלייטונג פון זײַנע היפ-
לײַט -- דעם פאָרזיצער פון מיניסטאָרן-ראט סטאטס-סעקרעטאר פּיאָטער ארקאדיעוויטש סטאָ-
ליפּין און אנדערע הויכגעשטעלטע פּערזאָנען.
גאָלוביאָװו מיט זיַנע אָדלערס האָבן גענומען שרייען ;הורא?. די געשרייען זייַנען אונטער-
געכאפּט געװאָרן און זיך אוועקגעקויקלט איבער די בארג-שיפּויַם אזש צום פּאָדאָל,
כאָדאָשעװו האָט געװאָלט זיך דורכשטופּן נעענטער צום קייסער, א קוק סאָן אים אין פּאָנעם.
ער האָט זיך דערמאָנט: זייַן טאטע האָט אמאָל געזאָגט, אז ווען מע זעט דאָס ערשטע מאָל א
קייסער, דארף מען מאכן א בראָכע.
פלוצעם האָט כאָדאָשעװו צווישן דעם האמוין ארום דעם קייסער באמערקט דעם פּראָקוראָר
פון דער געריכט-פּאלאטע. ;אזוי... טשאפּלינסקי איז אויך דאָ!..*
און אָט איז דער שטאָט- גאָלאָווא, דער היגע גענעראל-גובערנאטאָר און נאָך און נאָך
אָרטיקע קארפּנקעפּ. איסיי כאָדאָשעװו דערקענט זיי גאנץ גוט, ניט איין מאָל איז אים אויסגעקו-
מען צו זען זיי בא פארשיידענע געלעגנהייטן.
אין שווערן געדראנג האָט מען כאָדאָשעװון צוגעשטויסן צו דער ארקע מיט די מעלוכע-
הערבן, װווּ עס איז געשטאנען דער קייסער און מיט דער האנט אָנגעוויזן צו דעם קלויסטער אפן
טרוכאנאָװו-אינדזל, װאָס איז געווען באהאנגען מיט פאָנען. עמעצער האָט א זאָג געטאָן, אז ווען
עס װועט וװוערן פינצטער, וועלן די סלאָבאָדקע און דאָס טרוכאנאָוו-אינדזל באגאָסן ווערן מיט
שײיַן פון אָן א שיר פילפארביקע עלעקטרישע לעמפּלעך.
אָבער דער טאָג איז נאָך ניט געווען גרייט אָפּצוטרעטן זײַן אָרט די אָװנטיקע פײַערן, די
פארגייענדיקע זון האָט נאָך געדיכט געהויערט באם האָריזאָנט און צוגעגעבן דער גאנצער געגנט
אן אויסטערליש אויסזען.
וי פיל אנדערע, װאָס זײַנען געקומען אהער, האָט איסײַ מיטגענומען א בינאָקל. ער האָט
עס איצט צוגעשטעלט צו די אויגן און דערזען, וי גאָלוביאָוו שושקעט זיך עפּעס מיט טשאפּלינ-
סקין און וי דער גאלעך סינקעוויטש האָט צוגעפירט א פרוי צום מאָנארך.
= אלע פּענעמער, װאָס זײַנען געווען פריִער געווענדט צו דער זון, האָבן זיך אויסגעקערעוועט
צו דער פרוי, וועלכע האָט פלינק אופגעהויבן דעם לײַכטן װוּאל, װאָס איז געווען אראָפּנעלאָזט
א איבער איר פּאָנעם, און צוגעפאלן צום קייסערס פיס. פון אומגעריכטקײַט האָט דער קייסער זיך
צוריקגעצויגן. איינער פון די הוױיפלײַט איז שוין גרייט געווען אָפּשטױסן די אזעסדיקע פרוי,
אָבער טשאפּלינסקיס א װוּנק האָט אים באצײַטנס אָפּגעשטעלט. ס'איז געװאָרן שטיל. די פרוי
האָט אף א קאָל זיך געווענדט צום קייסער:
' -- אײַער אימפּעראטאָרישע מאיעסטעט, איך װויל אויסדערציילן פארן טראָן דעם טרויער
| פון א רוסישער מוטער, װאָס האָט אָפּגעלעבט א שווער, נאָר א ריין לעבן. צוליב א בילבל פון
1 אומווירדיקע פארקויפטע לײַט בין איך אָפּגעזעסן א לאנגע צײַט אונטער דער וואך און דערפאר
ו פארלוירן מײַנע טײַערע קינדער זשעניע און וואליע. אף מיר איז געפאלן דער מוירעדיקער
כשאד אינעם מאָרד איבער אנדריושע יושטשינסקי. בעט איך אײַך, אײַער אימפּעראטאָרישע
מאיעסטעט, אין נאָמען פון די ליידן פון א מוטער, װאָס איז געבליבן פאריאָסעמט אָן קינדער,
מיך באפרײיען פון דעם כשאד און פאראָרדענען, מע זאָל פאר מיר, פאר דער דװאָריאנקע ווערע
טשעבעריאק -- א טרײַער דינערן פון דער קרוין -- אנטפּלעקן די נעמען פון די שרעקלעכע
מענטשן, וועלכע רוידעפן מיך, איך זאָל איינמאָל פאר אלעמאָל זיך דערפילן פריי.
דעם בויגן פּאפּיר, װאָס האָט װוי אין פיבער געציטערט אין אירע הענט, האָט ווערע
טשעבעריאק אוועקגעלייגט צום קייסערס פיס.
איינע פון דעם מאָנארכס טעכטער האָט מילד זיך אָנגעבױיגן צו דער פרוי, זי אופגעהויבן
פאר די אקסלען און מיט פארטרערטע אויגן א קוק געטאָן צום פאָטער.
22
ניקאָלײַ האָט גנעדיק א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ.
פון הינטער גאָלוביאָווס פּלײיצעס האָבן זיך באוויזן זײַנע אָדלערס און אוועקגעפירט די
פארוויינטע פרוי.
ווען דער אוילעם האָט זיך בארויִקט, האָט סטאָליפין צוגעפירט צום קייסער דעם קיעווער
הױיפּט-פּראָקוראָר טשאפלינסקי.
עס איז צוגעפאלן דער אפדערנאכט, און אף יענער זײַט דניעפּער האָבן מיט פילקאָלירנדיקע
פײַערן זיך אָנגעצונדן די רײַך-איליומינירטע סלאָבאָדקע און דאָס טרוכאנאָוו-אינדזל. אף פּאָדאָל
האָט באזונדערס זיך אויסגעטײילט בראָדסקיס מיל, װאָס האָט אויסגעזען װי א סוידעספולער
פיַערדיקער שלאָס.
פונעם געדעקטן פּאװיליאָן האָבן זיך דערהערט מוזיק-קלאנגען. דאָס האָט א כאָר פון
הונדערטער שטימען אין דער באגלייטונג פון א סימפאָנישן אָרקעסטער אָנגעהױבן דעם קאָנ-
צערט לעקאָװעד די הויכגעשטעלטע געסט.
דער מאָנארך און זײַנע הויפלײַט זײַנען געווען צופרידן.
אפן צווייטן טאָג איז טשאפּלינסקי געשטאנען פארן מאָנארך און אים דערציילט וועגן דעם
בייליס-איניען. דער פּראָקוראָר האָט באזונדערס אונטערגעשטראָכן, אז דאָס איז א שרעקלעכער
ריטועלער מאָרז.
דער קייטער האָט טאמעוואטע צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ. סאָפּקאָלסאָף האָט ער ארויסגעבראכט
בלויז איין װאָרט און דערבײַ צוגעווונקען מיט זײַנע קאלטע, גרויע, וואסערדיקע אויגן:
--- דײיסטװויטיע!ז.
טשאפּלינסקי האָט זיך טיף פארנייגט און א צופרידענער פארלאָזט דעם קייסערס אפּאר-
טאמענטן.
גאָלוביאָוו, וועלכער האָט געווארט אין דעם פּראָקוראָרס קארעטע, האָט געדריקט טשאפּ-
לינסקין די האנט:
-- רוסלאנד װעט אײַך קיינמאָל ניט פארגעסן, געאָרגי גאװורילאָװיטש.
דער פּראָקוראָר האָט גאָרנישט ניט געענטפערט. אין הארצן האָט ער ניט איבעריק ליב
געהאט דאָס דאָזיקע סטודענטל, װאָס איז גרייט געווען פארברענען מיט זײַן פּאטריאָטישן פײַער
אלע אנדערע רוסישע מענטשן. ,א יונגער האָן און א געפערלעכער פאר ערנסטע אקציעס", --
האָט געקלערט טשאפּלינסקי.
א סאך האָבן געװוּסט, אז סטאָליפין, וועמען מע האָט פאר זײַן הארבקײיַט צוגעגליכן צום
דײַטשישן , אײיזערנעם קאנצלער" ביסמארק, איז אהער געקומען, קעדיי דורכצופירן אייניקע
מאָסמיטלען בענעגייע דער זעמסטוע, און אז ער װערט אופמערקזאם אָפּגעהיט מיצאד דער
אָכראנקע און די פּאָליציי-אָרגאנען.
ניט צופעליק איז די נעסיע פון דעם פרעמיער-מיניסטער צונויפגעפאלן מיטן וויזיט פון
דער צארישער פאמיליע קיין קיִעוו. סטאָליפּין האָט גוט געװוּסט, אז דעם קייסערס אװטאָריטעט
װעט אים פרײי מאכן דעם וועג פאר אלע זײַנע פארטראכטן.
די אומרוען, די קאָלאָטוכע און סומאטאָכע, װאָס די רעאקציאָנערע און שווארצמייעדיקע
עלעמענטן האָבן ארויסגערופן אין צוזאמענהאנג מיטן מאָרד איבער אנדריי יושטשינסקי, זײַנען
געוואקסן פון טאָג צו טאָג און פארסאמט די לופט. װי נימעסע ווערעם, זײַנען די קלאנגען גע-
קראָכן פון אויער צו אויער, --- דער פּאכעד פאר א פּאָגראָם, װאָס האָט געזאָלט אָט-אָט אויס-
ברעכן, האָט פארוויסט דאָס לעבן פון א סאך מענטשן. די מער פארמעגלעכע און רײַכע ייִדישע
מישפּאָכעס האָבן זיך געגרייט אװעקפאָרן קיין טיף-רוסלאנד אָדער קיין אויסלאנד.
ווען קיין קיעוו איז אָנגעקומען די צארישע פאמיליע, האָט די באפעלקערונג טײלװיַז זיך
בארויִקט: אין דער אָנװעזנהײַט פונעם קייסער װעלן די אופגערייצטע כוליגאנעס דאָך ניט וואגן
באפלעקן זײַן וויזיט מיט שאנד. די באפעלקערונג האָט געגלייבט אין רײנקײַט, אָרנטלעכקײַט
און מענטשלעכקייַט און, פארשטייט זיך, ניט געקאָנט וויסן, אז די דאָזיקע הויכע צארישע פּער-
זאָן האלט אונטער סטאָליפּינס פּלענער; אז אף די געזעץ-פּראָיעקטן, וועלכע זײַנען געװענדט
קעגן די אינאָראָדצעס, שרייבט דער מאָנארך:
טיט
1 דאָ: טוט, װאָס מע דארף.
23
1
/
סב
.אי :יש
לעיאר 014
ר
נישיט.. + = , 5.-?
,2ו22061ח00 6800206 ,עאװעטאנ00 אסמוצק 8 1272680 66602206 ,עא208020601800ץ ס ההזוף6
.1882 דסצס 22
אין קיעווער אָפּערע:טעאטער האָט מען הײיס אופגענומען רימסקי-קאָרסאקאָװוס אָפּערע
;סקאזקא אָ צאריע סאלטאניע"?. דער אופגעלייגטער אוילעם -- הויכגעשטעלטע טשינאָוװוניקעס
און מיליטער-לײַט, האָבן עטלעכע מאָל זיך אופגעהויבן פון די ערטער, זיך אויסגעקערעװועט
צו דער צארישער לאָזשע און מיט הורא-אויסגעשרייען באגריסט דעם קייסער און זײַנע
באגלייטער.
אין טעאטער האָט זיך געפונען א היפשע וואך פון זשאנדארמען, פּאָליצײי-לײַט און געהיימע
אגענטן.
אין דער ערשטער ריי פון פּארטער איז אין דער ארומרינגלונג פון זיינע געהילפן און אדיו"
טאנטן געזעסן דער סטאטס-סעקרעטאר, פאָרזיצער פון מיניסטאָרן-ראט -- סטאָליפּין.
בייס דעם צווייטן אנטראקט, ווען דער פּרעמיער-מיניסטער איז געשטאנען לעבן באריער
פון אָרקעסטער מיטן פּאָנעם צום אוילעם און געשמועסט מיט עטלעכע מענטשןן, װאָס האָבן אים
ארומגערינגלט, האָט א מאנצבל אין א פראק, ארײַנקוקנדיק אין דער פּראָגראם פון ספּעקטאקל,
זיך דערנעענטערט צו דער ראמפּע. קיינער האָט ניט באמערקט, װי דער מענטש האָט ארויסגע-
כאפּט פון קעשענע א בראונינג. צוויי זי טרוקענע קנאלן האָבן בייז א קלונג געטאָן, סטאָ-
ליפּין האָט מיט דער לינקער האנט זיך אָנגעכאפּט פאר דער רעכטער זײַט ברוסט און שװער
זיך אראָפּגעלאָזט אף א שטול. די ר האנט איז בא אים פארגאָסן געװאָרן מיט בלוט.
עטלעכע מענטשן האָבן אים אונטערגעכאפט און אף די תבט אװעקגעטראָגן צום ארויסגאנג
אין דער פּאניק, װאָס האָט זיך אופגעהויבן אין טעאטער, האָט מען דערהערט אויסגעשריין ען
-- א טויט דעם מערדער!
-- א טויט דער קראמאָלע!
דער פאָרהאנג האָט זיך אופג יי
א ציטעריק בלאסער, האָט דער קייסער זיך דערנעענטערט צום באריער פון דער לאָזשע
מיט א געמישט געפיל פון פּאכעז ד און אומזיניקער באגייסטערונג האָ ו
בינע זיך אוועקגעשטעלט אף די קני און אָנגעהויבן זינגען ,באָזשע, צאריא כראני".
אויל לעם האָט מיט צונויפגעלייגטע הענט, וי בייס טפילע טאָן, אונטערגעהאלטן דעם הימן.
פארגליווערטער, מיט ציטעריקע הענט אָנגעשפּארט אין באריער פון דער לאָזשע, האָט
דער קייסער ניט געװוּסט, אף וועמען פּריִֶער צו קוקן, -- אף די טעכטער, װאָס זײַנען געשטאנען
לעבן אים, צי אף די מענטשן, װאָס האָבן אין געבעט געצויגן די הענט צו דער לאָזשע. פּרי-
טשמעליעט פון די הורא-"געשרייען, האָט ער ניט געװוּסט, צי זאָל ער בלײַבן שטיין דאָ, צי װאָס
גיכער אנטלויפן פון דעם פארשאָלטענעם אָרט. דער טעאטער האָט געפיבערט, געציטערט פון
אופרעגונג, אופטרייסלונג און דערשרעק.
אין עטלעכע מינוט ארום האָט אין דער צארישער לאָזשע זיך באוויזן דער היגער גובערנא-
סאָר. דער קייסער מיט זײַן סוויטע זײַנען פארשוווּנדן.
אינגיכן איז צום טעאטער צוגעפאָרן א קארעטע פאר גיכער הילף. מ'האָט פאָרזיכטיק איבער-
געטראָגן אהין סטאָליפּינען און פּאמעלעך אים איבערגעפירט אין מאקאָווסקיס שפּיטאָל. דאָרט
האָט דער פארװווּנדעטער פּרעמיער-מיניסטער פארלאנגט, מע זאָל איבערגעבן דעם גאָסודאר-
אימפּעראטאָר, אז ער איז גרייט צו שטארבן פאר אים.
אױיסגעשאָסן, האָט דער אומבאקאנטער רויָק זיך געלאָזט צו איינער פון די ארויסגאנגס-
טירן, אָבער עטלעכע אָפיצערן, וועלכע זײַנען אים נאָכגעלאָפן און געכאפּט, האָבן אייניקע מינוט
זיך געראנגלט מיט אים. איינער פון די אָפיצערן האָט מיט א שאשקע אים א זעץ געטאָן איבערן
שארבן און לײַכט פארװוּנדעט. ערשט דעמלט האָט דער מענטש זיך געלאָזט בינדן.
דאָס איז געווען א הויכער, מאָגערער מאנצבל מיט עטװאָס קורצזיכטיקע אויגן. ער האָט
בעשום-אויפן ניט געװאָלט זאָגן, װער ער איז. באלד איז אונטערגעקומען דער שעף פון דער
אָכראנקע פּאָדפּאָלקאָווניק קוליאבקאָ. ער האָט א קוק געטאָן אפן פּארשוין און אראָפּגעלאָזט אים
צוויי פּעטש אין ביידע באקן.
-- דאָס איז דאָך דמיטרי באָגראָוו, געהילף פון פּריסיאזשני פּאָװערעני! -- האָט קוליאבקאָ
דערקלערט די אָפיצערן. --- אזא אױיסװוּרף!
1 ,געלייענט מיט פארגעניגן", דאָס הארץ פונעם קייסער איז אין גאָטס הענט", ,פולשטענדיק אײַנשטײ
מיק", ,אזוי זאָל עס זײַן".
? ,דאָס מײַסעלע וועגן דעם קייסער סאלטאן".
5 ,גאָט, היט דעם קייסער".
24
קוליאבקאָ, דער זעלביקער, װאָס האָט ארעסטירט בייליסן, האָט איצט, א צעבויטעטער, מיט
אן אײַנגעבראָכן-אופגערעגטער שטים באפוילן אָפּפירן דעם מערדער אין אָכראנקע.
אינגיכן איז באָגראָוו, א צעהארגעטער, אין צעריסענע קליידער, געזעסן אין קוליאבקאָס
קאבינעט. דער פאָדפּאָלקאָוניק האָט מיט קאס געשריַע:
-- איך ווייס, ביסט א זשיד, אָבער איך האָב וועגן דעם זיך געמאכט ניט וויסנדיק... --- און
נאָך א פויזע: -- האָסט מיך געפירט פאר דער נאָז, באָגראָוו, ביסט אן אױיסװוּרף!
באָגראָוו האָט געשוויגן.
קוליאבקאָ האָט, פארשטייט זיך, כאראָטע געהאט, װאָס ער פּערזענלעך האָט געגעבן באָגראָוון
א בילעט אין טעאטער אף דער פאָרשטעלונג. באָגראָוו האָט צוגעזאָגט כאפּן דעם טעראָריסט,
וועלכער האָט, קלוימערשט, זיך געיאָגט נאָך סטאָליפּינען צו מאכן אף אים אן אטענטאט. איצט,
ווען קוליאבקאָ איז געבליבן צום נאר און געװוּסט, אז ער װעט פאר זײַן אומפאָרזיכטיקײַט
דארפן ענטפערן פאר דער העכערער נאטשאלסטוע, האָט ער געװאָלט װויסן די סיבע, פארװאָס
באָגראָוו האָט אים אזוי גענארט.
-- קיינער איז דאָך דאָ ניטאָ, איז זאָג, מיטיא, דערצייל, װאָס האָב איך דיר אזוינס געטאָן,
װאָס דו ביסט זיך אזוי באגאנגען מיט מיר?
באָגראָוו שווייגט.
-- האָסט געקאָנט מאכן א גלענצנדיקע קאריערע, דו אױיסװוּרף! ביסט אלט אינגאנצן אכט
און צוואנציק יאָר, דײַן לעבן האָט זיך ערשט אָנגעהויבן... װאָס שווייגסטו?..
באָגראָוו שווייגט.
-- דו ווייטט, אז איבער דיר הענגט מייַן לעבן אף א האָר?..
-- איך ווייס, הער זשאנדארמסקי פּאָדפּאָלקאָװניק. איך בין געווען א מיִעסער פּראָװאָקא-
טאָר, כ'האָב פאראטן מיינע געוועזענע קאמפס-כאוויירים. איר װעט מיך ניט פארשטיין, איך האָב
זיי פארקויפט. האָב איך געװאָלט אויסקויפן מיינע זינד. נאָר סײיװי: בא זיי אין די אויגן בלײַב
איך א פּראָװואָקאטאָר, א הונט. איך האָב געװאָלט זיך פארענטפערן, נאָר איר װעט מיך ניט פאר-
שטיין, און זי --- די כאוויירים מײַנע --- װועלן מיר ניט מויכל זײַן. איך בין געווען א פארקויפטע
נעשאָמע. און איצט? איך קאָן אף אײַך ניט קוקן, זשאנדארמישע מויז... פירט מיך, פירט מיך צו
דער טליִע. רוסלאנד װועט מיר פארגעבן... רוסלאנד!
קוליאבקאָ האַט זיך אָפּגעקערט פון באָגראָוון:
--- װאָס פילאָסאָפירסטו, פּראָװאָקאטאָר?.. אלציינס ביסטו שוין פארפאלן.
באָגראָוו האָט אים איבערגעשלאָגן:
--- קוליאבקאָ, סטאָליפין לעבט נאָך?
-- אך דו, בעסטיע, -- שאָקלט דער פאָדפּאָלקאָװוניק מיטן קאָפּ, --- נאָך דאָס זאָל איך אים
זאָגן! מיינסט, אז אָן אים װועט מען מיט דיר ניט קאָנען זיך צערעכענען?
-- ערשטנס, בעט איך מיך ניט דוצן. איך בין דמיטרי באָגראָו, און איר זײַט ניט מער...
אָבער לאָמיר בעסער ניט רייצן די גענדז...
אפגיך זיך דורכגעשפאנט איבערן צימער, איז קוליאבקאָ װוידער צוגעגאנגען צו דער שאפע,
ארויסגענומען א פלאש מיט וװײַן, אָנגעגאָסן אין א גלאָז און צוגערוקט נעענטער צו באָגראָוון,
וועלכער האָט ערשט איצט גענומען אָפּװישן דאָס פארגליווערטע בלוט פונעם שטערן.
-- יענער הונט האָט דיר געטראָפן מיט דער שאשקע, --- זאָגט מיטפילנדיק קוליאבקאָ.
באָגראָוו קערט זיך אָפּ.
-- גלייבסט ניט, אז איך באדויער דיך? -- פרעגט שטיל דער זשאנדארם.
--- ניין, דיר גלייב איך ניט. --- באָגראָוו שטרײַכט אונטער דעם דיר.
-- אָהאָ! איז עפשער װעסטו מיט מיר אויסטרינקען אף ברודערשאפט? -- האָט קלוימערשט
זיך דערפרייט קוליאבקאָ.
-- אז דו װעסט מיר זאָגן, ויאזוי פילט זיך סטאָליפּין, ביז מע װעט מיך.. -- באָגראָװו
װײַזט מיט דער רעכטער האנט אף דער סטעליע און קנאקט צו מיט דער צונג. -- ביז מע װעט
אף מיר פארציִען דאָס שטריקל... װעלן מיר מיט דיר אויסטרינקען אף ברודערשאפט. זאָלסט
וויסן, אז איך האָב דיר צו דערציילן א סאך זאכן, װאָס װעלן דיר צוניץ קומען צו דײַן װײַטער-
דיקער קאריערע...
-- צו מײַן קאריערע... -- שמייכלט דער פּאָדפּאָלקאָװניק, גלײַכט זיך אויס און הייבט אונ-
טער די אקסלען. דאָס טרוקענע פּאָנעם זײיַנס װוערט טרויעריק. -- מײַן קאריערע איז שוין א
געענדיקטע... -- נאָך א קליינינקער פּוזע זעצט ער פאָר: --- און דו, מיטיא, אפילע פארן טוט
הערסטו ניט אוף מיך צו שאנטאזשירן...
29
-- איך שאנטאזשיר ניט, ערנװאָרט.
-- ערנװאָרט? בא דיר איז דען פאראן אן ערנװאָרט? -- צעלאכט זיך קוליאבקאָ.
-- איך באדויער שטארק, קוליאבקאָ, װאָס כ'האָב ניט אויסגעפילט מײַן פּריִערדיקן פלאן.
דיך האָב איך דאָך געדארפט פריִער שיסן, און ערשט דערנאָך...
-- דאָס קאָן ניט זײַן, מיטיא. אזא קאט ביסטו?
-- מעגסט דאנקען גאָט, װאָס כ'האָב דיך געשאנעוועט...
-- אויב אזוי, װועל איך דיר זאָגן דעם עמעס, -- װערט קוליאבקאָ קלוימערשט צוגע-
לאָזט. --- די קויל איז ארײַן אין רוקנביין און פארטשעפּעט די לעבער.
-- אין רוקנביין?.. פארטשעפעט די לעבער?.. -- באָגראָוו ווערט יאָמטעװודיק געשטימט. --
איז װאָס זשע שװוייגסטו, הער זשאנדארמסקי פּאָדפּאָלקאָװניק? אויב דו װעסט מיר ברענגען די
פריידיקע יעדיִע, אז סטאָליפּין איז שוין מער ניט קיין אײַנװױנער אף דער-וועלט, װעל איך דיר
דערציילן א סאָד, ויאזוי דו זאָלסט זיך אויסהיטן פונעם טױט.. מע יאָגט זיך נאָך דיר, הער
פּאָדפּאָלקאָווניק...
באָגראָוו האָט באמערקט, אז דער זשאנדארם איז בלייך געװאָרן, און נאָך בייזער א זאָג
געטאָן:
-- און ניט בלויז דו איינער, אויך אנדערע זײַנען פארמישפּעט צום טויט...
-- ווער האָט פארמישפּעט?! --- שרײַט אויס קוליאבקאָ.
-- מיר... מיר... מיר... הער פּאָדפּאָלקאָװניק, -- כאזערט איבער באָגראָוו און זעצט זיך
אוועק אף קוליאבקאָס שטול, נעמט די גלאָז אין דער האנט און טרינקט פּאמעלעך אויס דעם װײַן
פארזשמורענדיק די קורצזיכטיקע אויגן.
-- ווער איז דער ,מיר"? דערצייל, באָגראָו, --- איז קוליאבקאָ מילד געװאָרן. --- איך האָב
פאר דיר ניט איין געפעליקײַיט געטאָן...
-- אײַערע געפּעליקײַטן... פאר זיי גיי איך פון דער וועלט... -- באָגראָוו לאָוט אראָפּ נידע-
ריקער דעם קאָפּ. -- דו קאָנסט דען פארשטיין, װאָס עס באטיײיט א ריין געויסן, הער פּאָד-
פּאָלקאָװניק?..
-- כ'האָב ניט געװוּסט, אז דו ביסט נאָך דערצו א פילאָסאָף, געמיינט, בלויז א פּראָװאָקא-
טאָר, גאָספּאָדין כּריסיאזשני פּאָװוערעני מאָטעל באָגראָוו...
-- א פּראָװאָקאטאָר צי ניט קיין פּראָװאָקאטאָר... פאר דײַן שמאָל קעפּעלט איז סײַװוי שווער
צו באנעמען, װאָס איז אזוינס געוויסן. --- באָגראָוו װוערט רויִק, זײַנע ציטעריקע ליפן ברענגען
ארויס ווערטער, פון וועלכע ער דערפילט ויך כאָשעװער: -- איך האָב אויסגעקויפט מײַנע זינד,
מײַן געפאלנקײַט... מײַן נעשאָמע איז איצט ריין...
-- ווידער בעבעסטו, -- שלאָגט אים איבער דער זשאנדארם. --- שטיי אוף פון מײַן שטול,
ביסט א שרעקלעכער מעלוכע-פארברעכער!
-- ס'איז נאָך ניט אלץ... דײַן גאָסודאר-אימפּעראטאָר... װועט מען אויך פּיף-פּאף...
-- װאָס רעדסטו?.. -- דערשרעקט זיך קוליאבקאָ. -- זאָג מיר, מיטינקע, מיטיא... ווער?..
ווען?.. וווּ?..
-- איך װעל זאָגן, ווען דו װעסט מיר ברענגען די יעדיִע וועגן סטאָליפּינס טויט.
ס'איז שוין טיף אין דער נאכט. קוליאבקאָ טוט א קלונג, און אן ארײַנגעקומענער וואכמאן
פירט אוועק באָנראָװן.
,,;,,, ...:::::-------------פאכעד און פּאניק
נאָך באָגראָווס שאָס אין סטאָליפּינען האָבן די ,סאָיוזניקעס" און די פּארשוינדלעך פון
עדוווגלאווי אָריאָל" באשלאָסן, אז איצט איז געקומען די עמעסע צייַט אף צערעכענען זיך מיט
אלע זייערע סאָנים. די פּאָליצײ און זשאנדארמעריע איז געקראָכן פון דער הויט: געכאפּט
מענטשן אף דער גאס און געמאכט אָן א שיר אונטערזוכונגען אין די הײַזער, געזוכט וועמען
צוטשעפּען צו באָגראָוון פאר א שוטעף. באזונדערס איז געווען אקטיוו קוליאבקאָ, כאָטש ער האָט
זיך געפילט שולדיק, װאָס ער האָט פארטרויט באָגראָוון געווער. ער האָט געווילדעװועט, זיַנע
אונטערטעניקע זייַנען געפאלן פון די פיס. געװאָלט נויסע-כיין זײַן באם דערצאָרנטן שעף, האָבן
זיי, ווי צערייצטע כײַעס, זיך געװואָרפן אף מענטשן אין די גאסן,
אין גרעטער-קריוואנעק-זאװואָד איז קוליאבקאָ געקומען מיט א גאנצער כאָפּטע זשאנדאר-
מען און פּאָליצײי-לײַט, איבערגעקערט װוּ א ווינקל,
26
ניקיפּאָר פיליפענקאָ -- א יונגער אָפּגעלאָזטער פּארשוין, וועמען די ארבעטער האָבן שוין
לאנג כוישעד געווען אין ניט קיין לײַטישער אופירונג, האָט דערפילט, אז זײַן צײַט איז געקו-
מען... נאָך אינדערפרי איז ער אוועק צום זשאנדארמסקי פּאָדפּאָלקאָװניק און אײַנגערוימט אים
וועגן פּעטראָ קאָסטענקאָ: ער פירט זיך ארום מיט עפעס א קורסיסטקע, װאָס איז געקומען פון
פעטערבורג. איז מען טאקע די נאכט ארײַנגעפאלן צו קאָסטענקאָן אין שטוב, אָבער קיין שום
פארדעכטיקס ניט געפונען און אים ניט געטשעפּעט. קאָסטענקאָ האָט זיך געסטארעט אין די
אומרויק-צעבויטעטע טעג זיך ניט טרעפן מיט אנאסטאסיע שישאָווא. און יענע איז שטיל און
פארטײַעט איבערגעזעסן אין שטוב און מיט גרויס אופמערקזאמקײַט זיך אײַנגעהערט אין צע-
רודערטן א און דויפעק פון דער שטאָט.
לוט דעם ברודערס אופגעלעבטקײַט און פארהאװועטקײַט האָט נאסטיע געפילט און פאר-
שטאנען, אז עפעס גרייט זיך גרויזאמס. דעריבער איז זי געווען פאָרזיכטיק און געזען ניט צו
טרעפן און ניט צוזאמענשטויסן זיך מיטן צעבאלעװועטן און אופגערעגטן אנאטאָלי. זי האָט פון
הינטער איר פארמאכטער טיר געהערט דאָס קאָל פון גאָלוביאָוס אָנהענגער, געהערט, װי די
מוטער האָט געװאָרנט דעם זון, ער זאָל ניט קריכן אין פײַער ארײַן.
-- טאַליע -- האָט נאסטיע געהערט, װי די מאמע בעט זיך, -- פארגעס ניט, אז דו לערנסט
זיך אין אוניערס יטעט פון הייליקן וולאדימיר, היט דאָס געזונט...
-- די ייִדן האָבן געהארגעט סטאָליפינען. זיי האָבן געװאָלט הארגענען דעם גאָסודאר-אימ-
פּעראטאָר און געטראָפן אין סטאָליפּינען, -- האָט טאָליע געענטפערט, -- דאָס האָבן געטאָן די
זעלביקע הענט, װאָס האָבן פארפּײַניקט יושטשינסקין...
אין דער קווארטיר באם קיעווער ציינדאָקטער יויסעף ראטנער איז אין יענעם טאָג, ווען
סטאָליפין איז געשטאָרבן פון די װוּנדן, אויך געװאָרן פּכאָדימדיק-שווער און אומגעהייער אומ-
רוֹיִק. ניומע איז ווידער א צעמאזיקטער געקומען פון גימנאזיע.
-- א שיין יאָר האָט זיך אָנגעהױיבן, -- האָט באדויערט די מוטער. -- פאר אלע פינף טעג,
זינט מ'האָט אָנגעהויבן לערנען אין גימנאזיע, איז נאָך קיין רויִקע מינוט ניט געווען.
דער פאָטער האָט אָנגעשטעלט די דערשראָקענע אויגן און ניט געװוּסט, װאָס צו זאָגן
נעכטן איז בא אים אין שטול געזעסן דער מיטגליד פון געריכט-פּאלאטע און ניט געװאָלט ענט-
פערן אף די פראגן פונעם ציינדאָקטער. װער איז עס דער באָגראָו, האָט געװאָלט וויסן דער
דאָקטער. מע זאָגט, ער שטאמט פון ייִדן. איז אויב אזוי, װועלן די שווארצמייעניקעס שוין קאָנען
טומלען.
דער מיטגליד פון געריכט-פּאלאטע האָט דאָס מאָל ניט געװאָלט ריידן וועגן דעם. אָט װועט
ער די טעג וידער קומען, װעט ראטנער בא אים בעפיירעש פרעגן, װי קומט עס, אז אין די
גימנאזיעס זאָל מען לאָזן ווילדעווען די כוליגאנעס? װאָס זשע, מע קאָן זיי גאָר ניט געבן איבער
די הענט? וי נאָר עס הייבט זיך אָן א קאָכעניש אין שטאָט, קומט ניומע פון גימנאזיע א צעמא-
זיקטער. גוט נאָך, װאָס מיט יאקאָוון האָט אין אוניווערסיטעט גאָרנישט ניט געטראָפן, דאָרט איז
עפּעס שטיל געווען.
נאָר יאקאָוו איז אויך געקומען א צעקאָכטער און אופגערעגטער און דערציילט, װאָס הײַנט
האָט זיך געטאָן אין די אאודיטאָריעס. קיין לעקציעס זײַנען ניט געווען, די סטודענטן-,סאָיוזני-
קעס" האָבן ארומגערינגלט דעם פּראָפּעסאָר שאבאנאָוו און געשטעלט אים קאשעס:
-- נו, הער פּראָפּעסאָר, איז װאָס װעט איר אונדז זאָגן וועגן דעם, װי די ייִדןך--טעראָריסטן
הארגענען די בעסטע רוסישע מענטשן, און װאָס קומט זיי פאר אזעלכע מײַסים לוט אײַער
רוימישן רעכט?
-- װאָס זשע האָט ער געענטפערט? -- קאָן זיך ניט אײַנהאלטן דער ציינדאָקטער.
-- ווארט, ווארט, --- שלאָגט איבער דאָס װײַב, -- לאָז יאשענקען דערציילן.
יאקאָוו האָט ניט געענטפערט. דערנאָך האָט ער שטיל געזאָגט:
-- איצט קלײַבט מען זיך צונויף אפן סאָפּיִער פּלאץ, וויל איך אויך גיין אהין.
די מוטער האָט אָנגעכאפּט דעם זון פאר דער האנט:
-- איך זאָל אזוי געזונט זײַן, װי דו װעסט ניט גיין, איך װועל דיך ניט לאָזן. שוין גענוג,
װאָס ניומע איז געקומען א צעקאליעטשעטער.
-- ס'וועט מיט מיר גאָרנישט ניט זײַן, -- שרײַט אויס דער גימנאזיסט, -- נא, זע, ס'איז
שוין קימאט גאָרנישט ניטאָ. זאָל ער גיין, יאקאָוו, מע טאָר זיי ניט אָפּשװײַגף -- בייזערט זיך
ניומע, און די אויגן ברענען בא אים.
ווען יאקאָוו איז שוין געווען פון יענער זײַט טיר, האָט די מוטער, ברעכנדיק די הענט,
געטײַנעט צום מאן;
27
--- יויסעף, װאָס שטייסטו און שװײיַגסט? מיר פּאטערן אונדזערע קינדער...
א פארלוירענער איז דער צײנדאָקטער געשטאנען בא דעם פענצטער און נאָכגעקוקט, וי
דער עלטערער זון האָט אוועקגעשפאנט אין דער ריכטונג פון סאָפּיִער פּלאץ.
דער פּלאץ איז געווען פול מיט מענטשן. פּארשוינען א די מיט גלײַך אונטער-
געשוירענע האָר אף די קארקן האָבן געטראָגן קלויסטער-פאָנען, יעזוסעס בילדער; אף הויכע
שטאנגען האָבן זיך געוויגט בלוי-רויט-װײַסע פאָנען.
אנאטאָלי שישאָוו האָט אין ביידע הענט געטראָגן דעם קייסערס פּאָרטרעט, װאָס איז געווען
ארומגעזוימט מיט א סטענגע מיט דער אופשריפט , באָזשע, צאריא כראני".
פון אלע פינף גאסן, װאָס פירן צום סאָפּיִער פּלאץ, האָבן זיך געצויגן מענטשן מיט געזאנג
און מיט אומקלאָרע טפילע-ווערטער.
אומגעריכט האָט זיך באוויזן קאָסטענקאָ. ער איז געשטאנען אף עמעצנס אקסלען, װי א
מאָנומענט.
--- פּראװאָסלאװנע מענטשף -- האָט א דונער געטאָן זײַן קאָל. -- איך בין אן ארבעטער,
א שלאָסער, א פּראָסטער מענטש, פּונקט אזא, װוי איר אלע, וועלכע מע האָט אהער, װי די שאָף,
צונויפגעטריבן. הערט מיך אויס: זיי, די סטודענטלעך אין די בלויע היטעלעך, גאָלוביאָוו מיט
זײַן קאָמאנדע, זײַנען מערדער. הערט זיך צו זיי ניט צו, זיי ווילן פארגיסן אומזיסט בלוט! אלע
װאָס גלייבן אין גאָט, אין יעזוסן, טאָרן ניט פארגעסן, אז יעזוס איז געווען א בארעמהארצי-
קער, ער האָט ניט געװאָלט קיין אומשולדיק בלוט...
-- איך קען אָט דעם רעדנער! -- האָט שטיל זיך אָנגערופן יאקאָוו ראטנער צו זײַן כא-
װוער, -- איך װאָלט א באלן געווען אים דריקן די האנט, אזא געוואגטקײַט און דרײיסטקײַט פון
א פּראָסטן מענטשן איז צו באװװווּנדערן...
קאָסטענקאָס ווערטער האָבן געקלונגען אזוי איבערצייגעוודיק, אז אפילע די אויסגעשרייען
פון די ,,סאָיוזניקעס" 1 דעם מאָרד איבער יושטשינסקין האָבן ניט אָפּגעװענדט די אופמערק-
זאמקײַט פונעם אוילעם, מע האָט אים געהערט מיט אָפענע מײַלער. קאָסטענקאָ איז געשטאנען
ארומגערינגלט מיט א 6 סטן קרײַז פון ארבעטער. צוטרעטן צו אים איז שווער געווען אפילע
פארן אײַזזדשטארקן שישאָוון מיט זײַן כעוורייע.
קאָסטענקאָ האָט מיט זײַנע רייד און אויסזען באהערשט דעם גרעסטן טייל פונעם אוילעם.
א הויכער און אוה מיט העלע האָר, װאָס זײַנען אראָפּגעהאנגען 2 ברייטן
שטערן און איבער די אויערן, האָט ער גערעדט רויַק און דערמיט געװוּנען דעם צוטרוי באם
אוילעם
-- פראואָסלאוונע מענטשן, -- האָט ער פאָרגעזעצט -- מע ויל, איר זאָלט שעכטן אומ-
שולדיקע און דערמיט שטעלן צו שאנד אונדזער פאָלק. טרײַבט פון זיך די אונטערהעצערס, זײי
האָבן פארבלוטיקטע הענט און א קעפּ. היט זיך פאר זיי, וי פאר דער פּעסט...
פון הינטער כמעלניצקיס מאָנומענט זײַנען ארויסגעשװוּמען גרינע מונדירן, און א מעכטיק
אויסגעשריי פון זשאנדארמען האָט פארהילכט דעם פּלאץ;
-- אהיים! אהיים! צעגיין זיך! -- האָט געדונערט פון אלע זײַטן.
ס'איז געװאָרן א שטיקעניש און א געדראנג, און קיינער איז שוין ניט געווען בעקויעך אָפּ-
צוהאלטן דעם שטראָם פון מענטשן. דורך אלע גאסן, וועלכע ציִען זיך פון דעם סאָפיִער סאָבאָר,
האָבן די מענטשן זיך געלאָזט לויפן. אינגיכן איז דאָס הייפל , סאָיוזניקעס" אין דער שפּיץ מיט
גאָלוביאָוון דאָ געבליבן אליין.
נאסטיע שישאָוא האָט ניט אויסגעהאלטן. זי איז ארויס אין גאס און אינגיכן באגעגנט
איסײַ כאָדאָשעװן, וועלכער איז מיט זײַן בלאָקנאָטל אויסגעוואקסן װוּ ערגעץ א רעדל און צו-
געלייגט אן אויער.
-- איר האָט געהערט קאָסטענקאָן? --- פרעגט איסיי.
--- ניין, וווּ איז ער אהינגעקומען? --- וויל וויסן נאסטיע.
-- איך מיין, אז פרײַנט האָבן אים ערגעץ אויסבאהאלטן. אהיים טאָר ער ניט קומען. און
אפן װאָקזאל זײַט איר געווען? -- פרעגט װידער כאָדאָשעװ.
-- ניין. פון זינט מ'האָט געפּאטערט סטאָליפּינען, בין איך פון שטוב ניט ארויסגעגאנגען.
ניט געװאָלט זיך ווארפן אין די אויגן.
-- װאָס אפן װאָקזאל טוט זיך, ווייסט איר?
-- איך האָב געהערט, אז מענטשן לויפן פון שטאָט. עפשער וװועלן מיר זיך אופזעצן אף א
טראמווײַ און. צופאָרן?
28
-- ווארט צו, -- זאָגט כאָדאָשעװ, --- איך מוז פריַער זיך ארײַנכאפן אין רעדאקציע, מע
ווארט אף נײַט.
--- גייט, גייט, איך װעל צוווארטן.
אינגיכן איז כאָדאָשעװ ארויס פון רעדאקציע מיט א פרישער צײַטונג אין דער האנט און
אפגיך דערציילט, אז אָקאָרשט איז ארויס א ספּעציעלע מיטיילונג. קאָקאָװוצעװ, װאָס איז בא-
שטימט געװאָרן אף סטאָליפינס אָרט, האָט שוין באוויזן צו באפוילן, אז די אָרטיקע אדמיני-
סטראציע זאָל אָנעמען ענערגישע מיטלען אף ניט צו דערלאָזן קיין שום אומרוען אין קיעוו.
-- לאָמיר אײַלן צום װאָקזאל, דאָרט לעכצט מען נאָך אזא מיטיילונג, -- האָט כאָדאָשעװו
פאָרגעשלאָגן.
אפן װאָקזאל זײַנען מאסן מענטשן געשטאנען קעפּ אף קעפּ. בא די קאסעס --- א שטופּעניש.
אין די זאלן איז יעדער ווינקל איבערפולט מיט דערשראָקענע און הילפלאָזע זקיינים, פרויען און
קינדער.
כאָדאָשעװו איז ארופגעקראָכן אף א בענקל, אופגעהויבן די האנט מיט דער צײַטונג און פריי-
דיק אויסגערופן;
-- הערט, מענטשן, װאָס דער נײַער פּרעמיער-מיניסטער האָט באפוילן... -- און ער האָט
איבערדערציילט דעם אינהאלט פון דער עקסטרע-מיטיילונג.
די טירן האָבן אזש א ש עכץ געטאָן פון דער שטופּעניש. איבער די גאסן פון קיִעוו זײַנען
זשן מיט פּעק און טשעמאָדאנעס געלאָפן צוריק צו זייערע פארלאָזטע היימען.
שוג
ל-=
גי
זז
5
דער איניען וװוערט נאָך מער פארפּלאָנטערט
שוין דעם פינפטן כוידעש מאטערט זיך מענדל בייליס אין טפיסע, און די דערשלאָגענע
עסטער האָט מען קיין איין מאָל ניט געלאָזט זיך טרעפן מיטן מאן. ,קיין סווידאניעסג קומט אײַך
ניט", -- האָט מען געענטפערט בייליסן אף זיינע פּאָדערונגען צו זען זיך מיטן װײַב. ווייסט ער
ניט, װאָס אין דער היים טוט זיך, װאָס מאכן די קינדער, עסטער, און דער איקער, צי טוט מען
עפּעס צוליב דעם, מע זאָל אים ארויסראטעווען פון דער װיסטער טפיסע. וועדליק ער פאר-
שטייט פון די רייד פונעם אױיספאָרשער פענענקאָ, נייט מען אים צו א שיינע דיעלאָ:. אָבער װאָס
װיל מען פון אים?
ניט איין מאָל האָט בייליס בייס די פארהערן באמערקט, וי דער אױיספאָרשער פענענקאָ
בלײַבט זיצן א פארקלערטער, דאָס פּאָנעם כמורנע, און די אויגן בלאָנקען איבער די פּאפּירן, װאָס
ליגן פאר אים אפן טיש. דעם אױיספאָרשערס שטערן באדעקט זיך אזש מיט טראָפּנדלעך שווייס.
א טרויער-שאָטן באדעקט דאָס גאנצע פּאָנעם זײַנס. פון צײַט צו צײַט הייבט ער זיך אוף פון
זײַן אָרט, קוקט זיך אײַן אין בייליסן. דערנאָך נעמט ער וידער לייענען די פּראָטאָקאָלן, װאָס
זײַנען פון טאָג צו טאָג געוואקסן.
-- װאָס זשע וועט זײַן, בייליס, װאָס איך שרײַב פּראָטאָקאָלן און איר לייקנט אלץ אָפ...
-- כ'האָב דאָך אײַך געזאָגט, הער אױיספאָרשער, אז מע האלט מיך דאָ אומזיסט און אומנישט.
-- ווער זשע פאָרט איז דער שולדיקער אינעם מאָרד איבערן ייִנגעלע?
-- דאָס ווייס איך ניט. איך ווייס איינס --- איך בין דערין ניט שולדיק.
-- איך הער אלץ: ניט שולדיק, ניט שולדיק. קומט אויס, איך בין שולדיק, ניט אנדערש. --
און נאָך א פּויזע בייזערט זיך פענענקאָ: -- זאָגט מיר דעם עמעס, מענאכעם-מענדל טעוויעו
בייליס, איר האלט מיך, געוויס, פאר א קאט? הא? קוקט מיר אין די אויגן און ענטפערט.
בייליס קוקט דעם אױיספאָרשער גלײַך אין די אויגן.
-- איאָ, כ"בין א קאט? -- פרעגט איבער פענענקאָ.
בייליס געפינט ניט װאָס צו ענטפערן. ער קוקט אף פענענקאָס ראזירט פּאָנעם, אף זײַנע
קליינינקע װאָנצעלעך.
-- א קאט, איך, וואסילי איוואנאָוויטש פענענקאָ?
-- איר א קאט? איך ווייס ניט... --- דרייט בייליס מיטן קאָפּ.
-- און איך ווייס, בייליס. איר װעט מיר אָבער מוזן גלייבן, אז מיר איז שווערער פון אײַך.
-- אײַך איז שווערער פון מיר? װאָס רעדט איר, הער אױספאָרשער?
-- יאָ, יאָ, איר זיצט זיך אין טורמע און אנדערע קלערן וועגן אײַך, װי ארויסצוהעלפן אײַך
פון דעם אומגליק, װאָס האָט אײַך געטראָפן. און װער קלערט וועגן מיר? -- פענענקאָ בלײַבט
5 צוזאמענטרעפן; 2 דאָ: באשולדיקונג,
29
װ שטיל, קוקט לאנג אף בייליסעס אויסגעמאטערטן פּאָנעם און זאָגט װידער: --- איר, בייליס, האָט
א אוואדע רעכט מיר ניט צו גלייבן. נאָר גלייבט מיר, איך בין ניט שולדיק אין אײַערע ליידן. איר
דארפט פארשטיין, װוי עס פילט זיך א מענטש, וועלכער טוט דאָס, װאָס מע צווינגט אים טאָן. אָט
פארװאָס מיר איז שווער. פארשטאנען?
| --- ניין, הער אױיספאָרשער, כ/האָב ניט פארשטאנען.
-- איז אָט, בייליס, איך על באלד אריינפירן דעם קאָנוואָיָר. זאָל ער אײַך אוועקפירן אין
| קאמער. איז גייט, רוט זיך אויס און באטראכט גוט, װאָס איך האָב אײַך געזאָגט, װעט איר פאר-
שטיין, אז מײַן געוויסן װעט בלײַבן ריין...
ו בייליס איז אריינגעפאלן אין זײַן קאמער, אוועקגעוואלגערט זיך אפן הארטן בעטל און גע-
| סטארעט זיך ניט אײַנשלאָפן. ער האָט געװאָלט נאָכדענקען, פארשטיין, װאָס דער אױיספאָרשער
| װ האָט געזאָגט, ער האָט הײַנט גערעדט מיט רעמאָזים, מיט אָנדײַטונגען... יאָ, דער אויספאָרשער
| פענענקאָ מיט זײַנע אָרנטלעכע אויגן האָט די לעצטע צײַט זיך אינגאנצן געביטן, ס'איז ניט דער
1 פענענקאָ, װאָס באם אָנהייב פון דער אױספאָרשונג. , בייליס, גייט אין קאמער און באטראכט
6 זיך גוט. דערציילט דעם עמעס, װי איר האָט יושטשינסקין געשלעפט צו דער מיאלעו.." נייף
1 ניט קעדײַ צו דערמאָנען זיך, װאָס פריִער איז געווען. זײַנע רייד האָבן פּײַנלעך זיך אײַנגעקריצט
אין זיקאָרן און געבריט דאָס ליַב...
;אָבער װאָס איז פארט געשען מיט דעם אױספאָרשער? ער זאָגט גאָר, אז אים איז שווערער
פון מיר... װוער װעט אים גלייבן? ,גייט, רוט זיך אויס, בייליס...* -- קלינגט אים אלץ אין די
: אויערן.
| אָט װעט ער, בייליס, לאנג ליגן מיט אָפענע אויגן אפן הארטן און צעוואקלטן טפיסע-בעטל,
| טראכטן און קלערן, קלערן און נאָכדענקען...
ו
ו
1 אפן טיש אין גרויסן קאבינעט באם רוסישן סאמאָדערזשעץ אי געלעגן אן אופגעעפנטער
' בריוו פון דעם דײַטשישן געזאנדטן. דער געזאנדטער האָט זיך נאָכגעפרעגט, ווען װעט מען קאָי
| נען פאָרן אין דער בעלאָװעזשער פּושטשע אף יאגד. איצט איז פּונקט די צײַט -- דעקאבער
| כוידעש פאלן אויס געדיכטע שנייען, און א געיעג אף זוברען קאָן פארשאפן א סאך פארגעניגן
|| סײַ זײַן אימפּעראטאָרישער מאיעסטעט, סײַ די הױפּלײַט זײַנע. ער, דער געזאנדטער, װאָלט
װ אויך א באלן געווען אָנטײילצונעמען.
א געיעג אף זוברען -- געפערלעך. אין די וואסעריקע אויגן באם סאמאָדערזשעץ פילט זיך
א מידקײַט. דעם גאנצן פרימאָרגן האָט ער באטראכט מאָדעלן פון מעבל, װאָס ער האָט באקומען
וׂ פון ווין. דאָס איז אן אלטע פאסיע זײַנע -- פארשיידענע מעבל-גארניטורן, כאָטש מעבל איז
א שוין פאראן אין א גענוגנדיקער צאָל סײַ אין קייזערלעכן פּאלאץ אין צארסקאָיע סעלאָ, סײַ
אפ || אינעם ווינטער-פאלאץ.
ו אונטערן פּאָרטרעט פון ניקאָלײַ דעם צווייטנס לײַטזעליקן פאָטער -- אלעקסאנדער דעם
0 דריטן -- זיצט דער איצטיקער סאמאָדערזשעץ פארקלערט: ער דערמאָנט זיך, װי ער איז ערשט
!ן ניט לאנג מיט גאָטס הילף געראטעוועט געװאָרן פונעם טוט אין קיעווער אָפּערע-טעאטער, װוּ
6 ס'האָט געפונען זײַן סאָף דער אומפארגעסלעכער פּיאָטער ארקאדיעוויטש סטאָליפּין. װאָס װאָלט
0 געשען, ווען יענער רעצייעך װאָלט געשאָסן אין אים? שרעקלעך, א גרויל נעמט דורך דעם
{! רוסישן קייסער...
| וּ ער הייבט זיך אוף פונעם אָרט און מיט הענט, פארלייגטע אף הינטן, שפּאנט ער זיך דורך
0 איבערן קאבינעט, נעמט ווידער קוקן אין די. אלבאָמען, װוּ עס זײַנען פאָרגעשטעלט מאָדעלן פון
! מאָדערנעם ווינער מעבל, פארמאכט פוילבלעך די אלבאָמען און שפּאנט װידער איבער דעם ראכ-
| וועסדיקן קאבינעט.
עס איז ארײַן דער דעזשורנער קאמער-יונקער און, שטייענדיק אף דער שװעל, מיטגעטיילט,
אז דער יוסטיץ-מיניסטער איוואן גריגאָריעװיטש שטשעגלאָװיטאָו בעט אן אאודיענץ. דער
קייסער טוט א מאך מיט דער האנט: זאָל ער ארייַנגיין.
שטשעגלאָװיטאָוו בלײַבט שטיין מיט א ברוינער פּאפּקע לעבן דער רעכטער זײײַט טיש, װוּ
ניקאָלײַ איז שוין אין אן אָפיציעלער פּאָזע געזעסן. פּאמעלעכן הייבט אוף דער קייסער די אויגן
צום מיניסטער און פרעגט:
-- און איר, איוואן גריגאָריעװיטש, װוילט אויך פאָרן אין דער בעלאָװעזשער פּושטשע אף
געיעג?
1 אן אָרט, װוּ מע קנעט ליים.
2* 30
-- קיין צײַט ניטאַ, -- ענטפערט דער מיניסטער, ניט פארטראכטנדיק זיך, וועגן װאָס עס
גייט א רייד.
-- װאָס, א סאך איניאָנים?
-- א סאך, אײַער אימפעראטאָרישע מאיעסטעט.
דער מיניסטער נעמט ארויס פון דער פאפּקע א ראפּאָרט, װוּ עס װערט איבערדערציילט
טשאפּלינסקיס מיטיילונג וועגן די נײַע באװײַזן צום איניען װעגן דעם מאָרד איבער יושטשיג-
סקין, און זאָגט:
-- איצט איז שוין קיין צווייפל ניטאָ, אז בייליס איז דער שולדיקער... -- שטשעגלאָװיטאָװו
קוקט זיגעריש אין דעם קייסערס מידע און קאלטע אויגן און שטרײַכט אונטער: -- און געוויס
מיט ריטועלע צוועקן...
-- מיט ריטועלע צוועקן, זאָגט איר, איוואן גריגאָריעװיטש?.. מײַן אורזיידע אלעקסאנדער
בלאגאָסלאָװעני האָט נאָך וועגן דעם אן אוקאז געשריבן, יאָ, יאָ, איך דערמאָן זיך... --- ציילט
דער קייסער די ווערטער.
-- ריכטיק, אײַער אימפעראטאָרישע מאיעסטעט, אלעקסאנדער דער ערשטער האָט ארויס-
געגעבן אן אוקאז וועגן דעם...
-- יאָ, זיך דערמאָנט: אין קיעוו האָט מען מיר פאָרגעשטעלט א רוסישע דװאָריאנקע --
טשעבעריאק.
-- ריכטיק, אײַער מאיעסטעט, ווערע טשעבעריאק.
-- יאָ, יאָ, ווערע טשעבעריאק. האָט איר באפרידיקט איר פּראָשעניע?
-- באפרידיקט, אײַער מאיעסטעט. באפרידיקט.
דער קייסער רוקט אָפּ אפגיך דעם בריוו פונעם דײַטשישן געזאנדטן, מאכט א באוועגונג, װי
ער זאָל װעלן זיך אופהייבן פונעם אָרט, אָבער ער בלײַבט זיצן, כאפט א טעמפּן קוק אף זײַן
יוסטיץ-מיניסטער און זאָגט מיט א שטילן, נאָר אופגערייצטן טאָ:
-- בייליסן מישפּעטן לויטן געזעץ... שטרענג... -- און דעם קייסערס האנט האָט זיך אראָפּי
געלאָזט אף דער פאפקע מיטן ראפּאָרט...
אלטע באקאנטע
פענענקאָס אויסניכטערונג איז געקומען, פארשטייט זיך, ניט מיטאמאָל און ניט נאָר אדאנק
דעם, װאָס דער זשורנאליסט בראזול-ברושקאָווסקי האָט גענומען מאכן זײַנע פּריוואטע אויספאָר-
שונגען און וועגן די אויספירן מיטגעטיילט פענענקאָן. דער אױיספאָרשער פאר באזונדערס וויכ-
טיקע איניאָנים באם קיעווער קרייז"געריכט פענענקאָ האָט איינמאָל, אויספרעגנדיק װוערע
טשעבעריאק, גאנץ בוילעט דערפילט, אז ווערא די טשינאָווניצע האָט שטארק געציטערט, מע
זאָל ניט דערגיין דעם עמעס, ער איז אזוינס ,וואנקע דער געלער". וויפל מאָל דער אויספאָר-
שער האָט ניט דערמאָנט די צונעמעניש ,וואנקע דער געלער", האָט טשעבעריאק אלץ זיך אויס-
געדרייט פון געבן א קלאָרן ענטפער: זי ווייסט ניט, זי געדענקט ניט, זי האָט אזעלכן ניט בא-
געגנט, אין די אויגן ניט געזען.
ווערע טשעבעריאק וייסט, אז וואנקע דער געלער איז באם דורכפירן גנייווישע אָפּעראציעס
דער פלינקסטער, סאמע געניטער פון דער גאנצער קאָמפּאניע. ער פארמאָגט אָבער אויך אנדערע
שטריכן. ווערט פּלוצעם גלײַכגילטיק, פארלירט דעם אינטערעס צום איניען, ווערט נאכלעסיק,
אָפּגעלאָזט און נאָכניביק. ניט איין מאָל האָבן זײַנע קאָמפּאניאָנען, טאקע בא ווערע טשעבעריאק
אין שטוב, אים אױיסגעװאָרפן זײַן שרעקלעכע כאלאס. וואנקע דער געלער קאָן זיך איבערקערן
און אויסדערציילן אלץ פונעם כיידער...
פענענקאָ פארמאָגט גענויע יעדיעס פון דער גובערניאלער זשאנדארמעריע-אָפּטײילונג וועגן
דער גאנצער באנדע גאנאָווים, װאָס האָט אָרודעװעט אין קיִעוו.
ער האָט גאנץ גענוי געװוּסט, אז די דאָזיקע באנדע נעמט זיך צונויף אין טשעבעריאקס
מאלינע, אז זי, ווערע טשעבעריאק, פארקויפט אלע געגאנוועטע זאכן, וועלכע עס ברענגען איר
באָריס רודזינסקי, איוואן לאטישעוו, ניקאָלײַ מאָנדזעלעווסקי, איר לײַבלעכער ברודער פּיאָטער
סינגאיעווסקי און נאָך אייניקע פּארשוינען פון דער אונטערוועלט. בא פענענקאָן אפן טיש איז
ניט איין מאָל געלעגן די דאָסיע װועגן אָט די קרימינעלע פארברעכער, ער האָט אָבער געװאָלט,
אז ווערע אליין זאָל זיך מוידע זײַן. ער האָט געװוּסט, אז קאָלקע מאטראָסיק, דער יונגער אכצג-
יאָריקער ,כעווראק", האָט זיך זײַן פּאסיע --- ער טרוימט צו ווערן אן אנארכיסט, שטודירט אפילע
קראָפּאָטקינס טעאָריעס און איז בארימט דערמיט בא זײַנע קאָלעגן; אויך באָריס רודזיגסקי האָט
31
+ י.י 5.1 קע
געהאט א נייגונג צו אנארכיזם; אז ניקאָלײַ מאָנדזעלעווסקי איז א פרעכער, דרייסטער שטוב-
גאנעוו, וועמען מע האָט ארויסגעטריבן פון פינפטן קלאס גימנאזיע. איוואן לאטישעוו און מאָנדזע-
לעווסקי האָבן אין דער קרימינעלער װועלט געהאט א שעם, אפילע קאָנקורירט מיט די בעסטע
ווארשעווער קאסיסטן, זיי זײַנען געווען גערימטע בעריעס אף צו עפענען פיַער-קאטעס,
אָט דאָס אלץ האָט פענענקאָ גוט געװוּסט. האָט ער די לעצטע צײַט גענומען זיך איבער-
צײַגן, אז בראזולס האשאָרעס זיינען גאנץ ריכטיקע, אז אָט די קנופיע האָט אָפּגעטאָן דאָס פינצ-
טערע שטיקל ארבעט -- טא דעם מאָרד איבער יושטשינסקין. פענענקאָ האָט אפילע
געװוּסט פון דער ;ייִדישער פּרעסע* (אזוי רופט אָן טשאפלינסקי אייניקע קיעווער און פּעטער-
בורגער צײַטונגען), אז אלע א פירן צו טשעבעריאקס מאלינע. אָבער מע דארף דאָך דאָס
דערװײַזן! ער האָט אויך געװוּסט, אז פאר טשאפלינסקין טאָר מען אפילע ניט ארױסזאָגן אזא
האשאָרע, כאָטש אין דער זשאנדארמעריע-אָפּטײלונג און אין דער קרימינאל-פּאָליציי דערמאָנט
מען אויך אמאָל די דאָזיקע ווערסיע... איז װי זשע קאָן פענענקאָ גיין קעגן די אלע, װאָס ווייסן,
פּונקט וי ער, װער ס'איז דער עמעסע שולדיקער אינעם מאָרד איבער יושטשינסקין, און טוען
אלץ, קעדיי ארופצוּווארפן די שולד אף דעם מענטשן מיט דער שווארצער באָרז?
דאָס וויכטיקסטע און שװוערסטע אין דעם איניען איז ערשט פאָרגעשטאנען: פירן א קאמף
קעגן טשאפּלינסקין, דיסקרעדיטירן אים איז גאָר ניט פון די גרינגע זאכן. דעם אױיספאָרשער
איז שוין קלאָר געווען, װוּהין טשאפּלינסקי צילט, דערפאר זײַנען אים װאָס װײַטער אלץ מער
פּריקרע געװאָרן דעם פּראָקוראָרס צללעטרעכטיקע 0
;עמעס, נאָר מיטן עמעס, וואסקע", -- האָבן געקלונגען בא פענענקאָן אין די אויערן דעם
טאטנס ווערטער. א פּאָשעטער פּױער מיט גארהארעו טע הענט און מיט + ה
טאטע שטענדיק אזוי געטײַנעט, װען ער פלעגט קומען קיין קיִעוו צוגאסט צום 0 , וואסקע,
וואסקע, זאָלסט זײַן א מענטש פון יוישער און א מעס". האָט טאקע ןאָ אף זײַן וויכטיקן
פּאָסטן פון אן אויספאָרשער ניט געװאָלט אויווער זײַן אפן טאטנס ס געבאָט, ניט געװאָלט פאר-
שעמען אים.
שוין פון די ערשטע טעג פון זײַן ארבעט מיטן פּראָקוראָר האָט פענענקאָ דערפילט, אז פון
טשאפּלינסקין שפּארט הוט בעסטיאלישע סינע צו דעם מענטשן מיט דער שווארצער באָרד.
צוערשט האָט ער געפּרוּווט אויסבאהאלטן זײַן אומצופרידנקײַט, דערנאָך, ווען ער האָט שוין גע-
האלטן אָט-אָט באם'געפינען דעם עמעס אין שרעקלעכן לוקיאנאָווקער מאָרד, געגעבן צו פילן
טשאפּלינסקין, אז ער װעט ניט נאָכטאנצן דעם פּראָקוראָרס רעזשיסערישע טריוקן. פאר זיך
האָט דער אויספאָרשער באשלאָסן 2 האלטן רויִק, ביז ער װעט אופדעקן די פארברעכער.
קעדיי צו איבערצײַגן זיך, אז די האשאָרעס וועגן די עמעסע מערדער זײַנען ריכטיקע, האָט
פענענקאָ באשלאָסן א נעם טאָן א צימבל איוואן לאטישעוון -- וואנקע דעם געלן, װאָס זיצט
איצט אין לוקיאנאָווקער טפיסע.
נאָך איידער פענענקאָ האָט באפוילן ברענגען לאטישעוון אפן פארהער, האָט ער פארגרייט
װײַן, געשמאקע פארבייסעכץ. דער אױיספאָרשער איז 2 באם פענצטער און אינערלעך
געגרייט זיך צו דער באגעגעניש מיטן פארברעכער, אף וועלכן ער האָט געלייגט גרויסע האָפע-
נונגען. די טיר האָט זיך געעפנט, און א קאָנװאָיָר מיט אן אמט טער שװערד, צוגעשטעלט צום
אקסל, האָט אריינגעפירט לאטישעוון.
-- זיצט, איוואן דמיטריעװיטש, -- דערנעענטערט זיך דער אױספאָרשער צום ארעסטאנט
און ווייזט אים, װוּ צו זעצן זיך.
דער אויספאָרשער טוט א װוּנק צום קאָנװאָיָר, ער זאָל ארויסגיין. יענער גייט ארויס, אָבער
ער ווייסט שוין גוט, אז, װי א זאך מאכט זיך, מוז ער שטיין הארט לעבן דער טיר, וועלכע ער
לאָזט איבער עטװאָס אָפן.
פענענקאָ פארנעמט זײַן אָרט באם טיש.
-- איר מעגט זיך זעצן, איוואן דמיטריעװיטש, -- כאזערט ער איבער.
דער בלאסער ארעסטאנט נעמט ארויס פון קעשענע א טיכעלע און װישט אויס דעם שווייס
פונעם האלדז-און-נאקן. לאטישעווס פּאָנעם איז באדעקט מיט קלײַען, אפילע װינטער איז עס
קלייענ דיק.
-- אין אזא װוינטער-טאָג איז אײַך הייס? --- פרעגט דער אויספאָרשער.
-- אין װאָראָנאָק איז געווען דושנע, -- דערהערט זיך לאטישעווס הייזעריקלעכע שטים.
--- װאָס איז מיט אײַך, איר זײַט פארקילט?
-- יאָ; א ביסל קאליע געװאָרן דאָס גערגעלע, --- שמייכלט לאטישעוו.
פענענקאָ קוקט הינטערװײַלעכס אפן ארעסטאנט און באשליסט א שפּאס טאָן.
--- אין אָפּערע ועט איר סײַװי שוין ניט זינגען, איוואן דמיטריעוויטש.
5 6
2-- 6 39
--- ווער ווייסט, אײַער װוילגעבורט, כ'האָב אמאָל געהאָפט צו זײַן א זינגער...
-- טאקע ידערפאר זאָג איך, אז איר זײַט שוין דערפון באװאָרנט.
דער פארברעכער שארט מיטן פוס איבערן דיל, װי ער זאָל װעלן עפּעס אָנצייכענען.
--- װאָס פאר א בריוועלע שרײַבט איר מיטן שטיוול, צו וועמען?
לאטישעוו הייבט אוף דעם קאָפּ און פארזשמורעט זײַנע קארע כיטרע אויגן, וועלכע זײַנען
וי אײַנגעפאסט אין א רעמל פון געלבלעכע װיִעס און ברעמען.
-- אײַער װוילגעבורט, איר מיינט, איוואן לאטישעוו איז נאָר א גאנעוו, ער איז אויך...
-- װאָס זשע רעדט איר ניט װײַטער, לאטישעו? -- פענענקאָ קוקט, ווארטנדיק אפן.
ארעסטאנט. -- זעצט פאָר.
-- װאָס זאָל איך ריידן? מע שלײַדערט מיך פון איין טורמע אין דער צווייטער... שלאָגט
מען אָפּ דעם כיישעק צום לעבן...
-- װאָס זשע װאָלט איר א באלן געווען, וואנקע דער געלער, אז איר זאָלט ראבעווען, באגייך
פארברעכנס און מע זאָל אײַך האלטן אף דער פרײַ, צאצקען זיך מיט אײַך?
לאטישעוו האָט אראָפּגעלאָזט דעם קאָפּ.
דער אױספאָרשער האָט ניט געקאָנט באשליסן, צי איז דער ארעסטאנט אנשוויגן געװאָרן,
װײַל ער האָט אים אָנגערופן ,וואנקע דער געלער", צי איבער אן אנדער סיבע. פּרוּװוט זיך דערי-
בער פענענקאָ ווידער זאָגן:
-- איר הערט, וואנקע דער געלער?
-- אײַער װווילגעבורט, צו וועמען ווענדט איר זיך?
-- צו אײַך.
-- איך הייס איוואן דמיטריעוויטש.
-- ווערא די טשינאָווניצע האָט מיר געזאָגט, אז אײַער צונעמעניש איז -- וואנקע דער
-- טשעבעריאטשקע?
-- יאָ, טאקע זי, -- זאָגט פענענקאָ און נעמט ניט אראָפּ די אויגן פון לאטישעוון.
-- איר שפּאסט, אײַער װוילגעבורט... -- טוט ער א גנייווישן קוק אפן אױיספאָרשער און
רוקט זיך צו צום טישל.
הארט לעבן פענענקאָס גרויסן שרייבטיש איז געשטאנען א קלענער קײַלעכיק טישעלע, װוּ
דער אויספאָרשער פלעגט אוועקלייגן די אָנגעשריבענע פּראָטאָקאָלן, וועלכע דער אויסגעפרעג-
טער האָט געדארפט דורכלייענען און אונטערשרײַבן. איצט איז אף דעם קײַלעכיקן טישל גע-
שטאנען א פלעשל װײַן מיט פארבייסעכץ.
לאטישעוו כידעשט זיך: װאָס פאר א סימכע איז הײַנט באם אױיספאָרשער? שוין ניט איין מאָל
זיך באגעגנט מיט אָט דעם שטרענגן, נאָר אופגעלייגטן אױיספאָרשער, וויפל מאָל אים אונטערגע-
שריבן פּראָטאָקאָלן פאר געכאפּטע בא דער האנט גנייוועס, רויבערייען. װאָס זשע איז דאָס הײַנט
פאר א באזונדער יאָמטעװ? מיסטאמע וויל מען אים, וואנקע דעם געלן, כאפּן אין עפּעס. ס'איז
ניט אזוי לײַכט! ער, וואנקע, פארלירט ניט דעם קאָפּו.. דאָס ווייסן גוט סינגאיעווסקי, רודזינסקי,
מאָנדזעלעווסקי און די אנדערע בראטווא...
-- רוקט זיך צו נעענטער, איוואן דמיטריעוויטש.
דער ארעסטאנט טוט א מאך מיט דער האנט: װאָס עס זאָל ניט זײַן, דערװײַל װעט ער
אָפּעסן.
-- כ'האָב גאָר פארגעסן: רויג איז אויך פאראן -- ערשטער סאָרט! --- און דער אויספאָר-
שער נעמט ארויס א קעסטעלע פון זײַן שרײַבטיש, עפנט עס אוף, און אין דער נאָז טוט א זעץ
מיטן רייעך פון פרישער רויג.
--- אײַער װוילגעבורט, איך האלט פון װײַסער בולקע מיט שווארצער רויג...
-- אן אלטע כאָכמע, לאטישעוו.
-- אָבער אלע מאָל, ווען איך דערפיל זי אף די ציין, איז דאָס בא מיר א נײַס.
ביידע צעשמייכלען זיך. מע עסט, מע טרינקט אויס צו גלעזלעך װײַן;
דער קאָנװאָיַר עפנט אוף די טיר און כאפּט א קוק מיט איין אייגל.
-- ער קוקט, סוקין סין:, --- דערלויבט זיך לאטישעוו באמערקן.
פענענקאָ מאכט זיך ניט הערנדיק. ער פארבייסט און לאָזט ניט אראָפּ די אויגן פון לאטי-
שעוון, װאָס קלערט בייסמייסע: עפּעס איז דאָ ניט גלאט, געוויס איז דאָ ווערא דער טשינאָווני-
1 א זיד?װאָרט,
8
הוען ( =
צעס קאָפּ דערביי. עפשער האָט זי זיך פארשאָטן און װויל מיך אריײינציען? אָבער ניט מיט וואנקע
דעם געלן וועט דורכגיין דער נומער. זאס!
-- איר זאָגט עפּעס, איוואן דמיטריעוויטש? -- פרעגט פענענקאָ.
--- ניין, איך שװוייג, װוי א פיש, אײַער װווילגעבורט.
-- הערט אויס, איוואן דמיטריַעװויטש. איך ווייס, אז איר זײַט א גוטער מײַסטער, א שלאָ
סער. איר האָט געארבעט אין א ווארשטאט ניט װוײַט פון בעלאָצערקאָו. איז פאָלגט מיך: קערט
זיך אום צוריק צו א נאָרמאל לעבן. װאָס דארפט איר זיך ארומוואלגערן איבער די טורמעס!
אײַך איז שווער, און אונדז איז ניט לײַכט האָבן מיט אײַך צו טאָן.
-- מיר איז ניט שווער, אײַער װוילגעבורט, -- שלאָגט איבער לאטישעוו.
פענענקאָס געניטער אויער דערפילט אָבער אין לאטישעווס רעפּליק, אז דאָס קאָל זײַנס
איז עטװאָס איינגעבראָכן, א סימען, ער לאָזט זיך ריידן.
פענענקאָ הייבט זיך אוף פון זײַן אָרט, גייט צו פון הינטן-ארום הארט צו לאטישעון און
בייגט זיך אָן צו אים.
--- איוואן דמיטריעוויטש, איר געדענקט, װי כ'האָב אײַך שוין מיט א שטיקל צײַט צוריק,
טאקע דאָ אין קאבינעט, געזאָגט, אז איך בין גרייט אײַך ארױסלאָזן אף דער פּרײַ, אוב איר
װעט מיר צװזאָגן זיך אומקערן צו אייַער שלאָסער-פּראָפּעסיע. גיב איך אײַך מײַן ערנװאָרט, אז
איך אליין װעל כאָדאָטאיעװען: פאר אײַער פולשטענדיקער באפרײיונג און מירן פארגעסן אלע
אײַערע זינד. באקלערט זיך. איר װעט סאָפּקאָלסאָף פארהריזנעט װערן אין א בלאָטע און מע
וועט אײַך אופהענגען... זײַט וויסן, אז איך שרעק אײַך ניט. -- דער אוױיספאָרשער רעדט וייך
און מילד.
דער פארברעכער קוקט אים גלײַך אין די אויגן, און דעם אויספאָרשער דוכט זיך, אז אָט-אָט
װועט ער דערגרייכן זײַן ציל. נאָר אומגעריכט רײַסט זיך אוף לאטישעוו פונעם אָרט און
שרייַט אויס:
-- אײַער װווילגעבורט, מײַן שלאָסערײַ האָט מיך ניט געקאָנט שפּײַזן, בעסער אָפּזיצן א
האלב יאָר אין טורמע, אבי דאָס צווייטע האלבע יאָר לעבן ברייט און װאָלגאָטנע.
--- פון גנייוועס און רױיבערײיַ?.. -- שרײַט קימאט אויס פענענקאָ.
דער ארעסטאנט שװוייגט.
-- עסט, איוואן דמיטריִעװויטש, זשאלעוועט ניט, ס'איז קאזיאָנע...
פענענקאָ באמערקט, אז לאטישעוו עסט אָן כיישעק, ער מאכט זיך נאָר, אז ער עסט. אינדער-
עמעסן מאלעגיירעט ער.
;אלציינס, -- האָט געקלערט לאטישעוו, --- װעט אים דער אויספאָרשער ניט איבעריידן און
בא אים ניט אויסנארן קיין איבעריק װאָרט... דערוף איז ער איוואן לאטישעוו, ער װעט קיינעם
ניט פארקויפן, בעסער זיך אליין א מיסע אָנטאָן, איידער יענעם אויסגעבן. און אויב אפילע מע
האָט אים פארקויפט, װעט ער אויס נעקאָמע ניט ענטפערן מיט דעם זעלביקן. מע דארף האָבן
א קאָפּ, אניט וועלן די ,ליאגאווע" נעמען הערשעווען איבער דער וועלט. מע דארף זיי, די ,,ליא-
גאווע", אויסשעכטן, װי פי, אויסנישטערן, װי קרעציקע שטשורעס", -- קלערט לאטישעװ,
קײַענדיק לאכלוטן אָן כיישעק.
-- איר זאַגט עפּעס, איוואן דמיטריעוויטש?
--- ניין, איך שװיַיג, װוי אן עמער מיט וואסער, אײַער וווילגעבורט.
פענענקאָן האָט פארדראָסן, װאָס ער קאָן זיך ניט ספּראווען מיטן פארברעכער.
מע האָט װידער געגעסן און געטרונקען. אף אָנשיקערן לאטישעוון איז ניט געווען אויסגע-
שטעלט. עסן --- וויפל ער וויל, אָבער צום טרינקען האָט פענענקאָ אָנגעגרײט נאָר איין פלעשל
זויערן װײַן, '
לאטישעוו האָט גוט זיך אונטערגעלענט דאָס הארץ. די קעלבערנע װײַסלעכע װיִעס זײַנע
האָבן שוין אָנגעהױבן פּינטלען פון צופרידנקײַט און די אויגן האָבן גוטמוטיק געשמייכלט.
פענענקאָ דערזעט, וי אף לאטישעווס קורצן גראָבן האלדז רינט א דין שטרעמעלע שווייס...
;איבערגעגעסן זיך, -- קלערט דער אױיספאָרשער, --- גענוג".
-- נו, איוואן דמיטריעװיטש, דערציילט איצט, װער האָט ארויסגעגאנוועט פון דער זשאנ-
דארמסקע די פּראָטאָקאָלן וועגן דעם, אז איר מיט רודזינסקין און סינגאיעווסקין האָבן בא ווערע
טשעבעריאק אין שטוב געהארגעט אנדריושען.
לאטישעוו צעלאכט זיך אף א קאָל;
1 מישטאדל זײַן זיך.
24
-- אויב איר האָט מיך צוליב דעם אײַנגעלאדן אף אזא זאטן מאָלצײַט, איז אומזיסט אײַער
טירכע. מיך װעט איר אף אזא שטריקעלע ניט כאפּן.
א פּויזע. לאטישעוו שטעלט זיך אוף.
-- זיצט, זיצט, וואנקע דער געלער.
אין לאטישעוון צעברענט זיך דער קאס. ער בײַסט מיט די ציין די ליפּן,
-- מיר האָבן קיין שום דיעלאָפּראָיזװאָסדטװע ניט ארויסגעגאנוועט. טשעפּוכא! װער האָט
עס אויסגעטראכט? און אנדריושען ניט געטשעפּעט. דאָס האָט מענדל בייליס אים געשלעפּט צו
דער מיאלע און איבערגעטשיקעט אים דאָס העלדזעלע. איר הערט, הער אױספאָרשער, וועגן
דעם טשיריקען שוין די פייגל אף די דעכער
דער אױספאָרשער דערקענט לויט לאטישעווס אָנגעגאָסענעם פּאָנעם, װאָס איז איצט געװאָרן
רויט, לויטן לאָשן, אז דאָס, װאָס ער האָט אָקאָרשט ארויסגעבראכט, איז שטארק אײַנגעכאזערט.
-- איך האָב געמיינט, אײַער װוילגעבורט, אז איר זײַט שוין געװאָרן א סאָלידער מענטש
און פארנעמט זיך שוין ניט מער מיט באשיצן די ייִדן. איר מעגט זיך שעמען, גאָספּאָדין פענענקאָ,
צו װאָס דארפט איר, אז דאָס פּראװאָסלאװנע רוסלאנד זאָל אײַך האלטן אין מויל? איר װעט
פארשפּילן אײַער קאריערע, גאָספּאָדין סלעדאָוואטעל, דער עמעס איז בא אונדז, בא די קרימי-
נעלע, וי גאָט איז ליב.
-- שװוייגט, וואנקע דער געלער, אניט װעל איך אײַך אוועקזעצן אף א הונגעריקן פּאיאָק...
-- דודקי:, אײַער װווילגעבורט.
פענענקאָ האָט ארויסגענומען א בויגן פאפּיר און אָנגעהױבן שרײַבן א פּראָטאָקאָל.
;די אױיספאָרשונג פארמאָגט דורכגעקאָנטראָלירטע יעדיִעס, אז איר, לאטישעוו איוואן דמי-
טריעוויטש, לויט דער צונעמעניש ,וואנקע דער געלער", האָט צוזאמען מיט באָריס רודזינסקי
און פּיאָטער סינגאיעווסקי אין ערע טשעבעריאקס וװוינונג אף דער גאס ווערכניע יורקאָווסקי
דערהארגעט דאָס ייִנגל אנדריושע יושטשינסקי. שפּעטער האָט איר דעם קערפּער אײַנגעװיקלט
אין א טעפּיך און אים אװעקגעטראָגן אין דער הייל...*
דער אױיספאָרשער האָט דערלאנגט לאטישעוון דעם פּראָטאָקאָל אף אונטערצושרײַבן. דורכ-
געלייענט אים פריער, האָט דער ארעסטאנט זיך צעלאכט:
--- אײַער װוילגעבורט, אָט דאָס אלץ, װאָס איר האָט אָנגעשריבן, איז עמעס, אָבער איך
װעל ניט אונטערשרייבן און איר קאָנט מיך מיט גוואלד ניט צווינגען דאָס צו טאָן. איך ווייס גוט
די געזעצן.
אפגיך אופגעעפנט א שופּלאָד און ארױיסגעקראָגן פון דאָרטן צוויי בויגן פארשריבן פּאפּיר,
האָט פענענקאָ פלינק צעוויקלט די בויגנס פאר לאטישעווס אויגן און געזאָגט:
-- איר זעט? איר דערקענט ווערע טשעבעריאקס כסימע, איר דארפט קענען איר כסימע --
מיט קרײַזעלעך, זי פארדרייט אָט דאָ דעם סאָף פון דער פאמיליע. אָט קוקט זיך גוט צו, וואנקע
דער געלער...
לאטישעוון האָט אָנגעהובן שווינדלען אין די אויגן. פונדערװײַטנס האָט זיך אים אויסגע-
דוכט, אז דאָס איז ווירקלעך טשעבעריאטשקעס כסימע. זאָל זײַן, זי איז א סוקא?, ווערא די טשי-
נאָווניצע?..
--- װײַזט מיר נאָר נעענטער, -- בעט לאטישעוו.
דער אױיספאָרשער באהאלט די בויגנס צוריק אין שופּלאָד.
-- איר מעגט אונדז גלייבן...
דער ארעסטאנט האָט עפעס אומקלאָר א בורטשע געטאָן און א פּאָר מאָל זיך א דריי געטאָן
אפן בענקל,
-- ס'איז א ליגן! ווערקע איז ניט קיין סוקא!
-- אָט װעל איך אײַך באלד שטעלן אויג אף אויג מיט איר, װעט זי אליין אײַך דערמאָנען
דעם גאנצן עמעס.
-- איר װעט עס ניט טאָן.. לויטן געזעץ טאָרט איר מיך ניט צווינגען מיט גוואלד אונ-
טערשרײיַבן.
-- זאקאָניק? מײַנער... איך װעל עס יאָ טאָן, -- איז פעסט בא זיך דער אױספאָרשער.
לאטישעוו האָט א כאפּ געטאָן פונעם טיש דעם פּראָטאָקאָל און געװאָלט אים צערײַסן. נאָר
דאָ האָט די טיר האסטיק זיך אופגעפּראלט און דער קאָנװאָיר האָט אנטבלויזט די שװוערד. לא-
טישעוו האָט א װאָרף געטאָן צוריק דעם פּראָטאָקאָל צום אױיספאָרשער אפן טיש.
1 אויסגעטראכטע מײַסעס; ? א זידלװאָרט; 5 איראָניש: קענער פון געזעץ.
9
-- איר קאָנט גיין, --- טוט פענענקאָ א מאך מיט דער האנט צום קאָנװאָיָר. -- פירט מיר
ארײַן פונעם שכיינעסדיקן צימער ווערע טשעבעריאק.
לאטישעוו איז בלאס געװאָרן, ער האָט גענומען פּינטלען מיט די וויִעס.
-- זי האָט אונדז אלץ דערציילט, ווערא די טשינאָווניצע, -- האָט געזאָגט דער אויס-
פאָרשער.
--- ווארט, זאָל זי ניט קומען, איך װעל אליין זאָגן...
--- ניין, ווערא וולאדימיראָוונא װעט באשטעטיקן אײַך אין די אויגן, אז איר זײַט וואנקע
דער געלער און אז איר האָט אָנטײלגענומען אינעם דערמאָרדן יושטשינסקין..
-- מע דארף ניט, אײַער זווילגעבורט... איך װעל זי דערהארגענען... אָט דאָ, פאר אײַך
אין די אויגן.
נאָך א קליינעם געראנגל מיט זיך האָט דער נערוועזער, אופגערודערטער לאטישעוו, אויס
מוירע צו טרעפן זיך אויג אף אויג מיט ווערע טשעבעריאק, דערציילט דעם אוױיספאָרשער אייניקע
פּראָטים. פענענקאָ האָט אפגיך אלץ פארצייכנט אף פּאפּיר און געגעבן דעם ארעסטאנט כאסמענען.
נאָר לאטישעוו איז אומגעריכט געװאָרן אָפּהענטיק, זײַן קאָפּ האָט גענומען ציטערן, װי בא אן
אױיװוערבאָטלדיקן זאָקן. די אויגן האָבן זיך בא אים איבערגעקערט און גענומען לויפן אין די
זײַטן. ער האָט אויסגעזען װי א דולער, וי ער װאָלט פארלאָרן דעם זינען.
אומגעריכט איז ער האסטיק אופגעשפּרונגען פונעם אָרט און זיך צעשריִען:
-- דערציילט האָב איך אײַך, נאָר אונטערשרײַבן וויל איך ניט. לויטן געזעץ טאָרט איר מיך
ניט צווינגען... איך ווייס די געזעצן...
פענענקאָ איז געווען רויִק: אייגנטלעך, האָט ער זיך שוין דערװוּסט, װאָס ער האָט געדארפט.
אויב ער װעט קאָנען פּױעלן, אז לאטישעוו זאָל אונטערשרײַבן, איז אוואדע גוט, אניט -- װאָס
קאָן מען מאכן? פאר אים, פאר פענענקאָן, איז שוין גענוג אויך דאָס, װאָס ער האָט זיך דערװוּסט,
נאָר עפשער פאָרט זיך פּרוּוון אף אן עמעס אים צונויפירן מיט דער טשעבעריאק: אין אזא צו-
שטאנד, װי ער איז איצט, וועט ער, מעגלעך, אף דער הייסער מינוט װי געהעריק ארײַנזאָגן
ווערען. אינטערעסאנט, וויַאזוי װועט זי זיך האלטן?
-- קאָנװאָיי -- טוט א רוף פענענקאָ, צוגייענדיק צו דער טיר. -- פירט ארײַן די ארע-
סטירטע.
אינגיכן האָט לאטישעוו דערזען, װי בא דער שװועל איז א פארגאפטע גי געבליבן ווערע
טשעבעריאק. זי האָט מיט איר שארפן בליק ארײַנגעקוקט לאטישעוון אין די אויגן
-- ווערא וולאדימיראָוונא, נאשא מאטקא כעווראקאָו! פּראָסטיטיע גרעשניקאג., -- לאטי-
שעוו האָט צונויפגעלייגט די הענט, װי אין א טפילע, און זיך א װאָרף געטאָן צו דער בלייך גע-
װאָרענער פרוי. ער האָט זיך אראָפּגעלאָזט אף די קני און גענומען זוכן אירע הענט אף צו קושן
זיי. זי אָבער האָט פלינק זיך באהערשט, אָנגעבױיגן זיך צו אים, געהאָלפן אים שטעלן זיך אף די
פיס און צארט, קימאט מוטערלעך געזאָגט:
-- טײַערער איוואן דמיטריעװויטש, װאָס איז מיט דיר? בארויִק זיך!
מער האָט פענענקאָ זיי ניט געלאָזט זיך דורכשמועסן. ער האָט שטרענג באפוילן, זיי זאָלן
זיך אוועקזעצן און שװײַגן.
-- איר, טשעבעריאק, קענט אָט דעם, וועלכער זיצט אנטקעגן אײַך? -- האָט פענענקאָ
שטרענג געפרעגט.
--- יאָ.
-- ווער איז ער? .
-- לאטישעוו איוואן דמיטריעװיטש, -- קומט א קאלטער ענטפער.
-- און אײַך, לאטישעוו, איז באקענט די פרוי, װאָס זיצט אנטקעגן אײַך?
-- יאָ. ווערא וולאדימיראָוונא טשעבעריאק.
נאָך דעם, װי דער אויספאָרשער האָט געשטעלט נאָך עטלעכע אָפיציעלע פראגן, האָט ער
זיך געווענדט צו דער פרוי:
-- איז אָט, מאדאם טשעבעריאק, לאטישעוו האָט מיר דערציילט, ויאזוי בא אײַך אין שטוב
האָט מען דעם 12 מארט אינדערפרי געהארגעט דאָס ייִנגל אנדריושע -- דעם דאָמאָװאָי?. צו-
זאמען מיט אים האָבן אָנטײלגענומען באָריס רודזינסקי, איער ברודער פּיאָטער סינגאיעווסקי...
װי א ווילדע כײַע האָט די פרוי זיך א װאָרף געטאָן אפן דערשלאָגענעם און מעװוּלבל גע-
װאָרענעם לאטישעוון און גענומען אים טרייסלען:
-- לײיגסט! -- האָט זי געשריִען.
1 מאמעניו הארציקע, זײַט מויכ? דעם בא?-אװײירעניק.
30
מיט דער הילף פונעם קאָנװאָי האָט פענענקאָ קוים אָפּגעריסן פון לאטישעוון די צערייצטע
פרוי. לאטישעוו האָט מיט די ציטעריקע קלײַענדיקע הענט פארשפּיליעט דעם צעכראסטעטן
פּידזשאק און, ווי א פארקישעפטער, געקוקט אין טשעבעריאקס זײַט,
-- מאטקא, וי גאָט איז ליב, איך בין ניט יל -- האָט ער קוים ארויסגעבראכט.
--- שווייגט! -- האָט באפוילן דער אױספאָרשער
נאָר טשעבעריאק איז גאָר ניט אָנגעגרײיט געווען. צו שװײַגן.
-- הער אױספאָרשער, איר שאנטאזשירט מיך! -- האָט זי בייז א װאָרף געטאָן. -- איך װעל
זיך קלאָגן, פאראן פאר וועמען צו קלאָגן זיך...
פענענקאָ האָט גוט געװוּסט, אז כאָטש טשעבעריאק איז א באװוּסטע פארברעכערן, ווייסט
זי גאנץ גוט, װוּ א טיר עפנט זיך. און טירן עפענען זיך פאר דער דאָזיקער פרוי, װי מיט דער
הילף פון א קישעף-שטעקעלע. אדאנק טשאפלינסקין עפענען זיי זיך לײַכט אוף -- דאָס האָט
שוין דער אױיספאָרשער ניט איין מאָל געפילט. האָט ער דעריבער פאָרזיכטיק אָנגענומען לאטי-
שעוון פאר די אקסלען און געהייסן אים איבערכאזערן דאָס, װאָס ער האָט געזאָגט פריִער, איידער
מ'האָט אריַינגעפירט אהער ווערע טשעבעריאק,
-- איך ווייס ניט גאָרגישט. קיין פּראָטאָקאָל האָב איך ניט געכאסמעט... אָט!
די דאָזיקע ווערטער האָבן דערפרייט ערע טשעבעריאק.
-- ס'איז ניט לויטן געזעץ, הער פענענקאָ! -- צעשרײַט זי זיך איצט מיט נאָך מער שטאר-
קײַט און מאָסטעט זיך אײַן אפן בענקל, װי א זיגערן. -- באפעלט מיך אָפּלאָזן אהיים. איך װעל
אײַך אָנקלאָגן צום פּראָקוראָר... צום מיניסטער... איך ווייס גוט, װאָס איר מעגט און װאָס איר
טאָרט ניט.
פענענקאָ האָט צוגערופן דעם קאָנװאָיִר, באפוילן אָפּפירן די פרוי, און דעם ארעסטאנט
אוועקפירן צוריק אין טורמע.
אין עטלעכע טעג ארום האָט טשאפלינסקי אָנגעקלונגען אין טעלעפאָן צום אױיספאָרשער
פענענקאָ און אים פארבעטן צו זיך.
װוי נאָר פענענקאָ איז אריבערגעטראָטן די שװעל פונעם פּראָקוראָרס קאבינעט, האָט ער
גלײַך דערפילט די אומפריינטלעכע באציונג מיצאד טשאפּלינסקין. דער פּראָקוראָר איז געזעסן
ברייט אין זײַן פאָטעל און אפילע ניט געבעטן דעם אריינגעקומענעם זיך זעצן.
-- וואסילי איוואנאָוויטש, די פּראָקוראטור פון קרײַזיגעריכט האָט מיר איבערגעגעבן צויי
אָנקלאָגעס אף אייך... --- האָט אָנגעהויבן דער פּראָקוראָר.
טשאפּלינסקי האָט זיך גענומען ריִען אפן טיש, געפונען די נייטיקע פּאפּירן, אפגיך זיי דורכ-
געלייענט מיט די אויגן און שטרענג א קוק געטאָן אף פענענקאָן.
פענענקאָ קוקט דעם פּראָקוראָר גלײַך אין די אויגן און שװײַגט.
-- איר האָט געהערט? צוויי אָנקלאָגעס... אײַך אינטערעסירט אפילע ניט, פארװאָס עפּעס
מיטאמאָל צוויי, וואסילי איוואנאָװיטש?
-- מיך אינטערעסירט יאָ, געאָרגי גאװורילאָװיטש.
-- אָט די איז פון ווערע טשעבעריאק. אלס אױיספאָרשער האָט איר קיין רעכט ניט צו שאנ-
טאזשירן דעם, וועמען איר מאכט א פארהער. איר ווייסט מיסטאמע צוט, וועגן װאָס איך רייד
צו אײַך?
ס'איז געווען צו מערקן, אז פענענקאָ האָט אינערלעך שטארק זיך געראנגלט, צי זאָל ער
ארויסזאָגן דאָס, װאָס ער האָט איבערגעקלערט פאר די לעצטע עטלעכע װאָכן. די פארב האָט אים
שוין עטלעכע מאָל א שלאָג געטאָן אין פּאָנעם ארײַן. האָט ער מיטן טיכעלע אָפּגעװישט דעם
שטערן און די הענט און סאָפּקאָלסאָף זיך אָנגענומען מיט הארץ:
-- געאָרגי גאװורילאָװיטש, לויט די פילצאָליקע פארהערן, װאָס כ'האָב געמאכט וערע
טשעבעריאק און די באזוכער פון איר מאלינע, בין איך געקומען צום אויספיר, אז ניט בייליס
איז דער שולדיקער אין יושטשינסקיס מאָרד, נאָר...
טשאפּלינסקי האָט האסטיק זיך אופגעהויבן, גענומען א צײַטונג, װאָס איז געלעגן לעבן אים
אפן טיש, און עטלעכע מאָל א פאָכע געטאָן מיט איר פאר פענענקאָס נאָז.
-- ס'איז ניט אײַער געדאנק, מילאָסטיוױי גאָסודאר:, איר כאזערט איבער דאָס, װאָס די
,ייִדישע פּרעסע* שרייבט...
-- ניין, ניין, --- דרייט מיטן קאָפּ דער אױיספאָרשער. -- דאָס איז מײַן איבערצײַגונג אפן
סמאך פון אייגענע אויספירן.
ג גנעדיקער הער.
7
--- װוער דארף אײיַערע אויספירן, הער פענענקאָ?
-- װאָס הייסט, ווער? די פּראָקוראטור... די גערעכטיקײַט, די געריכט-אנשטאלטן... -- פאר-
ענטפערט זיך פענענקאָ.
-- די גערעכטיקײַט... --- בייזערט זיך טשאפּלינסקי.
-- יאָ, מיר אליין, די געזעלשאפט... דאָס רוסישע פאָלק... -- פּרוּווט װײַטער טײַנען דער
אױיספאָרשער.
--- גענוג צו פּרעפּלען, פענענקאָ!
און גאָר אומגעריכט שלעפּט ער ארויס זײַן שוערן שטול פון הינטערן טיש און רוקט זיך
צו נעענטער צו פענענקאָס שטול.
--- הערט אויס, וואסילי איוואנאָוויטש. איר דינט שוין לאנג דאָ אין קיעוו אלס אױספאָרשער
פאר באזונדערס וויכטיקע איניאָנים. איר פארשטייט -- פאר באזונדערס ויכטיקע איניאָנים.
איר זײַט א רוסישער מענטש, צי עפשער...
פענענקאָ האָט אינסטינקטיוו אווק = בענקל פון דעם פּראָקוראָרס שטול.
--- איך בין, נאטירלעך, א רוסישער מע . און די פאקטן און די באװײיזן... --- זאָגט אומ-
דרייסט פענענקאָ.
-- איר קאָנט ניט אויסנוצן די פאקטן און באװײַזן אף אזא אויפן, װי דאָס פאָדערט דער
מאָנארך.
-- דער מאָנארך דארף גערעכטיקײַט, געאָרגי גאװורילאָוויטש.
דער פּראָקוראָר לויפט צו אפגיך צום טיש און טוט א כאפ דאָס צוגעגרייטע פּאפּירל.
-- אָט דאָ האָט אײַער זון --- שוין א דערוואקסענער יונג -- אָנגעשריבן וועגן זײַן מוטער,
אײַער געוועזענער פרוי, װאָס איז געשטאָרבן ניט מיט איר טויט... איר הערט, װאָס איך רייד צו
אײַך, וואסילי איוואנאָוויטש? איר זאָגט דאָך -- גערעכטיקײַט, יוישער.. װאָס איז מיט אײַך?
איר פילט זיך ניט גוט?
-- איך פיל זיך גוט, -- ענטפערט צעמישט פענענקאָ. דערביי קלערט ער: װי קונציק דער
דאָזיקער פוקס, טשאפּלינסקי, האָט צוגעגרייט דעם שאנטאזש.
-- איז אָט, װועט איר אָנשרײַבן א דערקלערונג, װאָס איז עס געשען פאר א געשיכטע מיט
אײַער פרוי, וועגן וועלכער עס שרייבט אײַער זון.
פענענקאָ האָט אויסגעצויגן די האנט און געווארט, טשאפּלינסקי זאָל אים איבערגעבן דאָס
פּאפּיר.
-- דאָס פּאפּיר איז פאר דעם אױיספאָרשער, װאָס װועט אײַך שטעלן צו א פארהער, הער
פענענקאָ.
--- איך וויל א קוק טאָן, ווער האָט עס געשריבן? -- זאָגט שטיל פענענקאָ.
--- וער? אײַער זון.
-- דאָס קאָן ניט זײַן, הער פּראָקוראָר.
-- ס'וועט קומען די צײַט, וועט מען אײַך דאָס פּאפּיר באװוײיזן...
מיט א נייג פונעם קאָפּ האָט דער פּראָקוראָר צו וויסן געגעבן דעם אויספאָרשער, אז דער
שמועס צווישן זיי איז פארענדיקט.
א פרישע פּראַװאָקאציע
אין א שאבעסדיקן טאָג אָנהײב ווינטער האָט מען לעבן איינעם פון די קיִעווער באָטעמעדראָ-
שים אין א געסל ניט װײַט פון גרויסוואסילקאָווער געקאָנט זען, װי עס דרייט זיך ארום א פאר-
שוין אין א לאנגער פויערישער סוויטקע, װאָס האָט אים געגרייכט ביז די אויסגעפּוצטע יוכטאָווע
שטיוול. אז מע זאָל געווען זיך גוט צוקוקן צו דעם פּארשוין, װאָלט מען לויטן שמאָלן שטערן און
לוט די טיף אײַנגעגראָבענע מײַזלשע אייגעלעך געקאָנט דערקענען איוואן קאָזאטשענקאָן, וועלכן
מע האָט די טעג ארױיסגעלאָזט פון לוקיאנאָווקער טפיסע.
שוין א פּאָר מאָל האָט ער זייער פאָרזיכטיק אָפּגעשטעלט אייניקע ייִדן, װאָס האָבן געשפּאנט
פון קלויז צום שאבעסדיקן טיש, װוּ עס האָבן געווארט װײַב און קינדער. אייניקע האָבן אפילע
ניט געװאָלט זיך אָפּשטעלן מיט אים, אנדערע, װידער, האָבן זיך פארינטערעסירט מיט דעם
פּאפּירל, װאָס קאָזאטשענקאָ האָט ארויסגעצויגן פונעם בוזעם און געטיטשעט אין די אויגן.
-- טאקע פון בייליסן אליין? --- האָט איינער פון די ייִדן געפרעגט.
-- יאָ. צו זײַן װײַב עסטער, --- זאָגט קאָזאטשענקאָ.
מענטשן שטעלן אָן מויל און אויערן, מע באטראכט דעם בריוו, װאָס איז אָנגעשריבן אף א
הערבאָוון פּאפּיר.
8
--- און אָט איז מענדל בייליסעס כסימע, -- טײַטלט קאָזאטשענקאָ מיטן פינגער.
-- טאקע, -- טוט עמעצער א בורטשע, אומקערנדיק קאָזאטשענקאָן דאָס פֹּאפּיר. -- אָבער
וי קומט עס צו אײַך?
-- פאָשעט, --- ענטפערט קאָזאטשענקאָ, -- איך בין מיט בייליסן געזעסן אין טורמע. אוי,
האָט ער געוויינט, אײַער מענדל, ווען מע האָט מיך באפרייט! איבער א נארישקײײַט זיך ארײַנגע-
כאפט צו די קוילערס אין די הענט. מענדל איז אין קאמער געווען מײַן בעסטער פריינט.
--- איר הערט, װאָס דער מענטש דערציילט?.
און אז עמעצער האָט געסאָפּעקט דערין, װאָס די סוויטקע האָט דערציילט, האָט מען אים
גענומען איבערצייגן אזוי, אז יענער האָט געמוזט אָפּװישן די ליפּן און זיך אָפּרוקן.
עס האָבן זיך געפונען גענוג מענטשן, װאָס האָבן געגלייבט אָדער געװאָלט גלייבן, אז דער
בריוו איז טאקע פון בייליסן. קאָזאטשענקאָ האָט זיי אוועקגעפירט אין א הויף און דאָרט מעגאלע-
סאָד געווען, אז מע דארף צונויפנעמען עטלעכע רובל פאר מענדלס װײַב און קינדער און פאר
מענדלען אליין. דאָרטן, אין טפיסע, װעט מען פאר געלט אים אלץ קויפן. װי קאָן מען דערלאָזן,
אז אן אומשולדיקער מענטש זאָל הונגערן!
--- און אז מע װעט צונויפנעמען געלט, איז ויאזוי װעט קומען די קאץ איבערן וואסער?! --
האָט מען געװאָלט וויסן.
זייער פּאָשעט: ער, דער פּויער אין דער סוויטקע, װאָס איז אָקאָרשט באפרײיַט געװאָרן, האָט
א צאד אין טפיסע צװישן די נאדזיראטעלעס. זיי װעלן פאר א קלײניקײַט איבערגעבן מענדלען
דאָס געלט, און מענדלס ווייב װעט ער אליין, דער באפרייַטער פּױער, איבערגעבן. אָט האָט ער
פון איר, טאקע פון מענדלס װײַב עסטער, באקומען א צעטעלע פאר מענדלען. ער קען זי גאנץ
גוט, ניט דאָס ערשטע צעטעלע בא איר גענומען פארן מאן.
איז וי גלייבט מען ניט א מענטשן, װאָס שווערט זיך. אזוי און ציילעמט זיך? האָבן זיך טאקע
געפונען אזעלכע, װאָס האָבן געגעבן קאָזאטשענקאָן פארן אומגליקלעכן מענדל, וויפל זיי האָבן
געקאָנט. מיילע, טאָמער נארט ער אָפּ, איז א קאפּאָרע די עטלעכע גראָשנס. און אויב ס'איז
עמעס, װעט מען דאָך האָבן א מיצווע. וער עס האָט אום שאבעס ניט געהאט בא זיך קיין מינץ,
האָט אויסגעליען בא א שאָכן... קאָזאטשענקאָ האָט צונויפגענומען שיינע עטלעכע רובל, דערנאָך
האָט ער ארויסגעשלעפט א בויגן פּאפּיר און געבעטן, אז עמעצער זאָל אף זיך נעמען די טירכע
און לויט א ליסטע צונויפקלייבן נעדאָװעס פאר דעם אומגליקלעכן בייליסן.
-- אָט דאָ אפן פּאפּיר, -- האָט קאָזאטשענקאָ געטײַטלט מיט א נאָגל, -- זאָל יעדערער
אָנשרײַבן זײַן נאָמען און פאמיליע און זיך כאסמענען.
צוגענומען די עטלעכע קערבלעך, האָט קאָזאטשענקאָ איבערגעלאָזט דאָס פּאפּיר און איז
נעלעם געװאָרן.
א מאנצבל אין א קאסטאָרענער שליאפּע האָט מיט גוואלד אויסגעריסן דעם בויגן פּאפּיר
און, ארופרוקנדיק דעם קאפּעליוש העכער אפן שטערן, געזאָגט:
-- עפּעס געפעלט מיר ניט דער פּארשוין. בא מיר שטייט אײַן אף קווארטיר א מיטארבעטער
פון ,קיעווסקאיא מיסל". איסיי כאָדאָשעװו רופט מען אים. װעל איך דאָס אים באװײַזן. ער פאר-
שטייט גוט אין אזעלכע איניאָנים. לאָמיר הערן, װאָס ער וועט זאָגן.
כאָדאָשעװו האָט אופמערקזאם באטראכט דעם צעווירעטן בויגן פּאפּיר, װאָס פון אויבן איז
אף אים געווען אָנגעשריבן מיט קליינע אויסיעלעך, אז ,מיר, ייִדן פון קייעװער קאָהאָל, פון דער
אָבשטשינע, זײַנען מענאדעוו לעטויוועס מענדל בייליסן קאך וועקאך און רופן אלע אָבשטשינעס
שענקען, וויפל איטלעכער קאָן און האָט בעיאד...* צום סאָף פונעם פּאפּיר איז געווען אָנגעצײיכנט:
ראָש פון דער אָבשטשינע, סעקרעטאר און קאסיר.
-- פּײַן אָרגאניזירט, א װוויל שטיקל ארבעט, -- האָט כאָדאָשעװו געשמייכלט. -- און וי
זעט אויס דאָס פּארשוינדל, װאָס האָט אײַך געגעבן די דאָזיקע מאטאָנע? -- האָט געפרעגט
כאָדאָשעװו.
אויסגעהערט, װי מע האָט אָנגעמאָלט קאָזאטשענקאָן אין דער סוויטקע מיט די געפאלדע-
וועטע כאָליעווקעלעך, מיטן היטשקעלע, װאָס קריכט ארויס פון אונטער דעם יאָלעם, האָט
כאָדאָשעװו צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ:
-- ער װײַזט מיר אויס צו זיַן פון די ,סאָיוזניקעס", פון די שיינע-לײַט. אוי, וויינען די
קאָפּעקעס, װאָס די ייִדן האָבן אים געגעבן!
כאָדאָשעװו האָט באשלאָסן אוועקגיין צום אדװאָקאט ארנאָלד דאװידאָוװויטש מארגאָלין, וועגן
וועמען מע רעדט, אז ער ועט זײַן איינער פון בייליסעס פארטיידיקער, אויב עס װעט דערגיין
צו אן עפנטלעכן פּראָצעס. מיט אים װעט ער זיך מעיאשעוו זײַן.
39
רטע סאי היהיש
מארגאָלין איז גאנץ ברייט באקאנט געוען אין קיִעוו אלס געזעלשאפטלעכער טוער. ער
האָט געשטאמט פון א רײַכער פאמיליע. דער פאָטער זײַנער האָט פארמאָגט גרויס אשירעס: פיל
הײַזער אין שטאָט און עטלעכע שיפן אפן דניעפּער. וועגן דעם איז געווען באװוּסט. נאָר ניט בא-
װוּסט איז געווען די צאָל אקציעס אין פארשיידענע קאָמפאניעס און געזעלשאפטן, און די, וועלכע
זײַנען געלעגן אין זײַן סייף. דער אדװאָקאט פלעגט זאָגן: ;ווען איך פארמאָג א צענטכיילעק פון
מײַן טאטנס אויצרעס, װאָלט איך פארשפּאָרט זיך פארנעמען מיט יי א
בייזע צינגער האָבן ניט אופגעהערט צו טײַנען, אז נישקאָשע, ווען זי האָבן דאָס, װאָס דער
אדװאָקאט מארגאָלין קאָן זיך פארגינען אין סאָכרים-קלוב פארש : אין אָקע, װאָלטן זיי שוין
געקאָנט כאסענע מאכן די קינדער און קינדסקינדער. נאָר װי עס זאָל ניט זײַן, ארנאָלד מאר-
גאָלין איז בעפיירעש געוען זייער א סאָלידער אדװאָקאט מיט גרויסער פּראקטיק, א באקאנטער
און כאָשעװער געזעלשאפטלעכער טוער. ער האָט שטארק איבערגעלעבט די געשיכטע מיט
בייליסן.
נאָך מיט עטלעכע װאָכן צוריק האָט מארגאָלין זיך שטארק פארינטערעסירט מיט דעם
איניען יושטשינסקי, און ער איז געווען צופרידן, װאָס כאָדאָשעװו איז געקומען צו אים מיט אָט
דער ליסטע.
--- אין אײַער צײַטונג, -- האָט מארגאָלין געזאָגט, -- ארבעט דער זשורנאליסט בראזול-
ברושקאָווסקי, איר קענט אים מיסטאמע און ווייסט אויך וועגן דעם, אז ער וויל דערװײַזן, װער
עס זײַנען די עמעסע מערדער פון יושטשינסקין.
-- בראזולן קען איך אויסגעצייכנט, -- שטעלט ארײַן כאָדאָשעװ, -- א וווילער מענטש
מיר איז באװוּסט, אז ער פאָרשט פּריוואט דעם אינין ען וועגן דעם מאָרד איבער יושטשינסקין.
-- בעפיירעש א וװווילער מענטש. ערשט ניט לאנג איז בראזול געווען אין אונדזער אדװאָ-
קאטן-געזעלשאפט, װאָס געפינט זיך, אגעוו, אין איין הויז, נאָר אף אן אנדער שטאָק, מיטן אויס-
פאָרשער פאר באזונדערס וויכטיקע איניאָנים --- פענענקאָ, וועלכער פירט דעם איניען. האָט ער,
בראזול, מיר אָנגעװיזן די פרוי טשעבעריאק, װאָס איז, אפּאָנעם, אָקאָרשט ארויס פון פענענקאָס
קאבינעט. כאָטש א האלב פּאָנעם איז בא איר געווען פארבאנדאזשירט, דאָך האָט מען זיך גע-
קאָנט פאָרשטעלן, װוי זי זעט אויס. דעם עמעס געזאָגט, װאָלט איך א באלן געווען מיט איר זיך
באקענען, זיך דערוויסן, װאָס איז דאָס פאר א יעפייפע, וועגן וועלכער עס גייען אום לעגענדעס
און, פון דער צווייטער זײַט, װאָלט איך מוירע געהאט, זי זאָל זיך צו מיר ניט זאנאדיען, װײַל
האָבן צו טאָן מיט אזא פּארשוין איז גאָר ניט קיין גרויסער פארגעניגן. בראזול איז מיט איר
פארבונדן. ער האָט א כשאד, אז זי האָט אָנטײלגענומען אין דעם מאָרד איבער יושטשינסקין.
ער ויל, זי זאָל אליין זיך פאר אים מיסוואדע זײַן. ,פארװאָס איז זי געווען פארבאנדאזשירט?"--
האָב איך געפרעגט בא בראזולן. דערציילט ער מיר, אז דאָס האָט זי צענעריקט איינער פון אירע
געליבטע -- א פראנצויז מיטן נאָמען מיפלע, וועלכער האָט צוליב אינטימע אָנגעלעגנהײַטן
זי געסטראשעט, אז אוב זי װעט זיך מיט אים ניט באגעגענען, װעט ער זי אויסגעבן דער פּאָי
ליציי. ער ווייסט גענוי, אז זי און איר לײַבלעכער ברודער סינגאיעווסקי האָבן געהארגעט
יושטשינסקין. אונדז איז באװוּסט, אז שוין מיט א לאנגער צײַט צוריק האָט ווערע טשעבעריאק
אין ליבע-עקסטאז אויסגעברענט דעם פראנצויז די אויגן, און איצט האָט ער בלינדערהייט זי
צעקארדאשעט, װיל די טשעבעריאטשקע צוציִען דעם פראנצויז צום געריכט. זי האָט אויסגע-
טראכט, אז מיפלע צוזאמען מיט יושטשינסקיס עלטערן האָבן געהארגעט דאָס ייִנגעלע.
בראזול וויל, קלוימערשט, אנטדעקן די גאנצע מײַסע, אָבער צוליב דעם דארף מען פאקטן,
שאנטאזשירט זי אים.
אויך אין אונדזערע אדװאָקאטן-קרײיַזן מיינט מען, אז טשעבעריאק און אירע לײַט זײַנען די
עמעסע מערדער, און ניט מיפלע. ס'איז אויך באװוּסט, אז ווען פענענקאָ האָט איר גענומען דער-
זוײַון, אז זי מיט איר קאָמפּאניע זײַנען די שולדיקע, האָט זי פארקאטשעט א היסטעריקע און
געשריען, אז פענענקאָ װיל באהאלטן פון דער געזעלשאפטלעכער מיינונג דעם פאקט, אז בייליס
מיט די ייִדן האָבן צוליב ריטועלע צוועקן געטייט דאָס ייִנגל. דאָס באװײַזט, אז בראזולן דער-
ציילט זי א מײַסע וועגן מיפלען, וועגן יושטשינסקיס עלטערן און וויל אים פארפּלאָנטערן מיט
א ליבע"געשיכטע. אָבער אין די געריכט-אנשטאלטן איז זי דער רופּאָר פון יענע, וועלכע גרייטן
דעם בילבל. איר פארשטייט, כאָדאָשעװ?
-- כ/פארשטיי, ארנאָלד דאװידאָװויטש.
-- איר פארשטייט געוויס אויך, אף וויפל עס איז וויכטיק, װאָס איר האָט מיר געבראכט
אָט דאָס פּאפּיר. מיר וועלן עס אויסנוצן אף צו דעמאסקירן די קויכעס, װאָס שטייען הינטער דער
סוויטקעס פּלײיצע.
מארגאָלין האָט איבערגעכאפּט דעם אָטעם און װײַטער גערעדט:
10
-- עס איז וויכטיק, אז בראזול-ברושקאָווסקי זאָל זיך אָפּזאָגן פון דער ווערסיע, װאָס ווערע
טשעבעריאק וויל אים אײַנרײדן. די דאָזיקע פרוי פארמאָגט, װײַזט אויס, א שטארקע אופוויר-
קונגס-קראפט. אפילע אזא אָרנטלעכער מענטש, וי בראזול, הייבט איר אָן צו גלייבן. ער וויל
איבערצײיגן פענענקאָן, אז די ווערסיע וועגן מיפלע איז אן עמעסע. אײַער אופגאבע, יונגערמאן,
איז אופצוקלערן אײַער פּען-קאָלעגע, ער זאָל זיך אָפּזאָגן פון דער דאָזיקער ווערסיע. דערװײַזט
אים, אז ער האָט א טאָעס. די טשעבעריאטשקע איז פיייָק אראָפּפירן פונעם וועג, פארפּלאָנטערן
די גרעסטע קרימינאליסטן. מיר װעלן עס ניט דערלאָזן. מיר, יוריסטן, האלטן זיך בא דער דייע,
אז דער מאָרד איז פאָרגעקומען בא דער טשעבעריאטשקע אין שטוב,
וי איר ווייסט, מיסטאמע, איז אף דעם געדאנק געפאלן אויך דער פּריסטאוו ניקאָלײַ קרא-
סאָווסקי, און אונדז כידעשט, װאָס בראזול-ברושקאָווסקי, וועלכער איז ענג פארבונדן מיט קרא-
סאָווסקין, גלייבט דער פארברעכערן, און ניט דעם פּריסטאוו.
-- אין װאָס זשע, אייגנטלעך, באשטייט מײַן אופגאבע?
-- איר זאָלט דערציילן דעם דאָזיקן איידלמוטיקן מענטשן, אײַער בראזולן, אז אונדזער
מיינונג, כאָטש ער ווייסט עס, איז א פעסטע, און אז די ווערסיע מיטן פראנצויז... איך האָב אײַך
שוין געזאָגט.
-- גוט, גוט, כ'וועל אים איבערגעבן.
צו יענער צייט האָט גאָלוביאָוו ארויסגערופן צו זיך אין רעדאקציע פון , דוווּגלאווי אָריאָל*
ווערע טשעבעריאק און פארפירט מיט איר אזא שמועס:
-- צי האָט איר ניט געטראכט, ווערא װולאדימיראָוונא, אז דאָס, װאָס דער מיטארבעטער
פון רעדאקציע , קיעווסקאיא מיסל" בראזול-ברושקאָווסקי האָט פארפירט מיט אײַך אזא נאָענטע
באקאנטשאפט, קאָן ברענגען צו טרויעריקע רעזולטאטן?..
-- פארװאָס מיינט איר אזוי, וולאדימיר סטעפאנאָװיטש? -- האָט טשעבעריאק זיך דער-
שראָקן. --- אָט די די צייטונגס-מויז ווייסט, אז מיפלע איז דער מערדער...
-- װאָס פאר א מיפלע?
-- דער פראנצויז, מײַן אלטער באקאנטער, -- גיט צו טשעבעריאק.
--- מיפלע גאָר?..
-- זאָג איך דאָך אײיך, זולאדימיר סטעפּאנאָװיטש, אז בראזול-ברושקאָווסקי הייבט אָן צו
גלייבן, אז טאקע דער פראנצויז מיט אנדריושקעס שטיפפאָטער...
-- ווארט, ווארט, -- שלאָגט איבער עאָלוביאָו, עפעס איז אים ניט אינגאנצן קלאָר די
געשיכטע מיטן פראנצויז. דאָס סטודענטל האָט געהאט בלויז איינס אין זינען: װאָס מער פאר-
ווארפן מיט שמוץ דעם ייִדן מיט דער שווארצער באָרד. -- הערט אויס, ווערא וולאדימיראָוונא,
בלויז מײַן אייצע: פארנעמט זיך װאָס ווייניקער מיט אָט דעם בראזולן, ער װועט אײַך איבער-
כיטרעווען.
-- מיך? -- שטעלט זיך אוף טשעבעריאק. -- װײַזט אויס, גאָלוביאָוו, אז איר קענט נאָך
ניט ווערא די טשינאָווניצע... --- די אויגן אירע צינדן זיך אָן מיט רעציכע און גאדלעס. -- איר
קענט מיך ווייניק, גאָלוביאָוו.
דער סטודענט האָט זיך צעלאכט. אים האָט פארדראָסן, װאָס אָט די האלב-גראמאָטנע פרוי
שטעלט זיך העכער פון אים, דעם פירער פון דער קיעװער מאָנארכיסטישער סטודענטשאפט.
ער האָט אָבער ניט געװאָלט זיך צעקריגן מיט איר: זי איז דאָך פאָרט א געהאָרכזאם געווער אין
זײַנע הענט, האָט ער גענומען ריידן מיט א שמייכל:
-- זײַט ניט אזוי אופגערעגט, מיר דינען דאָך ביידע איין זאך -- כ'האָב אײַך שוין אמאָל
געזאָגט וועגן דעם. נאָר בראזולן פארטרייבט פון זיך.
-- אייך איז גוט צו זאָגן, ער קריכט אָבער ארײַן אין דער נעשאָמע. אז איך וויל אים ניט
ענטפערן אף עפּעס, סטראשעט ער...
-- ער סטראשעט? אזא פּאָדלעץ! וי וואגט ער! איין מיטל נאָר -- טרײַבן אים פון זיך.
-- ער לאָזט זיך ניט. ער איז א קלעפּיקער, װוי א פליג.
-- צום טיול אזא פליג! -- שרײַט אויס גאָלוביאָוו. --- הערט, װאָס מיר װעלן אײַך אייצען,
זוערא וולאדימיראָוונא: זאָגט איר, דער דאָזיקער פליג אײַערער...
-- בראזולן?..
-- יאָ, בראזולן, אז איר זײַט גרייט צו נעמען אף זיך די שוּלד פארן מאָרד איבער
יושטשינסקין.
--- װאָס רעדט איר, וולאדימיר סטעפּאנאָװיטש?!
-- שרעקט זיך ניט, מײַן טײַערע, איר זאָלט זיך נאָר ניט שרעקן. זיצט רויַק.
41
--- וויאזוי קאָן מען זײַן רויִק? גרינג צו זאָגן: נעמען אף זיך די שולד... װאָס רעדט איר? --
ווערט צעקאָכט טשעבעריאק.
-- מיר ווייסן, מיר ווייסן, אז איר זײַט אן אומשולדיקע נעשאָמע.. בארױיקט זיך, ווערא
וולאדימיראָוונא. די גאנצע וועלט ווייסט... --- ער מאכט א קליינע פּויזע, קוקט אף איר אופמערק-
זאם און זעצט פאָר: --- איר װועט געבן אָנצוהערן דעם מיטארבעטער פון ,קיִעווסקאיא מיסל", אז
איר זײַט גרייט... שלאָגט זשע ניט איבער. אוי, װי הייס איר זײַט, ווערא וולאדימיראָוונא. איך
שטעל זיך פאָר, װאָס פענענקאָ האָט פון אײַך אויסצושטיין...
-- אָ, איר קענט מיך נאָך ניט! -- און טשעבעריאק צעלאכט זיך, אנטבלויזט דערבײַ אירע
װײַסע ציין. --- מיך קאָן מען מיט די הוילע הענט ניט מע אָ, ניין, וולאדימיר סטעפּאנאָװיטש.
-- גוט, ווערא זולאדימיראָוונא, זיצט רויַק און הערט װײַטער. װעט איר קומען צו אים..
-- איך גיי ניט צו אים, ער קאָן ווארט! --- שרײַט זי אויס. --- ער קומט צו מיר.
--- נו, װוויל. אז ער װעט קומען צו אײַך, זאָלט איר אים אופגעבן דעם דאָזיקן פּלאן
-- איך האָב נאָך ניט באנומען אײַער פּלאן...
-- אך, גאָט מיײַנער! פּאָשעט און קלאָר, װי דער טאָג. איר זאָגט אים אזוי: ;הער בראזול,
גיט איבער אײַער קאגאל, אז װוערע טשעבעריאק איז מאסקים צו נעמען אף אי דעם מאָרד,
אויב אײַער קאגאל װעט אױיסצאָלן?.
--- אױיסצאָלן?!..
-- יאָ, אױיסצאָלן. אפילע אזא פארגעניגן טאָר מען זי ניט אָפּגעבן אומזיסט. איר האָט
פארשטאנען?
--- וויפל זאָל איך זיך הייסן אויסצאָלן?
--- וויפל דאָס הארץ עלוסט. איר זאָלט צו אים טיינען אזוי: אז איך על אף זיך נעמען די
שולד, זאָל דער קאגאל אָנדינגען די בעסטע אדװאָקאטן אף צו פארטיידיקן מיך, אין פאל, אויב מע
װעט מיך איבערגעבן צום געריכט. און אז מע װעט מיך פריי לאָזן נאָכן געריכט, וויל איך אן
אויסלענדישן פּאס, איך זאָל מיט מײַן מאן און קינדער...
-- קינדער... שוין געבליבן איין קינד בא מיר... -- זאָגט זי מיט אן אראָפּגעלאָזטן קאָפּ.
-- יאָ, װויל איך מיטן מאן און קינד נאָך די איבערגעלעבטע שווערע כאדאָשים זיך אָפּרוען
אין אויסלאנד אף א קוראָרט.
-- כאדאָשים װעט עס געדויערן? -- האָט ווערע זיך דערשראָקן.
-- עס רעדט זיך אזוי, ווערא וולאדימיראָוונא. דערצו װועט ניט דערגיין, זײַט רויַק: וי נאָר
איר װעט באקומען בא זיי די טויזנטער, װעלן מיר טייקעף מעלדן טשאפּלינסקין, און ער װעט
שוין וויסן, װאָס ער האָט צו טאָן...
טשעבעריאק קוקט מיט ברייט צעעפנטע אויגן, און אירע באקן ווערן לײַכט פארויטלט. זי
האָט ערשט איצט אָנגעהויבן באנעמען דעם טאָך, וועגן װאָס גאָלוביאָוו האָט מיט איר די גאנצע
צײַט געטײַנעט
-- װאָס כידעשט איר זיך? איר דארפט זײַן געװוינט צו טאָן, װאָס מיר הייסן אײַך.
--- און אויב ניט, זולאדימיר סטעפּאנאָװיטש?
גאָלוביאָוו דערזעט אין אירע אויגן א בייז, פארביסן פייערל. אפילע ער, דער דורכגעטרי-
בענער סקאנדאליסט, דערפילט זיך ניט מיט אלעמען.
-- איך זאָג, אז שטענדיק דארפט איר זײַן גרייט אויסצופילן דאָס, װאָס מיר הייסן אײַך,
װײַל איר זײַט א געטרײַע פּראװאָסלאװונע פרוי. פארשטייט מיך ריכטיק, גאָספּאָזשא טשעבעריאק.
פארגעסט ניט, אז הינטער אײַערע פּלייצעס שטייט דאָס פּראװאָסלאװנע רוסלאנד.
-- רעכט! איך װעל טאָן, װאָס מע דארף, וולאדימיר סטעפּאנאָװיטש.
-- בין איך זייער צופרידן. -- גאָלוביאָוו שמייכלט צוגעלאָזט. --- גלייבט מיר, ווען איך זאָל
זײַן א גאלעך און איר זאָלט קומען צו מיר זיך מיסוואדע זײַן, װאָלט איך אײַך פארגעבן אלע
אײַערע זינד.
-- װאָס זשע, איר גלייבט, אז איך בין זינדיק? -- צעלאכט זיך טשעבעריאק. -- ניין, זאָגט
טאקע, איך בין א זינדיקע?
גאָלוביאָוו האָט ניט געענטפערט דערוף, געבליבן זיצן עטװאָס פארלוירן, מיט אראָפּגעלאָזטע
אויגן, ניט געוואגט אפילע אופהייבן דעם קאָפּ.
טשעבעריאק האָט איר פארסיגנעטן ווייזפינגער צוגעלייגט צו גאָלוביאָווס קין און געפּרוּווט
אים אופהייבן דעם קאָפּ,
-- װאָס האָט איר מוירע מיר צו קוקן אין די אויגן, וולאדימיר סטעפּאנאָװיטש, װוי שעמט
איר זיך ניט אזוי שלעכט טראכטן וועגן מיַר? איי-איי-איי!
42
אזעסדיק פאריסן דעם קאָפּ, האָט גאָלוביאָוו א קוק געטאָן אף זײַן פּארטניאָרשע און ציניש
געזאָגט:
-- איר זײַט דאָך א פרוי, ווערא וולאדימיראָוונא, איז ווער ווייסט...
-- איר באליידיקט מיך.
-- בעט איך מיר אנטשולדיקף -- גאָלוביאָוו האָט גענומען איר האנט און זי א דריק גע-
טאָן. --- נו, גייט געזונטערהייט און האָט דערפאָלג.
ווען זי איז שוין געשטאנען בא דער שועל, האָט ער איר נאָכגעשריִען:
-- פארגעסט ניט, מיר ווארטן אף אײַך!
ווערא וולאדימיראָוונא איז געווען צופרידן. נאָך דעם היינטיקן שמועס מיט גאָלוביאָוון האָט
זי דערפילט, אז דער אָנפירער פון די היגע שווארצמייעניקעס האָט איר געגעבן זײַן בראָכע און
זי קאָן איצט גיין וי איבער אן אײַזערנער בריק.
דאָס זיסע געפיל פון נעקאָמע איבער דער צײַטונגס-פלוי בראזול-ברושקאָווסקי האָט איר
צוגעגעבן נײַע ענערגיע. זי װעט בא אים די נעשאָמע ארויסנעמען, זי װעט אױסלאָזן צו אים
דעם גאנצן קאס, װאָס זי טראָגט אף די , ליאגאווע" און אף יענע, װאָס װוילן בא איר זיך דער"
שלאָגן דעם עמעס וועגן דעם בײַסטרוק. אָט דער בראזול מיט די פארדרייטע װאָנצעלעך װעט
בא איר האָבן קאלט און ווארעם. נישקאָשע, ער האָט עס פארדינט, זאָל ער וויסן, װי צו קריכן
איר אין דער נעשאָמע...
בראזול איז געקומען צו וערע טשעבעריאק וי געוויינלעך, ווען דער מאן אירער איז געווען
אף דער ארבעט אין פאָטשטאמט. זי האָט אים באגעגנט מיט א שמייכעלע.
-- אָ, סטעפאן איוואנאָוויטש, מאָיאָ פּאָטשטעניע! װוּ זײַט איר עס פארפאלן געװאָרן? .
בראזול האָט א קנייטש געטאָן מיטן שטערן. אים איז ניט געפעלן דער אופנאם. שטענדיק
באגעגנט זי אים צוריקגעהאלטן, אומצופרידן, מיט באהאלטענע אויגן, װאָס קוקן ניט אין זײַן
זײַט. דאָס מאָל האָט זי כוצפּעדיק געקוקט אים אין פּאָנעם ארײַן.
-- װאָס זײַט איר אזוי דערשלאָגן, מײַן גנעדיקער סטעפּאן איוואנאָוויטש? --- און װײַל ער
האָט געשוויגן, איז זי געװאָרן אופגעלייגטער: -- װאָס איז עס מיט אײַך, עפּעס האָט געטראָפן
אין איער רעדאקציע? אָדער עפשער איז דאָס װײַבל אנטלאָפּן מיט אן אָפיצער? שעמט זיך ניט,
מײַן הער, אזוינס טרעפט הײַנטיקע צײַטן.
אז עפּעס איז פאָרגעקומען מיט װערע טשעבעריאק, איז פאר דעם קלוגן, מעיושעװדיקן
בראזולן גאנץ קלאָר געווען. אָבער בא אזא קאפּריזער און צעבאלעװועטער פרוי, װי טשעבעריאק,
איז שווער גלײַך, פונעם ערשטן קוק, עפּעס צו דערוויסן זיך. דעריבער מוז מען צוּווארטן, ביז
זי ועט אליין אלץ אויסדערציילן.
-- איר האָט עפשער געבראכט עפּעס נײַס? -- האָט װערע שוין רויִק געפרעגט. -- וועגן
מיפלע האָט איר זיך עפּעס דערװוּסט? כ'האָב אײַך ריכטיק געזאָגט, אז מיפלע איז דער ווירקלע-
כער מערדער פון דעם דאָמאָװאָי...
--- וויאזוי זאָגט איר, ווערא וולאדימיראָוונא, --- דאָמאָװאָי?..
-- פאר אייך איז דאָס א נײַס, מיר האָבן גערופן דעם בײַסטרוק --- דאָמאָװואָי.
-- ווער איז דער ,,מיר"?
--- מיר, מיר, סטעפּאן איוואנאָוויטש...
איצט האָט בראזול דערפילט צערײיצטקײַט אין איר שטים. בראזול האָט פארשטאנען, אז
עפּעס פארדריסט איר, האָט ער דעריבער איבערגעכאזערט מיט א צולאָכעסדיקער אײַנגע-
שפּארטקייַט:
-- איך פרעג, ווערא וולאדימיראָוונא, ווער איז דאָס דער /מיר"?
-- אײַך האָט זיך אויסגעדוכט. איך נעם קינמאָל קיינעם ניט ארײַן אין קאָן. איך מיט
מײַנע קינדער פלעגן שטענדיק אנדריושקען רופן --- דאָמאָװאָי.
-- נאָר איר מיט אייַערע קינדער?
-- יאָ, יאָ, יאָ, איך מיט מיינע קינדער! -- האָט זי קימאט אויסגעשריען.
-- און איך האָב געמיינט, אז איר און מיפלע... -- זאָגט בראזול-ברושקאָווסקי רויִק.
-- איך און מיפלע?! -- סטארטשעט זי אויס די אויגן. --- ניין, מיט מיפלע האָבן מיר קיין
שום געמיינזאמס ניט. גאָט באהיט!
-- און איך האָב געמיינט...
-- איר פּלאָנטערט די גאנצע צײַט, סטעפּאן איוואנאָוויטש. -- זי זעצט זיך צו אף א בענקל
און פרעגט געלאסן: -- איר אײַלט זיך אוועקצוגיין?
-- איר ווילט, איך זאָל אײַך פארלאָזן?
23
--- ניין, כ/האָב דאָך אײַך געזאָגט: מײַן מאן איז אין פּאָטשטאמט און ליודאָטשקע איז בא
א שכיינע.
כאָטש בראזול איז שוין געװוינט געווען צו טשעבעריאקס צװײידײַטיקע רייד, איז ער דאָך
רויט געװאָרן. זי האָט עס באמערקט.
-- װי קומט עס, אז איר, דער געערטער רעפּאָרטיאָר פון ,קיִעווסקאיא מיסל", זאָל זיך
שעמען, װי א בארישניע, װאָס איז דאָס ערשטע מאָל ארויס אפן קרעשטשאטיק.. לייגט צו אן
אויער, סטעפּאן איוואנאָוויטש, װעל איך אײַך עפעס זאָגן. איר גייט צו מיר שוין עטלעכע כאדאָ-
שים. און קראסאָווסקי איז אויך אהער געגאנגען, און װוער ניט... איר אלע ווילט מיך פארשיטן..
-- גאָט באהיט! װאָס רעדט איר?
ווערא וולאדימיראָוונא פארנעמט די האָר, לייגט אויס שענער דעם בייגל אפן שפּיץ קאָפ,
פּודערט זיך צו און זאָגט, קוקנדיק אים אין די אויגן:
--- אלציינס מיינט איר דאָך אלע, אז איך בין שולדיק אין דערמאָרדן דעם בײַסטרוק. איז
הערט, װאָס איך װעל אײַיך זאָגן.
-- איך הער.
-- איר קאָנט איבערגעבן אײַער קאגאל, אָדער די, מיט וועמען איר זײײַט פארבונדן, אז איך
בין גרייט צו נעמען אף זיך די שולד אין דעם מאָרד איבער יושטשינסקין...
-- איר?! ,
-- יאָ. איך. װאָס כידעשט איר זיך? איר טראכט דאָך סײייווי, אז אין מײַן מאלינע.. איר
מיינט, איך ווייס ניט?
בראזול ענטפערט דערוף גאָרניט. ער ווארט מיט אומגעדולד, װאָס נאָך װעט זאָגן די מאדאם
טשעבעריאק. זי לאָזט זיך לאנג ניט בעטן און רעדט װײַטער:
-- קאָנט איר זאָגן אײַער קאגאל, אז איך בין גרייט, אָבער... -- זי שלאָגט זיך אליין איבער,
קוקט אף בראזולן, יענער זיצט רויַק, װײַזט ניט ארויס קיין סימאָנים פון אינטערעס. -- סטע"
פּאן איוואנאָוויטש, עפּעס זײַט איר הײַנט אינגאנצן קאלטבלוטיק צו מיַינע רייד...
-- פארװאָס? וי שטענדיק, הער איך אופמערקזאם.
--- איז זאָגט זיי, אז דאָס װועט זי קאָסטן אן ערעך פערציק טויזנט רובל...
-- פארװאָס עפּעס אזא כעזשבן, ווערא וולאדימיראָוונא?
-- אזוי מאכט עס אויס. אז מע װעט מיך ארעסטירן, דארף דער קאגאל שטעלן די גרעסטע
אדװאָקאטן, מע זאָל מיך ארויסנעמען פון דער פּאָליצײ און פון די הענט פון די ריכטער און
פּראָקוראָרן. זיי װועלן זיצן דאָרטן, די ריכטער, מיט די שװוערע קייטן אפן האלדז און אף דער
ברוסט, און מישפּעטן מיך, אן אומשולדיקע. דארף מען דערװײַזן מײַן אומשולד. איר פארשטייט,
סטעפּאן איוואנאָוויטש? װאָס זאָגט איר דערוף?
--- װאָס איך זאָג דערוף... -- בראזול-ברושקאָווסקי טראכט זיך אײַן אין טשעבעריאקס
רייד. -- מע קאָן דרינגען, אז איר האָט זיך באטראכט און ווילט האנדלען, װי אן אָרנטלעכע
פרוי, בא וועלכער עס האָט זיך דערוועקט דאָס געוויסן...
וי נאָר ער האָט ארויסגעבראכט אָט די װערטער, איז טשעבעריאק זיך פארגאנגען אין א
בייז געלעכטער.
--- איר זײַט, דוכט זיך, הײַנט ניט בא די געדאנקען, הער בראזול-ברושקאָווסקי. איר האָט
ניט באנומען מײַנע רייד. װאָס דערציילט איר מיר א מײַסע וועגן געוויסן? װאָסער געוויסן?
שפּײַען האָב איך געװאָלט אפן געוויסן! ניטאָ קיין געוויסן, עס זײַנען נאָר פאראן אינטערעסן פון
ליבע, געלט, שיין זיך אָנטאָן און מאכן א גרינג לעבן. אָט דאָס זיינען מײַנע אינטערעסן. און
איר -- די צײַטונגס-פּאטשקונעס -- האקט א טשײַניק וועגן גערעכטיקײַט, עמעס און געוויסן.
ווען איך בין נאָך געווען א קינד, האָב איך שוין פארשטאנען, אז דאָס שטארקסטע געפיל בא א
מענטשן איז די שטרעבונג צו װערן פארמעגלעך, און קעדיי צו דערגרייכן דעם ציל, זײַנען אלע
מיטלען הייליק... מײַן ברודער פּעטיא, דער קאצעוו-יונג, זאָגט, אז פאר איין גליקלעכן טאָג איז
ער גרייט צעהאקן הונדערט טושעס פלייש. איר פארשטייט? צוליב איין גליקלעכן טאָג הונדערט
טושעס. :
אין בראזולס אויערן האָט טשעבעריאקס מאָנאָלאָג אָפּגעקלונגען װי א גרוס פון די װײַטע
דזשונגלען. געדוכט האָט זיך איִם, אז אהער, אין דער פּרעכטיקער דאָרעמדיקער שטאָט, האָט
פארבלאָנדזשעט א ווילדע בריַע פון פארצײַטן.
-- איז װאָס קלערט איר, סטעפּאן איוואנאָוויטש, וועגן דעם, װאָס כ'האָב געזאָגט? -- דער-
הערט ער טשעבעריאקס הייזעריקלעך קאָל. -- איר, בראזול, קלערט, קלערט און קאָנט גאָרניט
צוקלערן.
--- װאָס, אייגנטלעך, ווילט איר פון מיר? --- פרעגט ער. -
4
-- איר זאָלט אײַער קאגאל דערציילן, װאָס איך האָב אײַך געזאָגט. איך ווייס, זיי וועלן זיך
אָנכאפּן אין מײַנע רייד, זיי ווארטן דערוף. אָבער געדענקט, אָן פערציק טויזנט זאָלט איר צו מיר
ניט קומען. און אויב...
--- איז װאָס, ווערא וולאדימיראָוונא?
-- אויב איר װועט פארשפּעטיקן מיטן ענטפער, װעט שוין זײַן פארפאלן.
-- נאָר פארװאָס ווילט איר פערציק טויזנט?
--- װײַל וועגן מערער האָב איך נאָך ניט א טראכט געטאָן, -- קומט טשעבעריאקס פרע-
כער ענטפער.
-- גוט, ווערא וולאדימיראָוונא, איך װעל אײַך ברענגען ענטפער.
-- ווען?
-- אין דרײַ טעג ארום,
-- פארשפעטיקט זשע ניט.
אף מאָרגן אינדערפרי האָט דער זשורנאליסט אָנגעקלונגען דורכן טעלעפאָן צו מארגאָלינען
און געזאָגט, אז ער וויל זיך זען מיט אים וועגן א וויכטיקן איניען. ;קומט, און אפילע גלײַך", --
האָט געענטפערט דער אדװאָקאט.
געקומען איז בראזול זייער אן אופגערעגטער און א צעפלאמטער. מארגאָלין האָט גלײַך
פארשטאנען, אז עפעס איז געשען.
-- איז װאָס האָט איר געבראכט גוטס? --- האָט מארגאָלין א פרעג געטאָן.
דער זשורנאליסט האָט איבערדערציילט פינקטלעך דעם שמועס מיט װערע טשעבעריאק.
מארגאָלין האָט אף לאנג זיך פארטראכט.
-- איר ווייסט, ליבער בראזול... -- האָט ער אָנגעהויבן. -- איך װאָלט א באלן געווען אן
אייצע האלטן זיך מיט גרוזענבערגן. ער דארף קומען צו פאָרן קיין קיִעוו --- א סװאָרע, אז ער
וועט ארויסטרעטן אלס בייליסעס פארטיידיקער.
-- און איר? -- האָט געפרעגט בראזול, ניט אראָפּלאָזנדיק די אויגן פונעם אדװאָקאט.
-- איך? איך אויך. אָבער גרוזענבערג... איר פארשטייט, װאָס פאר אונדז באטײיַט גרוזענ-
בערג! און וועגן דעם, װאָס טשעבעריאק פארלאנגט, דוכט זיך מיר, אז ניט פון איר קאָפּ גייט
אָט דער פאָרשלאָג.
-- איז װאָס פאר אן ענטפער דארף מען איר געבן?
-- דערווייל קיין שום ענטפער. דאָס איז אויך אן ענטפער.
נאָר ווערא וולאדימיראָוונא האָט אפילע ניט געקלערט ווארטן אף בראזולס ענטפער. זי
האָט צו וויסן געגעבן דעם פּראָקוראָר טשאפּלינסקי, אז זי דארף מיט אים זיך דורכריידן. דעם
זעלבן טאָג האָט דער פּראָקוראָר זי איינגעלאדן צו זיך. טשאפּלינסקי האָט א צופרידענער בא-
געגנט זײַן אלטע באקאנטע. :
-- װאָס מאכט איר גוטס, ווערא וולאדימיראָוונא, איך גלייב, אז קיינער באליידיקט אײַך ניט.
-- איך בין ניט פון די, וועלכע לאָזן זיך באליידיקן. נאָר ער... אך, ניט קעדײַ צו ריידן... =-
זי נעמט ארויס א זײַדן טיכעלע און ווישט אָפּ די ליפן. :
-- ערגערט זיך ניט, ווערא וולאדימיראָוונא.
-- וי זאָל איך זיך ניט ערגערן, אײַער עקסעלענץ, אז אף שריט און טריט קוקט מען
מיר נאָך. ׂ'
-- ווידער דער רעפּאָרטיאָר... פון , קיעווסקאיא מיסל", װי הייסט ער דאָרט, ברוזקאָל-
בראזולסקי?
-- בראזול-ברושקאָווסקי, --- שמייכלט ווערא וולאדימיראָוונא, --- פונוואנען ווייסט איר,
אײַער עקסעלענץ, אז איך רייד וועגן אים?
-- מיר ווייסן אלץ, מיר גיבן אכטונג אף אייך. און דער גאלעך סינקעוויטש איז מיט אונד
אויך אין גוטע באציונגען... דערציילט, װאָס האָט ער געװאָלט פון אײַך, דער זשורנאליסט?
-- וועגן דעם בין איך טאקע געקומען צו אײַך. בראזול האָט מיר אײַנגערעדט, און איך בין
מיט אים געווען אין כארקאָוו. דאָרט האָט ער מיך באקענט מיט איינעם א באיאָרטן פּליכעוואטן
הער, װאָס האָט זיך פאָרגעשטעלט אלס מיטגליד פון דער מעלוכע-דומע. ווען מיר זײַנען געבליבן
מיט אים אויג אף אויג, האָט ער זיך אוועקגעשטעלט פאר מיר אף די קני...
-- אינטערעסאנט, -- האָט באמערקט דער פּראָקוראָר.
-- מיר איז באוװוּסט, --- האָט ער געזאָגט, -- אז איר זײַט אן איידלמוטיקע פרוי. כאָטש
עס גייען ארום קלאנגען, אז איר האָט א שײַכעס צום מאָרד איבער יושטשינסקין, מיר גלייבן
ניט דערין. מיר ווילן אײַך אָפּראטעװען פון דעם פארדאכט...
-- ער האָט טאקע געזאָגט, אז איר האָט א שײַיכעס צום מאָרד איבער יושטשינסקין?
45
--- הערט װײַטער, אײַער עקסעלענץ, -- ווערא וולאדימיראָוונא האָט, קוקנדיק אין די אויגן
דעם פּראָקוראָר, פאָרגעזעצט:
-- אין נאָמען פון קאגאל האָט ער מיר פאָרגעלייגט פערציק טויזנט רובל.
-- ווארט, ווארט, ווערא װולאדימיראָוונא. פערציק טויזנט... פאר װאָס? װאָס דארפט איר
טאָן? --- האָט טשאפּליגסקי זי געשטאָכן מיט זײַן בליק.
-- גאנץ פּאָשעט, אײַער עקסעלענץ, איך זאָל זיי ארויסגעבן א פּאפּיר, אז איך האָב געהאר-
געט אין מײַן שטוב דאָס ייַנגעלע. מיך װעט מען, פארשטייט זיך, גלײַך ארעסטירן -- איר אליין,
אײַער עקסעלענץ, וועט באפוילן, מע זאָל מיך ארעסטירן.י. דעמלט װעט דער קאגאל שטעלן די
בעסטע אדװאָקאטן פון רוסלאנד, וועלכע װעלן מיך פארטיידיקן. דערנאָך װעט מען פאר מיר
צוגרייטן אן אויסלענדישן פּאספּאָרט און ארויספירן מיך קיין אמעריקע אָדער אין דער שוייץ.
דאָרט װעט מען קויפן פאר מיר א הויז פאר הונדערט טויזנט רובל, -- געלט, האָט יענער גע-
זאָגט, שפּילט דאָ ניט קיין ראָליע. ,איר ווייסט דאָך, ווערא וולאדימיראָוונא, האָט ער געזאָגט, אז
יהן קנינעההייר"י
זי איז אנשוויגן געװאָרן און געווארט, אז דער פּראָקוראָר זאָל װײַטער זי פרעגן.
-- איר האָט באװײיזן? -- האָט אומגעריכט געפרעגט טשאפלינסקי.
-- אוואדע... װי דען? פאראן שטארקע באװײיזן...
--- וועלכע?
--- ווען איך בין געבליבן אף עטלעכע מינוט אין קאבינעט אליין, האָט זיך מיר אײַנגעגעבן
זיך כאסמענען אף דער אנדערער זײַט פונעם קייסערס פּאָרטרעט, װאָס איז דאָרט געהאנגעף
--- אפן קייסערס פּאָרטרעט זיך געכאסמעט! אויסגעצייכנט!
-- ווארט, אײַער עקסעלענץ. און אויך אף דער וואנט אין א ווינקל.
--- אויסגעצייכנט! מיר ועלן עס דורכקאָנטראָלירן.
זוכנדיק עפּעס אין זײַנע פּאפּירן, האָט טשאפּלינסקי א פרעג געטאָן:
-- דער הער מיטן פּליך איז ניט דער קיעווער אדװאָקאט מארגאָלין? א מענטש מיט א
פעטער נאָז, ברייטע אקסלען און לאנגע הענט.
--- דאָס ווייס איך ניט.
--- און װאָס האָט איר געענטפערט אף דעם פאָרשלאָג?
-- װאָס האָב איך געקאָנט ענטפערן? פארשטייט זיך, אז איך האָב זיך אָפּגעזאָגט.
-- ניט ריכטיק האָט איר געהאנדלט. איר האָט געדארפט אײַנגיין דערוף, און מיר װאָלטן
שוין געפונען אן אייצע, וי ארױסצופּלאָנטערן אײַך.
טשעבעריאק איז טרויעריק געװאָרן, דאָס פּאָנעם האָט באקומען אלע קאָלירן.
-- פערציק טויזנט רובל! ס'איז דאָך אן אויצער, ווערא וולאדימיראָוונא, און מיר װאָלטן
געהאט אין אונדזערע הענט דעם ייִדישן קאגאל. איר פארשטייט? -- דער פּראָקוראָר האָט זיך אף
א װײַלע פארטראכט; פארביסן די אונטערשטע ליפ און צוגעגעבן: -- איר, מאדאם טשעבעריאק,
דארפט אוועקגיין צו בראזולן און אים זאָגן, אז איר נעמט אָן דעם פאָרשלאָג. זאָל מען אײַך אויס-
צאָלן די פערציק טויזנט רובל. איר מעגט אים אפילע געבן א צעטעלע.
--- ניין, ניין! --- שרײַט אויס ווערע און שפּרינגט אוף פון אָרט. --- איך וויל ניט, איך האָב
ניט געהארגעט יושטשינסקין... איך האָב פּייַנט די ייִדן מיט זייער קאגאל, און איך דארף ניט
זייער געלט...
און אין מויעך בא איר פּלאָנטערט זיך: ,אוב איך על עס טאָן, װעט דער ברודער סינגא-
יעווסקי מיך דערהארגענען... צוזאמען מיט רודזינסקין און לאטישעוון װועלן זיי מיך קוילעף
וי אנדריושקען"...
זי האָט אפילע ניט געהערט, וי טשאפּלינסקי האָט זי בארויקט:
-- איך פארשטיי אײַערע געפילן, ווערא וולאדימיראָוונא. נו, מיילע. --- און ווידער קערט
זיך אום דער פּראָקוראָר צום הויפּט-פּונקט פון איר דערציילונג: -- א שאָד, א שאָד, אזא וויכ-
טיקער קאָזיר1, נו, גוט. מיר װעלן דורכקאָנטראָלירן אײַער כסימע אף דער וואנט און אפן פּאָר-
טרעט אין כארקאָווער האָטעל און טאָן, װאָס מע דארף. --- דער פּראָקוראָר האָט עפּעס פארצייכנט
בא זיך אין נאָטיץ-ביכל, צוגעגאנגען צו ווערע טשעבעריאק און איר דערלאנגט די האנט: --
זייער װויל, װאָס איר זײַט צו אונדז געקומען, זײַט מיט אונדז פארבונדן און שלאָפט רויק. מיר
וועלן שטענדיק פארטיידיקן אײַערע אינטערעסן, ווערא וװלאדימיראָוונא.
-- א דאנק, אײַער עקסעלענץ!
א צופרידענע איז די מאדאם טשעבעריאק ארויס פונעם קאבינעט.
1 א גוטע קאָרט. *
3* 46
גלײַך נאָך דעם באזוך פון ווערע טשעבעריאק האָט טשאפּלינסקי אָנגעשריבן א ראפּאָרט אף
שטשעגלאָװיטאָווס נאָמען און מיט א ספּעציעלן קוריער אים אָפּגעשיקט קיין סאנקט-פּעטערבורג.
באקומען דעם ראפּאָרט פון קיִעווער געריכט-פּאלאטע, האָט דער מיניסטער פאר יוסטיץ-
איניאָנים א טראכט געטאָן, אז אין קיִעוו פארנעמען זיך מיט דעם יושטשינסקי-איניען א ריי
פּערזאָנען, װאָס האָבן ניט קיין דירעקטע שײַכעס צום אפּאראט פון יוסטיץ-דעפּארטאמענט, זי
פארנעמען זיך דערמיט לויטן אייגענעם ווילן און איניציאטיוו. און דאָס װעט צו קיין גוטס ניט
ברענגען. דעריבער װאָלט גלײַכער געווען צו באזײַטיקן אזעלכע פערזאָנען.
אין דער ערשטער ריי האָט דער מיניסטער צונויפגעשטעלט א באפעל פאר דער קיעװוער
געריכט-פּאלאטע וועגן אויסשליסן מארגאָלינען פון דער אדװאָקאטור... אָבער אין לעצטן מאָ-
מענט האָט ער באשטימט האלטן זיך אן אייצע מיט זײַנע געניטע קאָלעגן. ער האָט פארשטאנען,
אז עס װעט זײַן גלײַכער, עס זאָל אפילע ניט בלײַבן קיין שפּורן אין די קאנצעליאריעס. ער
ועט מינדלעך זיך צונויפריידן מיט טשאפּלינסקין, וי צו באזייַטיקן מארגאָלינען פון דער אדװאָ-
קאטור, און דעמלט װעט דער דאָזיקער פארשוין זיך בארויקן. דער מיניסטער ווייסט, אז טשאפּ-
לינסקי װעט שטענדיק זײַן גרייט אויסצופילן זײַן, שטשעגלאָװיטאָווס, פארלאנג. ער קען אים
גאנץ גוט, דעם דאָזיקן האכנאָעדיקן און איבערגעשפּיצטן ,סאָיוזניק", ער טוט שטענדיק, װאָס
מע הייסט אים... :
בייס טשאפּלינסקיס נאָענטסטן באזוך אין פּעטערבורג איז צװישן אים און זײַן געהויבע-
נעם שעף -- שטשעגלאָװיטאָװון -- פאָרגעקומען אזא שמועס:
-- און איצט, מײַן ליבער געאָרגי גאװרילאָװיטש, וועגן אײַער קיעווער אדװאָקאטיק מיט
דער הויקערדיקער נאָז און הוילן שארבן...
דער פּראָקוראָר האָט כניפעדיק זיך צעלאכט:
-- איך שטויס זיך אָן, איוואן גריגאָריעװיטש, וועמען איר מיינט.
-- וועמען?
-- מארגאָלינען.
-- ריכטיק. ביזוואנען וועט ער זיך האלטן בא אײַער פּאלאטע?
-- ביז איר װעט האלטן פאר נייטיק, איוואן גריגאָריעװויטש.
-- דאָס איז ניט בלויז מײַן פארלאנג, הער פּראָקוראָר.
-- כ'פארשטיי, כ'פארשטיי, --- פארנייגט טשאפּלינסקי דעם קאָפּ.
דער עקספּערט סיקאָרסקי
א זוניקער מיי-טאָג האָט זיך אראָפּגעלאָזט אף דער אלטער שטאָט און דורכגעשליפן זי מיט
שטראלן. דער קרעשטשאטיק האָט געגלאנצט, װי א צויבער-שפּיגל. דער װיצע-דירעקטאָר פון
ערשטן דעפּארטאמענט פון יוסטיץ-מיניסטעריום -- אלעקסאנדער וואסיליעוויטש ליאדאָוו, װאָס
איז אין דעם דאָזיקן טאָג אראָפּגעקומען פון פּעטערבורג מיטן גאנצפריעדיקן שנעלצוג, איז פאר-
פאָרן אין ערשטקלאסיקן האָטעל ;קאָנטינענטאל". ער האָט צעעפנט די ברייטע פענצטער פון זײַן
צימער און אײַנגעאָטעמט אין זיך די פרילינגדיקע קיעווער לופט. עס האָט א קלונג געטאָן דער
טעלעפאָן. פון דער פּראָקוראטור האָט מען אים מוידיע געווען, אז צו עלף אזייגער װעט מען צו-
שיקן פאר אים אן עקיפּאזש.
דער הויכער באאמטער האָט געבעטן דעם סעקרעטאר איבערגעבן טשאפּלינסקין, אז עס
װאָלט זייער געװוּנטשן געווען, אז צו זײַן קומען אין דער פּראָקוראטור זאָל מען אײַנלאדן דעם
געערטן פּראָפּעסאָר פון קיעווער אוניווערסיטעט פון הייליקן וולאדימיר -- דעם הער סיקאָרסקי
איוואן אלעקסייעוויטש.
דער פּראָפּעסאָר איז גראָד דעם טאָג געווען פרײַ פון לעקציעס און האָט צוגעזאָגט קומען
צו דער צײַט.
ליאדאָוו איז אָבער געקומען פריער מיט עטלעכע מינוט, קעדיי אויג אף אויג איבערגעבן
טשאפּלינסקין ניט בלויז די מיינונג פון דעם מיניסטער שטשעגלאָװיטאָוו, נאָר, װי ער האָט זיך
אויסגעדריקט, פון נאָך העכערע פּערזאָנען. ;ס'איז נייטיק, -- האָט ליאדאָוו געזאָגט, -- צוגרייטן
דעם ?;פּראָצעס פון צוואנציקסטן יאָרהונדערט" מיט א געהעריקן פארנעם. דעריבער מוז מען
געפינען דעם שולדיקן...*
דער פּראָקוראָר פון קיעווער געריכט-פּאלאטע האָט גוט פארשטאנען זײַן קאָלעגע און צוגע-
שאָקלט מיטן קאָפּ.
47
דער פּעטערבורגער טשינאָװוניק מיט די דינע װאָנצעלעך און פארביקן שניפּסל אף דער
װײַסער מאנישקע איז געווען צופרידן. אלע מאָל, ווען טשאפּלינסקי האָט מיט געהאָרכזאמקײַט
פארנייגט דעם קאָפּ, האָט ליאדאָוו װירדיק צוגעמאכט די קליינע אייגעלעך און ניט גאָר קלאָר
ארויסגעבראכט עפּעס א פראזע, דאָך האָט דער פּראָקוראָר זי דערהערט:
;זײַן מאיעסטעט -- דער קייסער -- װעט זײַן העכסט צופרידן פון אײַער האנדלונג..."
--- איידער איך בין ארויסגעפאָרן קיין קיִעוו, --- האָט געזאָגט ליאדאָו, --- האָב איך גענוי
זיך באקאנט מיטן איניען פון קאָנדראט מאליאָוואני --- דעם סטעלמאך פון איינעם א דאָרף פון
טאראשטשער אויעזד פון דער קיעווער גובערניע. אגעוו, דער פּראָפּעסאָר סיקאָרסקי האָט אויך
זיך פארנומען מיט דערלערנען דעם איניען פון דעם אזויגערופענעם רעליגיע-רעפאָרמאטאָר.
די ,,מאליאָוואנצעס" האָבן געטײַנעט, אז ;עס קומט אָן א צײַט, וען דאָס גאנצע ערדישע לעבן
װועט געענדערט װוערן. עס װועט פאָרקומען א שרעקלעכע איבערקערעניש, און ניט אף די הימלען,
נאָר אף דער ערד". נאָר דאָס ערגסטע, -- האָט װײַטער דערצײלט ליאדאָוו, -- דאָס ערגסטע
אין דעם איניען איז דאָס, װאָס די , מאליאָוואנצעס" האָבן זיך אָפּגעזאָגט צו ארבעטן בא די גוט-
באזיצערס, זיי האָבן געטײַינעט: ,גענוג צו האָרעװען אף די גאלאָכים און אף די פּריצים". אזא
רעליגיעז-געזעלשאפטלעכער בונט צװישן די פּויערים האָט געקאָנט אָנעמען שרעקלעכע פאָרמען
און אריבערווארפן זיך אין אלע גובערניעס פונעם גרויסן רוסלאנד. דעריבער האָט מען גערופן
צו הילף די וויסנשאפט אין דער פּערזאָן פונעם קיעװוער פּסיכיאטער סיקאָרסקי, ער זאָל דער-
לערנען די דאָזיקע דערשײַנונג. און סיקאָרסקי, דארף מען זאָגן, האָט ארויסגעוויזן אויסערגע-
וויינלעכע דערפארונג אין געביט פון רעליגיעזער באוועגונג. דער בארימטער געלערנטער פאר-
מאָגט א שטארקע באאָבאכטונגס-קראפט. ער האָט מיט זײַן טיפזיניקן אנאליז באויזן, אז די
איידע ,,מאליאָוואנצעס" קאָן ארויסרופן אן עפּידעמיע, א מאסן-פּסיכאָז. אלס רעזולטאט פון דער
עקספּערטיזע, פון דער פּסיכיאטרישער אױספאָרשונג האָט דער געלערנטער געמאָלדף ;,דאָס
זײַנען אָן סאָפּעק ניט קיין רעפאָרמאטאָרס, נאָר געוויינלעכע פארברעכער".
סיקאָרסקי האָט געװוּסט, אז דער פירער פון די , מאליאָוואנצעס" קאָנדראט מאליאָוואני איז
פארשפּארט געװאָרן אין א קיִעװוער מעשוגאָיִם-הויז. אין א צײַט ארום האָט מען אים אריבער-
געפירט אין דער קאזאנער פּסיכיאטרישער קליניק. ערשט נאָכן 1905 יאָר, נאָך דער אמניסטיע
פאר רעליגיע-רעפאָרמאטאָרס, האָט מען אים ארויסגעלאָזט.
איר פארשטייט, געאָרגי גאװורילאָװיטש, דער הער סיקאָרסקי האָט דעמלט אין זײַן עקס-
פּערטיזע געפונען בא די , מאליאָוואנצעס" אינטערעסאנטע סימפּטאָמען: ,זי האָבן גענומען עסן
צוזאט, האָט ער געשריבן, טרינקען טיי מיט צוקער...*
ליאדאָוו האָט זיך אזוי צעלאכט, אז דער קיעווער פּראָקוראָר איז געצװוּנגען געווען מיט-
צולאכן.
-- אָט װאָס אונדזער רוסישן מוזשיטשאָק האָט זיך פארגלוסט -- זיסע טיי, כא-כא-כא.
-- דאָס וויכטיקסטע איז אָבער דאָס, װאָס איוואן אלעקסייעוויטש סיקאָרסקי איז אונדזערער
א געלערנטער, -- שטעלט ארײַין טשאפּלינסקי.
-- יאָ, יאָ, -- שיפּעט ארויס פון צװוישן די ציין דער פּעטערבורגער גאסט. -- זיסע טיי...
נאָך א כידעש, װאָס זיי האָבן ניט געפאָדערט קיין לימענע...
ביידע האָבן לאנג געלאכט, און ביידע האָבן. גוט פארשטאנען, אז דאָס געלעכטער זייערס
האָט מער א שײַיכעס צו דעם פּראָפּעסאָרס אנאליז, איידער צו די ניט-געהערטע פארלאנגען פון די
,מאליאָוואנצעס".
ווען דער סעקרעטאר האָט געמאָלדן, אז הער סיקאָרסקי איז געקומען, האָבן די געריכט-
טוער זיך אופגעשטעלט און געגאנגען אנטקעגן דעם הויכגעשעצטן גאסט.
. -- פּראָפּעסאָר איוואן אלעקסייעוויטש, -- האָט טשאפּלינסקי פאָרגעשטעלט אים פאר זײַן
קאָלעגע פון פּעטערבורג, -- זײַט באקאנט: דאָס איז אלעקסאנדער וואסיליעוויטש ליאדאָוו, פון
יוסטיץ-מיניסטעריום.
ליאדאָוו האָט מיט דער לינקער האנט פאריכט דעם שניפּס, דערנאָך זיך פארנייגט און דער-
לאנגט די רעכטע האנט דעם געקומענעם.
-- איך האָב די ערע, איוואן אלעקסייעוויטש.
באם פּראָפּעסאָר האָבן זיך אָנגעבלאָזן די בלאָוולעכע בײַטעלעך אונטער די קאלטע אױגן
און די נאָזלעכער האָבן ברייטער זיך צענומען, גלײַך ער זאָל װועלן עפּעס דערשמעקן. אויסגע-
צויגן א גרויסע שווערע פארוואקסענע האנט, האָט ער צװוישן די ציין ארויסגעבורטשעט:
-- זייער אָנגענעם, -- און שטײַיף צוגעפּרעסט די ליפּן.
אלע דריי האָבן זיך צוגעזעצט צום גרויסן פּראָקוראָר-טיש, װאָס איז געווען געדעקט מיט
גרינעם געוואנט. דערפון האָט טשאפּלינסקיס פּאָנעם אזש אויסגעזען פרישער, װי געוויינלעךי
3--6 48
דער סעקרעטאר איז ארײַנגעקומען אין קאבינעט און אף א באזונדער טישל אװעקגעשטעלט א
פלעשל טאָקײַער װײַן מיט דרײַ געשליפענע באָקאלן. דעם פּראָקוראָר איז באװוּסט געווען דעם
פּראָפּעסאָרס שוואכקײַט צו דעם דאָזיקן װײַן, דעריבער האָט ער גלײַך גענומען אָנגיסן די באָ-
קאלן. ער האָט באמערקט, אז נאָך איידער עפּעס-װאָס, זיינען דעם פּראָפּעסאָרס קאלטע גרינבלעכע
אויגן לעבעדיקער געװאָרן און קליינע פײַערלעך האָבן אין זיי א שפּיל געטאָן. די שטײַף-צונויפ-
געפרעסטע ליפן האָבן זיך צעעפנט און אנטבלויזט צוויי ארײַנגעשטעלטע קאסטנס ציי.
-- אָ, געאָרגי גאװרילאָװיטש, -- האָט געזאָגט דער פּראָפּעסאָר, --- איר זײַט אן אופמערק-
זאמער באלעבאָס.
--- געוויס, געוויס, -- כאפּט אונטער דער פעטערבורגער יוסטיץ-באאמטער.
ס'האָבן א קלונג געטאָן די גלעזלעך.
-- מער טאָר מען ניט, -- האָט דער פּראָפּעסאָר נאָך דעם דריטן באָקאל געזאָגט, --- דער
קאָפּ דארף זײַן לויטער.
-- גערעכט, איוואן אלעקסייעוויטש. מיר האָבן אײַך פארבעטן אהער, קעדיי איבערגעבן אײַך
א פערזענלעכן גרוס פון איוואן גריגאָריעװיטשן, -- האָט גוטמוטיק געזאָגט ליאדאָוו.
--- פון וועמען? -- קנייטשן האָבן זיך באוויזן אפן פּראָפּעסאָרס גרויסן טונקל-הויטיקן שטערן.
--- פון דעם יוסטיץ-מיניסטער שטשעגלאָװיטאָו.
-- אך יאָ, איוואן גריגאָריעוויטש... פארגעסן, אנטשולדיקט.
-- ביטע, הער פּראָפּעסאָר, -- פארנייגט ליאדאָוו דעם קאָפּ. -- רוסלאנד געפינט זיך איצט
ערעוו א גרויסן פּראָצעס. איז נייטיק אײײַער הילף...
-- מיין הילף?.. --- די אָפּגעצױגענע צעקנייטשטע באקן באם פּסיכיאטער האָבן א ציטער
געטאָן.
-- יאָ, אײַער הילף... װײַל עס איז פאראן אין פּראָקוראטור יעדיִעס, אז דעם מאָרד זײַנען
2 . א סעקטע פאנאטישע ייִדן... -- ליאדאָוו האָט דערבײַ געכאפּט א א אפן פּראָקוראָר,
ועלכער האָט צושטימענדיק געשאָקלט מיטן קאָפ.
-- א פאנאטישע סעקטע? -- פרעגט איבער דער פּראָפּעסאָר. -- געהערט, געהערט וועגן
אָט דעם מערדערלעכן שױידער אף לוקיאנאָווקע.. א סעקטע, זאָגט איר?.. -- מעגלעך, אז סי-
קאָרסקי האָט אין די רעגעס זיך דערמאָנט אין קאָנדראט מאליאָוואני, אין די פּראָטעסטן, על
זײַנען געדרוקט געווען אין דער ליבעראלער פּרעסע קעגן זיַן טענדענציעזער עקספּערטיזע.
איר זאָגט, א פאנאטישע סעקטע? -- האָט ער נאָכאמאָל איבערגעכאזערט.
-- יאָ, הער פראָפּעסאָר. מיט אײַער טיפן וויסן און גרויסן אװטאָריטעט האָט איר שוין איין
מאָל צוגעדינט די אינטערעסן פון דער רעגירונג.. -- כאפּט אונטער דער יוסטיץ-באאמטער
סיקאָרסקיס געהיימע געדאנקען. -- מיר געדענקען גוט אײַערע ווערטער וועגן די ווילדע פּױע-
רים און זייער רעליגיעזן עקסטאז...
ליאדאָוו האָט באמערקט אן אומצופרידענע מינע אפן פּראָפּעסאָרס צעקנייטשטן פּאָנעם און
אראָפּגעלאָזט דעם קאָפּ.
-- צי ווייסט איר, מיַינע הערן געריכט-טוער, וויפל שמוץ מע האָט אף מיר. געװאָרפן אין
אייניקע קרײיזן פון דער רוסישער געזעלשאפט?..
--- מיר ווייסן און שעצן אײַער מוט, -- ענטפערט ליאדאָוו און קערעװועט זיך אויס צום
פּראָקוראָר. --- אָט װעט אײַך געאָרגי גאװורילאָװיטש זאָגן, מיר האָבן וועגן דעם דערמאָנט, איידער
איר זײַט אהער געקומען, איוואן אלעקסייעוויטש.
-- וועגן מיר דערמאָנט? -- האָט זיך פארקרימט דער פּראָפּעסאָר. -- װאָס דערמאָנט?
-- נו, וועגן אײַערע פארדינסטן...
-- יאָ, יאָ, -- שאָקלט סיקאָרסקי מיטן קאָפּ, בײַסט די אייבערשטע ליפּ, רײַבט זיך דעם
שטערן און גיט צו, װי ער זאָל אינערלעך האָבן עפּעס בא זיך באשלאָסן. -- אויב א פאנאטישע
סעקטע בא יאקאָווס זין, איז מיר קלאָר, אין װאָס דאָ גייט, מײַנע הערן. איז מיר אלץ קלאָר...
אין דער רעגע האָט דער יוסטיץ-באאמטער האסטיק זיך אופגעשטעלט און דערמיט געגעבן
צו װיסן דעם פּראָפּעסאָר, אז דער שמועס איז געקומען צו א לאָגישער גרענעץ. קוקנדיק אף אים,
האָט אויך סיקאָרסקי פּאמעלעך זיך אופגעהויבן און אויסגעשטרעקט זײַן רעכטע האנט צוערשט
דעם פּעטערבורגער גאסט, דערנאָך -- טשאפּלינסקין.
-- איין רעגעלע, הער פּראָפּעסאָר! -- טשאפּלינסקי האָט א קלונג געטאָן אין גלעקל. דעם
סעקרעטאר, װאָס האָט זיך באוויזן, האָט ער באפוילן:
-- זײַט אזוי גוט און הייסט דערלאנגען דעם פאעטאָן פאר דעם הער פּראָפּעסאָר.
סיקאָרסקי איז ארויס. ביידע דינער פון דער געטן פעמידא האָבן צופרידענע זיך איבערגעקוקט.
49
באשטאט די יערושע
אין א װײַט פארוקט געסל ערגעץ אף פּאָדאָל, הארט באם דניעפּער-ברעג, האָט אין אן אויס-
געקרימט שטיבל געלעבט אין דאכקעס ליפּע דער בלעכער, װאָס איז געקומען אהער פונעם
שטעטל טשערניכאָו. א ייד א פּאָשעטער, קוים געקענט דאונען, עפעס איבערלײענען אף
ייִדיש, האָט ער פארמאָגט אן אָפן הארץ פאר מענטשן. א שטילער, װי א טויב, קיינער פון זײַנע
שכיינים געדענקט ניט, ער זאָל וועןדעס-איז עמעצן מעוואיעש זײַן אָדער מיט עפּעס באאוולען.
אף זײַן װײַב און קינדער קײינמאָל דאָס קאָל ניט געהעכערט. מיט איין װאָרט -- א מענטש, װי
מע זאָגט, אָן א גאל.
הענט האָט ער געהאט גאָלדענע, געקאָנט אױיסמײַסטרעװוען פון געויינלעכן בלעך און פון
שפּיאָלטערג, װאָס דאָס מויל רעדט אויס: קווערטלעך, קענדלעך, טשײַניקלעך, בעקעלעך פון
פארשיידענער פאָרם, עמערס. און כוץ דעם -- א גרויסער מײַסטער אף רינוועס.
אין די יונגע יאָרן האָט ליפּע כא זיך אין טשערניכאָוו געדעקט דעכער. איצט, זײַענדיק שוין
אין די פופציקער און װױינענדיק אין א קראך, האָט ער קיין דעכער ניט געדעקט: װער קאָן עס
איצט קריכן אף הויכע מויערן -- די פיס האלטן אים שוין ניט און די ריע האָט אויך גענומען
קאליע ווערן. איז ער זיך טאָג װוי נאכט געזעסן בא זײַן ווארשטאט און געמאכט בלעכענע קיילים
פאר די פּויערים פון די ארומיקע דע רפער, װוי אויך פאר די צעלניקערס פון דער אומגעגנט.
ווייאזוי אָט דער פּראָסטער מענטש איז מיט זייַן געזינדל געקומען קיין קיִעוו און דערשלאָגן
ו
יֶע
זיך װווינרעכט -- איז א געשיכטע אן און פאר זיך. איין זון מיט איין טאָכטער האָט ליפע שוין
געהאט אויסגעגעבן, און נאָך צוויי טעכטער האָבן געװוינט מיט אים. פון שי אויסגעגעבענער
טאָכטער, װאָס איז געשטאָרבן בייס א קימפּעט, איז בא ליפּען פארבליבן אן אייניקל -- אן עמעס
װוּנדערקינד. איז איינמאָל א רײַכער סויכער פון טשערניכאָוו געפאָרן קיין קיִעוו אף די קאָנ-
טראקטן. און װיַל ער האָט געפירט א גרויסע פּארטיע סכוירע, האָט ער מיטגענומען מיט זיך
ליפּעס אייניקל -- דעם צװעלפיאָריקן מיכל, ער זאָל אכטונג געבן אף זײַן קראָם. האָט זיך אזוי
געמאכט, אז מיכל איז געפעלן געװאָרן איינעם א טשינאָװוניק, וועלכער האָט געשלאָסן א געראָ-
טענעם קאָנטראקט מיטן טשערניכאָװוער סויכער. דער טשינאָװניק האָט אײַנגעאָרדנט מיכלען
אין א קיעווער גימנאזיע. דער סויכער האָט, באדאנקענדיק גאָט פאר זײַנע גוטע געשעפטן, נאָך
געדונגען פארן געראָטענעם באָכערל א דירע אין קיִעוו. פון דעמלט אָן איז מיכל קוריס געװאָרן
א קיִעװער טוישעוו, און צוליב אים טאקע איז ליפּע דער בלעכער מיט זײַן גאנצן געזינדל ארי-
בערגעפאָרן צום אייניקל -- דעם גימנאזיסט. דאָס הייסט, אז אדאנק זײַן אייניקל, װאָס איז געווען
פארשריבן אלס ליפּעס אן אייגענער זון און איז געװאָרן א גימנאזיסט, האָט דער באיאָרטער
בלעכער באקומען וווינרעכט אין קיעוו.
שוין פיר יאָר, װי ליפּע מיט זײַן געזינד װוינען אין קיעוו. מיכל דער גימנאזיסט האָט זיך
אויסגעצויגן אין דער לענג, באקומען ברייטע אקסלען, געװאָרן שטאלטנע, געלערנט זיך אין
איינעם פון די עלטערע קלאסן, געגעבן אוראָקן און פון די פארדינסטן טיילווייז אױיסגעהאָלפן
דעם זיידן.
די ווילדע געשיכטע, װאָס האָט פּאסירט מיט מענדל בייליסן, האָט ניט געלאָזט רוען דעם
פּאָדאָלער בלעכער ליפּע. ער פלעגט אָנכמורען די ברייטע צעוואקסענע גראָװו-װוערנדיקע ברעמען
און זיך נאָכפרעגן:
--- גוואלד געשריִען, דערקלערט מיר, מענטשן, צי ווייסט מען טאקע ניט, ער עס זײַנען די
עמעסע מערדער?
און אז מע האָט אים אזוי גיך ניט געענטפערט, האָבן זיך בא ליפּען צאָרנדיק צענומען די
נאָזלעכער:
-- ניטאָ קיין גאָט אף דער וועלט... ניטאָ, בענעמאָנעס, ניטאָ...
-- װאָס רעדט איר, רעב ליפּע, שעמט זיך אזוינס צו זאָגן, -- האָט מען אים געשטראָפט.
דער בלעכער קערעוועט זיך אָפּ און נעמט שטאמלען:
-- כ'בין אוואדע זינדיק אין מײַנע געדאנקען... אז גאָט זעט צו און שװײיגט... ווייס איך ניט...
דער וויכטיקסטער קוואל, פונוואנען ליפּע האָט געשעפּט יעדיעס וועגן דער בייליס-געשיכטע,
איז געווען דאָס אייניקל. מיכל פלעגט ברענגען דעם זיידן אלע קלאנגען פון גימנאזיע, און ניט
נאָר פון דער גימנאזיע. אָט האָט זיך, אשטייגער, באוויזן, עפּעס אן עמעסער מאלעך, דער
פריסטאוו ניקאָלײַ קראסאָווסקי, װאָס איז געפאלן אף א שפּור, און דער שפּור פירט צו ווערע
טשעבעריאקס מאלינע; אָדער אז פענענקאָ דער אויספאָרשער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו טאנצן אונ-
1 צינק.
0
טער דעם פּראָקוראָרס, טשאפּלינסקיס, דודקע. דער פּאָשעטער באלמעלאָכע פלעגט פון די נײַס
אופלעבן: זײַנע ברוינע אויגן פלעגן זיך אָנצינדן מיט א פריילעך פײַערל און באלויכטן דאָס
אױסגעהאָרעװעטע פּאָנעם. ער איז גרייט געװוען אין יענע מינוטן איטלעכן אנטקעגנקומענדיקן
מענטשן -- א ייד אָדער א קריסט -- אָפּגעבן שאָלעם, נעמען מיט אים א ביסל מאשקע מיט
לעקעך און טײַנען, אז דאָך איז דאָ א גאָט אף דער וועלט, און בא מענטשן איז פאראן יוישער,
און סאָוועסט, און אָרנטלעכקײַט. :
-- איר זאָגט, ניטאָ? -- ווערן פלוצעם טרויעריק ליפּעס אויגן, ווען אים דוכט זיך אויס, מע
גלייבט ניט, אז אלץ װעט זיך ענדיקן צום גוטן. --- ניין, מע טאָר אזוי ניט ריידן...
ווען אים איז אָבער שװוער געווען אף דער נעשאָמע, פלעגט ער אױסלאָזן זײַן קאס צו דער
פרוי, און יענע האָט געווארט, עס זאָל שוין גיכער קומען מיכעלע און ברענגען א נײַע גוטע
בסורע פארן ר נאָר מיכל האָט די לעצטע װאָכן קיין גוטע בסורעס ניט געבראכט.
און בייליס זיצט דאָרט, געבעך; אין טפיסע אן איינזאמער, א פארשטויסענער, אן אָפּגערי-
סענער פון װײַב און קינדער...* -- אזוי האָט געקלערט ליפּע דער בלעכער.
מיט פארטרויערט
בלייכע ליפּן האָבן געש
=
צּ א האָט דער אלטער באלמעלאָכע געקוקט צו דער סטעליע, און די
עפטשעט:
-- אף קידעש-האשעם, נעבעךיי
דאָס ווייב רופט אים צום טיש עפּעס איבערכאפן:
-- ליפע, גאָט איז מיט דיר... האָסט נאָך הײַנט אין מויל ניט געהאט. '
-- וייסעך װאָס! -- אין זײַנע פארמאכטע אויגן, אין זײַן מויעך טוט זיך אזוינס... עס גייט
א וויקועך מיט מענטשן, מיט דער וועלט, מיט גאָט...
זיצנדיק באם ווארשטאט, האָט ליפע מיטן הילצערנעם האמער געקלאפּט איבערן בלעך,
און א בלעך-3עקלאנג האָט זיך צעשרויטלט ארום און ארום.
אין איינעם א שיינעם טאָג האָט מען ליפּע פּאָדעלקע ארויסגערופן אין פּאָליציייבאצירק.
צוליב װאָס? צוליב װוען? און אזויווי קיינער איז אין שטוב ניט געווען, ווען מע איז געקומען אים
רופן, האָט ער בא זיך געפויעלט קיינעם ניט דערציילן ועגן דעם, אפילע דער פּלױנעסטע.
;לאָמיר הערן פריִער, צוליב װאָס דארף מען מיך, װעלן מיר דערנאָך זען.." -- האָט ער
געקלערט.
ווען ער איז געקומען אין פּאָליציי-באצירק, האָט מען דאָרט בא אים דורכגעקאָנטראָלירט
דעם פּאס און דאָס װווינרעכט. אלץ איז אין פולער אָרדענונג.
-- פּאָדעלקע, -- האָט צו אים געזאָגט א נאטשאלניק, -- איר ווייסט עפּעס װעגן אײַערער
א מומע אין אמעריקע?
-- א מומע?..
-- יאָ, א מומע.
-- וי הייסט זי, די מומע? --- וויל ליפּע וויסן.
--- מיר ווילן, איר זאָלט אונדז אליין זאָגן, װי האָט געהייסן אײַער מומע?
אין די ערשטע רעגעס פון דעם דאָזיקן שמועס איז ליפּע מעװוּלבל געװאָרן. מיטן סייכל-
האיאָשאָר האָט ער אָבער פארשטאנען, אז קיין געפאר איז דאָ ניטאָ. נעמט ליפּע זיך דערמאָנען,
אז פון טשערניכאָוו איז בעשײַטע אװעקגעפאָרן זײַן טאטנס א שוועסטער -- ביילע-ראָכל.
-- איז װאָס זשע, מײַן מומע ביילע-ראָכל איז געשטאָרבן? -- האָט ליפּע זיך דערשראָקן.
-- בײילע-ראָכליא האָט זי געהייסן? --- פרעגט איבער דער נאטשאלניק, ארײַנקוקנדיק אין
א פּאפּיר.
-- יאָ, איך זאָג דאָך אײַך -- ביילע-ראָכל.
-- ריכטיק. ביילע-ראָכליא... און די פאמיליע אירע? -- אינטערעסירט זיך דער נאטשאלניק.
-- די פאמיליע? אויך װי מײַנע, װי מײַן טאטנס -- פּאָדעלקאָ.
-- און איר מאנס פאמיליע? --- יל דער נאטשאלניק כאפּן ליפּען.
-- זי האָט, דוכט זיך, קיינמאָל ניט כאסענע געהאט, --- ענטפערט ליפּע.
-- זנאטשיט, פּאָדעלקאָ, ביילע-ראָכליא...
-- יאָ, אײַער װוילגעבורט, גאָספּאָדין פּריסטאוו. פּאָדעלקאָ, ביילע-ראָכל.
דער פּריסטאוו הייבט זיך אוף פון אָרט, דרייט זיך דורך איבערן צימער מיט פארלייגטע
הענט אף הינטן און שװײַגט, דערנאָך נעמט ער בורטשען אונטער דער נאָז:
--- אזוי, אזוי, הער פּאָדעלקאָ... --- שמייכלט ער. -- איר זײַט א בלעכער, מאכט בלעכענע
פּושקעס?.. איז אויס פּושקעס, -- צעלאכט ער זיך, -- אויס עמערס, גאָספּאָדין פּאָדעלקאָ. װאָס
קוקט איר אף מיר אזוי פארגאפט? איר וערט א בראָדסקי, א ראָטשילד, גאָספּאָדין פּאָדעלקאָ-.
81
,;װאָס װויל ער פון מיר, דער פּריסטאװ? --- שטוינט ליפּע, און די באָרד הייבט אָן בא אים
ציטערן. --- צי מאכט ער ניט כויזעק, דער אָדן?..*
אין דער רעגע נעמט אָן דער פּריסטאוו ליפּעס האנט:
-- איך באגריס אײַך, הער ליפּע באָריסאָװיטש פּאָדעלקאָ, איך באגריס אײַך מיט א גרוי-
סער יערושע, -- און דריקט דעם בלעכער די האנט.
;װאָס װוילן פון אים אָט די גרויע לאכנדיקע אויגן?? -- שטוינט ליפּע. ער פארשטייט נאָך
אלץ גאָרניט.
-- איך בין גליקלעך, גאָספאָדין פּאָדעלקאָ, װאָס איר װוינט בא מיר אין אוטשאסטאָק.
ליפּע האָט בעפיירעש געװאָלט פרעגן, וויפל... וויפל האָט מען אים געלאָזט יערושע, נאָר
פּאָשעט זיך געשעמט פאר זיך אליין. יערושע, האָט ער געװוּסט, איז א געפונענע זאך, און נאָך
אזא װײַטע...
-- צי ווייסט איר, וויפל געלט מע האָט אײַך... --- דער פּריסטאוו איז נאָך גײַציקער פון אים.
-- יאָ, וויפל?.. --- שלאָגט איבער ליפּע.
-- צען טויזנט רובל! א גאנץ פארמעגן, א בראָדסקי! -- רופט אויס ניט מיט זײַן קאָל דער
פּריסטאוו.
-- צען טויזנט, אײַער װווילגעבורט... -- האָט ליפּע, א פּריטשמעליעטער, קוים איבערגע-
כאזערט.
..אין דרויסן האָט דער הארבסטיקער ווינט אויסגעשמיסן ליפּעס באקן, פארפּלאָנטערט די
באָרד. ער איז געשטאנען אינמיטן גאס און ניט געװוּסט, װאָס טוט זיך עס מיט אים. אין איין
קעהערעף-אין געװאָרן א גויר! קיינעם, קיינעם װעט ער ניט דערציילן, אפילע דעם װײַב, אפילע
מיכלען ניט, קיינעם ניט. פארװאָס? טאקע, פארװאָס?.. װאָס װעט ער טאָן מיט אזא גוטס?.. ארום
און ארום צענעזיקטע שטיבער מיט אויסגעקרימטע רוקנס, צעפליקטע דעכער, צענעריקטע ווענט,
פענצטער מיט אויסגעזעצטע שויבן. און דער װוינט פונעם דניעפער נעמט דורך די ביינער אף
דורך און דורך. העלפן אָרעמעלײַט?.. ניין, ניין! צדאָקע טאָן איז דען שלעכט? גוט, זייער גוט..,
און דער ווינט פייפט און שלײַפט דורך די אויערן, פּאטשט אין די באקן. א געפיל פון אומ-
געריכטער פרייד און פון ניט וויסן, װי בײַצוקומען אָט די פרייד, האָט זיך ארופגעוואלגערט אף
ליפּען, וי אן אומגעהייערע מאסע, און בייגט אים ביז צו דער ערד. די קני זעצן זיך...
פּלוצעם ווערט אים לײַכטער פון איינעם א געדאנק, א שווערן געדאנק. יאָ, ער װעט קיינעם
פון זײַנע אייגענע ניט דערציילן וועגן די צען טויזנט רובל, קיינעם ניט! צו וועמען גייט מען זיך
אן אייצע האלטן?.. ער ווייסט צו וועמען. אָט דער מענטש, צו וועמען ער רעכנט גיין זיך אן אייצע
האלטן, װעט מיט אים מאסקים זײַן. מע דארף אָבער פריִער אליין גוט זיך באקלערן, א גאנצע
נאכט װעט ער הײַנט קלערן און קלערן...
געקומען איז ליפּע אהיים און אָפּגעגעסן וועטשערע, קימאט אף קיינעם קיין קוק ניט געטאָן.
דאָס װײַב האָט זיך געפּאָרעט אין שטוב. דאָס אייניקל, דער גימנאזיסט, האָט געגרייט זײַנע
לימודים, און די אנדערע קינדער -- צוויי טעכטער, דערוואקסענע מיידלעך, האָבן געטאָן זייער
זאך: איינע האָט גענייט, די צווייטע -- געפּרעסט. און ליפּע איז איינער מיט זײַנע געדאנקען.
געקלערט האָט ליפּע אזוי: מענדל בייליס װוערט פארװאָגלט אין טפיסע, שמאכט דאָרט און
ווערט פארשווארצט. איז א ראכמאָנעס אף אים... ער זיצט, נעבעך, ניט פאר זײַנע זינד. װאָסערע
זינד? וועלכע זינד? געהארגעט דאָס ייִנגל יושטשינסקי האָט װערע טשעבעריאק מיט איר קנופיע
גאזלאָנים. אָבער זי װיל זיך ניט מוידע זײַן, מע וועט זי ניט לאָזן, אפילע ווען זי װאָלט וועלן זיך
מוידע זײַן...
עפּעס האָט זיך גערויעט אין קאָפּ בא אָט דעם פּראָסטן מענטשן. עס זײַנען אופגעקומען
מעטושטעשע געדאנקען, אָבער אזעלכע, װאָס מוזן ברענגען צו א גוטן סאָף.
ער װוייסט, לִיפּע, קעדיי צו דערגרייכן א ציל, פאָדערן זיך קאָרבאָנעס. איז אָט יל ער, ליפּע
דער בלעכער, זײַן דער ערשטער קאָרבן. בעפיירעש אזוי, כאָטש די יערושע װאָלט אים מיט זײַן
הויזגעזינד געקאָנט שטעלן אף די פיס און -- װי ס'האָט געזאָגט דער פריסטאוו --- אויס מיטן
בלעכענעם געקלאנג, װאָס גייט אים נאָך דאָס גאנצע לעבן, אויס אָרעמקײַט, אויס אײַנגעבויגע-
נער רוקן, אויס דאָס צעקאליעטשעטע לעבן! הײַנט צדאָקע, װאָס ער, ליפע, װאָלט געקאָנט טײלןי!
וויפל ליכט און האָפענונג װאָלט ארײַנגעקומען אין זײַן שאָפּעלער שטוב! און די אלטיטשקע
זײַנע מיט דער שטענדיק בעטנדיקער שטים: ,ליפּע, װאָס גיסטו מיר אף שאבעס?" װאָלט אופ-
געריכט געװאָרן, אין זײַן שטוב װאָלט שטענדיק געהערשט סימכע, פרייד און ליכט. אפילע אין
א פּראָסטן אינדערװאָכן װאָלט געלעגן א טישטעך פארשפּרייט ניט בלויז אפן עסטיש, נאָר אפילע
אין קיך אפן טאָפּטשאנדל...
52
אָבער ניין, ער װעט אויסווארטן, פונקט װי אלע ייִדן ווארטן אף דער לויטערער יאָמטעװדי-
קײַט, ווען מאָשיִעך װעט קומען. נישקאָשע, מע האָט געווארט אזויפיל, װעט געדויערן נאָך א
ביסל! דערפאר װעט ליפּע פּאָדעלקאָ, דער בלעכער, דער באלמעלאָכע פון שאָנים-קאדמוינים,
ראטעווען דעם אומגליקלעכן מענטשן. ער װעט גיין און אויסגעפינען דעם אדװאָקאט מארגאָלין,
מע זאָגט, ער טוט עפּעס אין דעם איניען פון ראטעווען מענאכעם-מענדל בייליסן. מיט אים װועט
ער זיך האלטן אן אייצע...
א פארזאָרגטער און א פארטיפטער אין זײַנע מאכשאָװעס, איז ליפּע גאנצפרי אופגעשטאנען,
זיך אײַנגעוואשן און אָפּגעדאוונט. א שװײַגנדיקער האָט ער עפעס איבערגעכאפּט, דאָס הארץ
זאָל ניט כאלעשן, און, קיינעם גאָרנישט ניט געזאָגט, אװעקגעשפּאנט צו מארגאָלינען.
די דינסט האָט צוערשט ניט געװאָלט ארײַנלאָזן דעם בלעכער:
-- דער הער מארגאָלין איז פארנומען, דער אדװאָקאט נעמט הײַנט ניט אוף. זאָגט, ער
זײַט איר און וי רופט מען אײַך.
--- װוי מע רופט מיך? -- האָט ליפּע זיך פארקלערט.
-- װאָס זשע, איר האָט גאָר קיין נאָמען ניט? -- צעלאכט זיך די דינסט.
נאָך א קליינינקער פויזע האָט די דינסט זיך דערבארעמט אפן געקומענעם און זיך שוין גע-
לאָזט גיין, נאָר ווידער זיך אומגעקערט.
-- וויָאזוי זשע זאָל איך זאָגן ארנאָלד דאװידאָװיטשן: װוער װויל זיך זען מיט אים?
-- זאָגט, זײַט מויכל, א באלמעלאָכע פון פּאָדאָל. זאָגט, וועגן א װויכטיקן איניען, גאָר א
וויכטיקן איניען.
--- ווארט צו, --- און זי פארמאכט די טיר.
אין א פּאָר מינוט ארום לאָזט די דינסט ארײַן ליפּען אין שטוב. ער נעמט אראַפּ זײַן איי-
בערשטן בעגעד, טרייסלט אָפּ דאָס געמיינע אָפּגעריבענע רעקל און די הויזן, גלײַך ער װאָלט
געווען מיט עפעס פארפּאָראָשעט.
-- איר האָט מיך געװאָלט זען? -- דערהערט ער א שטים.
-- יאָ, געװאָלט... --- ליפּע האָט דערזען פאר זיך א מיטליאָריקן מענטשן מיט א קײַלעכיק
גלאט אָפּגעראזירט פּאָנעם און א פליך קימאט ביזן האלדז-און-נאקן.
--- װאָס האָט איר געװאָלט זאָגן?
-- איך וויל, איר זאָלט מיך אויסהערן, רעב... רעב...
-- רעב ארן רופט מען מיך.
-- בען?..
-- בען דאָװויד.
--- זייער גוט. און מיך רופט מען ליפּע בען באָרעך.
-- װאָס זשע האָט איר צו זאָגן, רעב ליפּע בען באָרעך?
-- מע זאָגט, אז איר זײַט בייליסעס א מייליץ-יוישער, א זאשטשיטניקג...
--- דערװוייל, מײַן ליבער ייָד, ווייסט מען נאָך גאָרניט. צי איך װעל װערן זײַן זאשטשיט-
ניק, ווייס איך נאָך אליין ניט. און אויב אפילע יאָ, איז װאָס האָט עס צו אײַך?
-- איר פארשטייט, איך האָב באקומען א גרויסע יערושע... איז װאָלט געווען גוט, ווען איר
פארנוצט מײַן יערושע אף צו ראטעווען דעם אומשולדיקן מענטשן... מענאכעם-מענדל בייליס...
-- א גרויסע יערושע? אשטייגער, וויפל?
-- צען טויזנט...
-- אָדאָדאָ, א פּוױיטעקע. -- און נאָך א פּױזע: --- איז ויאזוי שטעלט איר זיך עס פאָר, איך
מיין, וויאזוי פארנוצן דאָס געלט?
-- פארנוצן דארף מען עס מיט סייכל, מיט קאָפּ, מיט בינע. וויאזוי איר װעט געפינען פאר
נייטיק. איר זײַט דאָך דערפארענער פון מיר אין אזעלכע אסאָקים...
ליפּע זעט, װי דער אדװאָקאט נעמט אומרויִק ארומשפּאנען איבערן צימער, װײַזט אויס, ער
באקלערט זיך. דער פּליך גלאנצט, דער אדװאָקאט גלעט אים עטלעכע מאָל אויס מיט זײַן
גרויסער און שווערער האנט. ענדלעך שטעלט ער זיך אָפּ לעבן ליפּען.
-- איז ויאזוי, שטעלט איר זיך פאָר, דארף מען אויסנוצן אײַער... געלט? -- פרעגט ער.
--- װאָס הייסט? דינגען די גרעסטע און בעסטע אדװאָקאטן פון פּייטערבארג, פון גאנץ רוס-
לאנד, פונוואנען איר וילט. מע דארף האָבן אדװאָקאטן-קריסטן, לײַטישע און אָרנטלעכע
מענטשן... -- פלאמט בא ליפּען דאָס פּאָנעם פון אופגעלייגטקײַט.
1 פארטיידיקער,
53
רעטעוו אטוסיטועיי............,,
-- אָ, איר זייט טאקע בעפיירעש א פילאָסאָף, רעב ליפע.
-- מע דארף גאָר ניט זײַן קיין פילאָסאָף, איך מיין, ס'איז א פּאָשעטע זאך, עס לייגט זיך
אפן סייכל, ס'איז פּראָסט, וי אן עמער מיט וואסער.
-- גאָר ניט אזוי פּראָסט, װי איר מיינט, -- פארקלערט זיך מארגאָלין. ער גייט צו צום
טיש, פארשרײַבט עפּעס אין זײַן בלאָקנאָט, פרעגט איבער באם באזוכער זײַן נאָמען און פאמיליע,
װוּ װוינט ער אין קיעוו. פארשרײַבט אלץ און זאָגט, ער װעט זיך אליין באקלערן און זיך אן
אייצע האלטן מיט נאָך אזעלכע, װי ער. און זאָל ליפע פּאָדעלקאָ שפּעטער מיט א װאָכן צװײ
ווידער אריינקומען צו אים. אָדער, אויב ער וויל, אָנקלינגען אין טעלעפאָן.
-- איך קאָן ניט קלינגען אין טעלעפאָן, -- שעמט זיך ניט דער בלעכער צו זאָגן, -- איכל
בעסער אליין... נישקאָשע, ס'איז ניט װײַט פון פּאָדאָל אהער אף קוזניעטשנע, עס װעלן מיך
גרינג טראָגן אהער מײַינע פיס...
אין נאָמען פון גערעכטיקײַט
דער פּעטערבורגער פּריסיאזשני פּאָווערעני: אָסקאר אָסיפאָװויטש גרוזענבערג פארנעמט
ענבערג
זײַן באזונדער אָרט אין דער געשיכטע פון דער רוסלענדישער אדװאָקאטור. זײַן אליע איז געווען
דער בײליס-פּראָצעס. דער דאָזיקער אדװאָקאט האָט אין פארשיידענע צײַטן מיט גלאנץ פאר-
טיידיקט מאקסים גאָרקין, וולאדימיר קאָראָלענקאָן, קאָרנײ טשוקאָווסקין, װענגעראָוון און אנדערע
פאָרשטייער פון דער רוסישער ליטעראטור און זשורנאליסטיק. ער, גרוזענבערג, איז אין 1906
געשטאנען בעראָש פון דער פארטיידיקונג אפן פּראָצעס פונעם סאָװעט פון ארבעטער-דעפּוטאטן
און האָט ארויסגעוויזן אזא געניטקײַט און פאך-קענטעניש, װאָס האָט איבעראשט סײַ ספּעציֵא-
ליסטן-קרימינאליסטן, סײַ געניטע קאסאציאָניסטן. אָבער דעם װעלט-נאָמען האָט גרוזענבערג
געקראָגן בייס דעם בייליס-פּראָצעס.
-צוזאמען מיטן קיִעװוער אדװאָקאט ארנאָלד מארגאָלין האָט גרוזענבערג נאָך בייליסעס
ארעסט גענומען אף זיך די פארטיידיקונג. מארגאָלינען האָט אָבער שטשעגלאָװיטאָוו באזײַטיקט,
נאָר צו גרוזענבערגן האָט ער ניט געקאָנט דערלאנגען.
דער אדװאָקאט האָט פארשטאנען, אז מע דארף דרינגענדיק אויסשטודירן די פראגע פון
ריטועלן מאָרד, באװאָפּענען זיך קעגן אלע מעגושעמדיקע מעטוראָפים, װוי זאמיסלאָווסקי, שמא-
קאָוו און אנדערע ליוטאָסטאנסקיס שילער. גרוזענבערג האָט אויך פארשטאנען, אז די רוסישע
פאָרגעשריטענע אינטעליגענץ -- שרײַבער, געלערנטע, פּעדאגאָגן, מאָלער, ארטיסטן -- דארפן
און וועלן געוויס זאָגן זייער װאָרט, קעגנשטעלן זיך קעגן דעם בארבאריזם.
דערפאר טאקע האָט ער זיך געווענדט צו קאָראָלענקאָן, ביפראט, אז קאָראָלענקאָ האָט זיך
שוין אליין געהאט ארייַנגעמישט.
צום אדװאָקאט איז דערגאנגען, אז אין די קרײיזן פון דער קינסטלערישער אינטעליגענץ
גרייט מען זיך ארויסטרעטן מיט א װאָרט צו דער רוסישער געזעלשאפט, פארשטעמפּלען יענע,
װאָס װעקן ראסן-האס און רופן צו פּאָגראָמען. א גרופע פּעטערבורגער שרייבער האָבן שוין גע-
האט צונויפגעשטעלט אן אופרוף, נאָר גרוזענבערג האָט נאָכן באקענען זיך מיט זײַן ערשטן
וואריאנט, וועלכן עס האָבן צונויפגעשטעלט די שרײַבער טשיריקאָוו און אראבזשין, געהאלטן,
אז דער אופרוף איז ניט גענוג שטארק, עס פעלט אין אים פײַער, קראפט, לאָגיק און שײנקײַט
פון געדאנק, װאָס זאָל װוירקן אפן הארצן און מויעך פונעם לייענער.
מיט קאָראָלענקאָן האָט דער אדװאָקאט זיך געטראָפן אף קיראָטשנע בא זיך אין שטוב.
אונטער א גרינעם גלעזערנעם אבאזשור האָט העל געלויכטן דער לאָמפּ אפן שרײַבטיש,
בא וועלכן גרוזענבערג איז געזעסן ארומגערינגלט מיט פּאפּקעס און פּאפּירן. שוין עטלעכע מאָל
האָט ער מיט די דינע פינגער אראָפּגענומען די פּענסנע פון נאָז, צוריק זי אָנגעטאָן און קוקנדיק
מיט דערעכערעץ אף קאָראָלענקאָן, גערעדט:
-- וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש, דאָס איז א פּראָיעקט פון אן אופרוף צו דער רוסישער
געזעלשאפט. מיר ווילן זייער הערן אײַער מיינונג,
איבערלייענענדיק די ערשטע שורעס פונעם אופרוף, אָפּגעדרוקט אף א שרײַבמאשינקע,
האָט קאָראָלענקאָ גלײַך אָנגעהױבן אומצופרידן קנייטשן מיט די אקסלען. דערלייענט ביזן סאָף,
האָט ער אומגעקערט גרוזענבערגן דעם בויגן פּאפּיר.
1 געשװוירענער אדװאָקאט.
4
-- איך פארשטיי, װאָס איר ווילט זאָגן, וולאדימיר גאלאקטיאָנאָויטש. אזא דאָקומענט קאָן
ניט באפרידיקן. ערשטנס, איז שוואך דערקלערט די געשיכטע פון ריטועלן מאָרד, און, צווייטנס,
איז דער דאָקומענט ערטערװוײַז שוואך ארגומענטירט.
קאָראָלענקאָ האָט גענומען דעם בויגן פּאפיר און נאָכאמאָל איבערגעלייענט דעם טעקסט:
-- איך בין מאסקים מיט אײַך, אָסקאר אָסיפּאָװיטש ש, -- האָט ער געזאָגט. -- דאָ פעלט
דאָס װיכטיקסטע: ס'איז ניט אופגעדעקט דער פּארצעף פון יענע, װאָס זײַנען פארינטערעסירט
אין פארשפּרייטן דעם פאנאטישן בילבל, די בייזע לעגענדע... ס'איז, מעגלעך, נייטיק צו דער-
מאָנען דאָ דעם מולטאנער איניען -- וועגן קלוימערשטע מענטשלעכע קאָרבאָנעס בא די מול-
טאנער װאָטיאקעס...
-- אנטשולדיקט, וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש, איך צווייפל, צי אין דעם דאָקומענט דארף
מען ארײַנמישן דעם מולטאנער איניען, -- שלאָגט אים איבער גרוזענבערג,
-- שטעלט אײַך פאָר, אָסקאר אָסיפּאָװיטש, אז אין יענעם פּראָצעס, וועלכער איז אײַך
זיכער באקאנט, האָב איך אָנטײילגענומען...
גרוזענבערגן איז געוען באװוּסט, אז קאָראָלענקאָ איז דעמלט ארױסגעטראָטן אלס פאר-
טיידיקער און אז ער האָט פיל געשריבן אין דער פּרעסע װועגן דעם פּראָצעס.
-- מע דארף אָבער ניט פּלאָנטערן יענעם פּראָצעס מיט דעם פאָרשטייענדיקן, -- דערװוי-
דערט דער אדואָקאט.
-- ווארט א רעגעלע, מײַן ליבער. איך געדענק, אז דער באשולדיקער פון די װאָטיאקעס
האָט אין זייַן ערשטער רעדע קאטעגאָריש געמאָלדן; ,װי ס'איז באקאנט, באנוצן ייִדן קריסטלעך
בלוט פאר זייער פייסעכדיקער מאצע".
-- יאָ, לענער פאנאטיקער -- דער פּראָקוראָר האָט אומפארשעמט געקאָנט זיך דערלויבן
אזוי צו זאָגן אין א רעדע, אָבער אין אזא דאָקומענט, װי אָט דער, -- גרוזענבערג טײַטלט אפן
בויגן פאפיר, --- איז דאָס, לויט מײַן מיינונג, איבעריק.
-- מעגלעך, מעגלעך, אָסקאר אָסיפּאָװיטש.. -- האָט נאָכגעגעבן דער שרײַבער.
גרוזענבערג האָט זיך אופגעהויבן און שטייענדיק געזאָגט:
-- איך האָב לאנג געקלערט און זיך געייצעט מיט מײַנע קאָלעגן -- אָנגעזעענע יוריסטן.
איך בין געקומען צום באשלוס, אז נאָר איר, וולאדימיר גאלאקטיאָנאָויטש, דארפט אָנשרײַבן
דעם טעקסט פון אזא אופרוף צו דער רוסישער געזעלשאפט.
-- אָבער צײיט װוּ נעמט מען? אף מײַנע אקסלען ליגט איצטער דער זשורנאל ,רוסקאָיע
באָגאטסטװאָ?. די אנדערע מיטגלידער פון רעדאקציע זײַנען קראנק, און איך אליין האלט זיך
קוים אף די פיס.
בא קאָראָלענקאָן האָבן א בליץ געטאָן די אויגן, און ער האָט צוגעגעבן:
-- איך װעל אײַך דערציילן א סאָד --- בא מיר אין שטוב ליגט שוין א פּראָיעקט פון אזא
דאָקומענט -- א ווענדונג צו דער רוסישער געזעלשאפט, אָבער ער באפרידיקט מיך דער-
װײַל ניט...
--- וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש, װאָס זשע שװײַגט איר?..
--- װײַל איך דארף נאָך גוט, גוט אן ארבעט טאָן איבער אים, דערפאר האָב איך אים אײַך
ניט געבראכט. איך האָב פארשטאנען, וועגן װאָס איר ווילט מיט מיר ריידן...
-- אויסגעצייכנט, וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש, דאָס איז עמעסער הומאניזם..
-- מע דארף ניט קיין הויכע ווערטער, -- הייבט אוף קאָראָלענקאָ די האנט, -- איך פארשטיי
זייער גוט, אין װאָס עס גייט דאָ.
-- דאָס איז נאָך ניט אלץ, מײַן ליבער וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש...
-- װאָס נאָך? --- ווערט קאָראָלענקאָ אומרויק.
-- ס'װואָלט געווען גוט, ווען איר, וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש, זאָלט זיך אויך איינשליסן
אין דער פארטיידיקונג... אפן פּראָצעס...
-- איך װעל זיך באטראכטן. צוערשט װעל איך אָנשרײַבן דעם אופרוף, און וועגן דער פאר-
טיידיקונג װעלן מיר נאָך זען. ווארפט אף מיר ניט ארוף אזויפיל מיטאמאָל. -- אין זײַנע טיפע
אויגן באװוײַזט זיך א שמייכל. --- איך בין דאָך שוין אלט.
--- אין איצטיקן מאָמענט קאָנען מיר זיך ווענדן נאָר צו אײַך, וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש.
ווען לעוו ניקאָלײַעװיטש זאָל לעבן, װאָלטן מיר צו אים אויך זיך געווענדט.
-- עס לעבט אף דער וועלט מאקסים גאָרקי... --- דערמאָנט קאָראָלענקאָ,
-- גאָרקי... יאָ, דאָס װאָלט געווען גוט. ער װוינט אָבער איצט אף קאפּרי...
-- נישקאָשע, ער װעט קומען, אז מע װעט דארפן...
55
--- וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש, איך בין זיכער, אז גאָרקי װעט איינער פון די ערשטע
גערן שטעלן זײַן כסימע אונטער אָט דעם דאָקומענט. קיינער צווייפלט ניט דערין. אָבער די
געזעלשאפטלעכע פארטיידיקונג דארפט איר נעמען אף זיך, געערטער וולאדימיר גאלאקטיאָ-
נאָװיטש.
גרוזענבערג האָט זיך אָנגעטאָן און איז ארויס אין קאלטן פּעטערבורגער דרויסן באגלייטן
דעם שרייבער אהיים.
בא זיך אפן שרייבטיש האָט קאָראָלעגקאָ געטראָפן א בריוו פון זיײַן פרוי. איבערגעלייענט
אים אפגיך, האָט ער זיך צוגעזעצט, קעדיי פארצייכענען געדאנקען, װאָס זײַנען בא אים געבוירן
געװאָרן. די פּען איז האסטיק געלאָפן איבערן פּאפּיר:
;צו דער רוסישער געזעלששאפט (וועגן דעםס בלוט-בילבל אף ייִדן).
אין נאָמען פון יוישער, אין נאָמען פון סייכל און מענטשן-ליבע הייבן מיר אוף אונדזער
שטים קעגן דעם נייעם אויסברוך פון פאנאטיזם און פינצטערן שעקער.
פון אוראלטע צײַטן אָן גייט אן אײיביקער קאמף פון דער מענטשלעכקײַט, װאָס רופט צו
פּרײַהײַט, גלײַכבארעכטיקונג און ברידערלעכקײַט פון מענטשן, קעגן פּריידיקן שקלאפּערײַ,
פײַנטשאפט און צעטיילונג. אויך אין אונדזער צײַט, -- װי ס'איז ש יק געווען, -- וועקן די
זעלבע מענטשן, װאָס שטייען פאר דער רעכטלאָזיקײַט פונעם אייגענעם פאָלק, אלץ העפטיקער
דעם גײַסט פון רעליגיעזער סינע און ראסן-האס. נישט אכטנדיק ניט די פאָלקס-מיינונג, ניט די
פאָלקס-רעכט, גרייט צו דערשטיקן זיי מיט די סאמע אכזאָריעסדיקע מיטלען, האלטן זיי אונטע
די אָבערגלויבענישן, בלאָזן פאנאנדער די פאָרורטיילן און רופן אײַנגעשפּארט צו יו
איבער לאנדסלײַט פון אנדערן אָפּשטאם. מיקויעך דעם נאָך ניט אויסגעפאָרשטן מאָרד איבערן
ייִנגל יושטשינסקי אין קיִעוו איז דעם פאָלק װוידער אונטערגעװאָרפן געװאָרן די פאלשע באָבע-
מײַסע, אז ייִדן באנוצן קריסטלעך בלוט. דאָס איז א שוין פון לאנג באװוּסטער גאנג פונעם אור-
אלטן פאנאטיזם. אין די ערשטע יאָרהונדערטער נאָך דעם געבורט פון יעזוס קריסטוס האָבן די
געצנדינערישע פּריסטערס באשולדיקט די קריסטן, אז זיי פראווען, קלּומערשט, א הייליקע סודע
מיטן בלוט און מיטן קערפּער פון א געצנדינעריש קינד, װאָס װערט א דערהארגעט. אזוי
האָבן זי אופגעקלערט די געהיימניס פון יעווכאריסטיע. אָט ווען ס'איז געבוירן געװאָרן די דאָזיקע
פינצטערע און בייזע לעגענדע!
דאָס ערשטע בלוט, װאָס איז איבער איר פארגאָסן געװאָרן, איז, לוט די פּניִעסדיקע אור-
טיילן פון די רוימישע ריכטער און אונטער דעם דרוק פון פינצטערן געצנדינערישן האמוין.
געווען דאָס בלוט פון די קריסטן. און די ערשטע, וועלכע האָבן דאָס אָפּגעלײיקנט, זײַנען געווען
די פאָטערס און די לערער פון דער קריסטלעכער קירכע. ,שעמט זיך, -- האָט געשריבן דער
הייליקער מארטירער יוסטין אין זײַן ווענדונג צום רוימישן סענאט, -- שעמט זיך צוצושרײַבן
אזעלכע פארברעכנס מענטשן, וועלכע זײַנען דערין ניט פארמישט. הערט אוף! באדענקט זיך!"
אָפּגעשטעלט די לויפנדיקע פּען און איבערגעלייענט דאָס אָנגעשריבענע, האָט קאָראָלּענקאָ
געמאכט א פּױזע, געגעבן עטלעכע זופ טיי פון דער גלאָז און װײַטער געשריב:
;איצט איז די פאלשקײַט פון די קלאנגען, לויט וועלכע עס זײַנען באשולדיקט געװאָרן די
ערשטע קריסטן, קלאָר װי דער טאָג. עס לעבט נאָך די לעפישע אויסטראכטעניש, װאָס איז גע-
בוירן געװאָרן פון האס און אונטערגעכאפּט געװאָרן דורך פינצטערער אמעראצעס. די דאָזיקע
אויסטראכטעניש איז געװאָרן א געװער פון פיַינטשאפט און רײַסערײַען אפילע צװישן די
קריסטן גופע. ס'איז דערגאנגען דערצו, אז אין אייניקע ערטער האָט די קאטוילישע מערהײַט
געװאָרפן פּונקט אזא באשולדיקונג קעגן די ליוטעראנער, און די מערהייט ליוטעראנער האָבן
דערמיט געשטעמפּלט די קאטויליקער.
אָבער מער פון אלעמען האָט פון דער דאָזיקער אויסטראכטעניש געליטן דער ייִדישער
שייוועט, װאָס איז צעזייט צװישן די אנדערע פעלקער. די פּאָגראָמען, װאָס זײַנען דעריבער
ארויסגערופן געװאָרן, האָבן איבערגעלאָזט א בלוטיקן שפּור אין דער פינצטערער געשיכטע פון
מיטלאלטער.
0 :
: י . י . .
: ס "0 2 יה + 2 י : + ג י : י + =+ 6 6
אוקאזן פוילן אין די ארכיוון, אָבער פאָרורטיילן לעבן. און אָט ווערט אפילע פון דער טרי-
בונע פון דער מעלוכע-דומע פארשפּרייט אָט דער אלטער שעקער, װאָס דראָעט מיט גוואלדטאט
און פּאָגראָמען. אין דעם דאָזיקן ליגן קלינגט דער זעלבער צאָרן, מיט וועלכן דער פינצטערער
געצנדינערישער האמוין איז אמאָל אָנגעפאלן אף די ערשטע אָנהענגער פון דער קריסטלעכער
לערע. נאָך ערשט ניט לאנג האָט די זעלבע באָבעמײַסע וועגן געברויכן קינדערש בלוט, וועלכע
די כינעזישע פּריסטערס האָבן פארשפּרייט קעגן די מיסיאָנערן, געבראכט צום אומקום פון הונ-
דערטער אָרטיקע קריסטן און אײיראָפּײיער. אָט די באָבעמײַסע איז שטענדיק באגלייט דורך די
56
יסאמע פינצטערע און פארברעכערישע לײַדנשאפטן, וועלכע האָבן שטענדיק געשטרעבט צו פאר-
בלענדן און פארנעפלען דעם האמוין און פארקריפּלען די גערעכטיקײַט.
און שטענדיק האָט קעגן איר געקעמפט דאָס געפיל פון ליבע און עמעס.
ניט בלויז צום רוימישן סענאט זײַנען געװען געװענדט די װערטער פונעם קריסטלעכן
שרײַבער --- דעם מארטירער יוסטין, װאָס האָט זײַנערצײַט אויך געקעמפט קעגן דעם זעלבן
פאָרורטייל: , שעמט זיך צוצושרייבן אזעלכע פארברעכנס מענטשן, וועלכע זײַנען דערין גיט
פארמישט!"
מיר פארייניקן אונדזערע שטימען מיט דער שטים פונעם קריסטלעכן שרײַבער יוסטין
װאָס קלינגט פון די טיפענישן פון יאָרהונדערטער מיט א רוף צו ליבע און צו פארנונפט.
היט זיך פאר די, וועלכע פלאנצן ליגנס. גלייבט ניט דעם װיסטן שעקער, װאָס איז שוין
פיל מאָל באגאָסן געװאָרן מיט בלוט, װאָס האָט אייניקע אומגעבראכט און אנדערע באדעקט מיט
זינד און מיט שאנדע..*
קאָראָלענקאָ איז געזעסן באם שרייבטיש ביז שפּעט אין דער נאכט.
אפן צווייטן טאָג איז גרוזענבערג געקומען צו קאָראָלענקאָן אהיים. באקאנט זיך מיטן
טעקסט פונעם אופרוף, איז ער איבעראשט געװאָרן.
-- וולאדימיר גאלאקטיאָנאָװיטש, די געשיכטע װעט אײַך קיינמאָל ניט פארגעסן -- האָט
זיך ארויסגעריסן באם אדװאָקאט.
דאָס מאָל האָט קאָראָלענקאָ אים אפילע ניט אָפּגעשטעלט מיט זײַן געװויינלעכן אויסרוף
;אָן הויכע ווערטער", נאָר בלויז געפרעגט, וויאזוי מע קאָן װאָס גיכער איבערשיקן דעם טעקסט
צו גאָרקין.
-- דערוף איז פאראן א טעלעגראף, -- האָט געענטפערט גרוזענבערג.
אונטער דעם דאָזיקן אופרוף האָבן געשטעלט זייערע כסימעס די שרײַבער וולאדימיר קאָ-
ראָלענקאָ, סערגייעוו-צענסקי, אלעקסיי טאָלסטאָי, לעאָניד אנדרייעוו, מאקסים גאָרקי, אלעקסאנ-
דער בלאָק, פּראָפעסאָר טוגאן-באראנאָווסקי, פּראָפּעסאָר באָדוען-דע-קורטענע, אקאדעמיקער
אָוװוסיאניקאָ-קוליקאָווסקי, די מיטגלידעוי פון מעלוכע-דומע מ. קאָוואלעווסקי און א. וואסיליעוו,
אקאדעמיקער וו. ווערנאדסקי און נאָך פיל.
בא בייליסן אין שטוב
אונטער א שניי-צודעק איז באהאלטן בייליסעס שטיבל, װאָס שטייט אינעם הויף פון זײַצעװװוס
ציגל-זאװאָד. אין יענעם קאיאָר איז אלץ ארום דעם שטיבל נאָך געשלאָפן. ס'האָט געדרייט א
זאווערוכע, א דריבנער שניי האָט געשאָטן, װי דורך א שיטערער זיפּ, און קלעפּיק צוגעשטאנען
צו דער הויך-אָנגעבעטער דעק אפן דאך.
מע האָט אָנגעקלאפּט אין פענצטער, נאָר פון שטוב הערט זיך ניט קיין פּיפּס, װי אלע װאָלטן .
אױיסגעשטאָרבן. אזוי האָט זיך אויסגעדוכט די צוויי מענטשן. די ארבעטער פון זאװואָד גרעטער-
קריוואנעק, פּעטראָ קאָסטענקאָ און טימקע ווייס האָבן געדולדיק געווארט. זיי האָבן זיך אָנגע-
שטויסן, אז די אומגליקלעכע פרוי מיט די קינדער זײַנען אָנגעשראָקן.
מענדלס װײַב עסטער האָט א שטיקל צײַט מױירע געהאט צו בלײַבן מיט די קינדער אף
באנאכט אין דער היים. איר האָט זיך אלץ געדוכט, אז אָט װעט ווידער זיך ארײַנכאפּן א כאָפּטע
זשאנדארמען און אװועקשלעפּן זי אלעמען אין טפיסע. קיינער װעט ניט קאָנען זי אָפּשרײַען, און
קיינער װועט ניט קאָנען זיי דערנאָך ארויסרייסן פון דאָרטן, פּונקט װי דעם מאן און דעם פאָטער
פון די קינדער.
דאָס עלטערע יינגל האָט עסטער אוװעקגעשיקט צו אירע אייגענע אף דעמיעווקע, און מיט
די איבעריקע פיר קינדער טוליעט זי זיך אין דער פאריאָסעמטער שטוב און ציטערט פאר א
מינדסטן שאָרך. ס'איז קיין כידעש ניט, װאָס זיי האָבן זיך אזוי דערשראָקן, ווען ס'האָט זיך
דערהערט א קלאפ אין פענצטער.
-- מאמע, ס'איז שוין גרויסער טאָג און מיר שלאָפן נאָך, --- האָט געזאָגט דאָװידל.
-- שטילער זאָל זײַן, מע קלאפּט. דו הערסט דען ניט?
--- עס װוײַזט זיך דיר אויס, מאמע, --- טרייסט זי דאָס ייִנגל.
ביידע שוועסטערלעך -- אויסגעדארטע מיידעלעך מיט שמאָלע פּענעמלעך און שטײַף פאר-
פלאָכטענע צעפּעלעך -- און דאָס ברודערל מיט די גרויסע, ברייט צעעפנטע אגן האָבן זיך
אויך אופגעכאפּט און זיך אײַנגעהערט.
-- מאמע, מע קלאפּט טאקע...
7
רשיי :2
עסטער ויל ניט עפענען. זי װוינקט צו די קינדער, זי זאָלן זיך ניט רירן פון אָרט.
--- שלאָפּט, שלאָפּט! ס'איז נאָך פרי, און ס'איז א מעסוקענע קעלט, -- שעפּטשעט זי
עסטער לאָזט זיך האסטיק צו דער הויז-טיר, זעט גאָרנישט ניט און הערט גאָרנישט ניט.
ווערט זי רויִקער און קערט זיך אום צו די איבערגעשראָקענע קינדער.
-- מיסטאמע דער ווינט. ס'א זאווערוכע אין דרויסן, --- זאָגט זי, --- איכל באלד אײַנהייצן
דעם אויוון און צושטעלן א סופ פון קארטאָפל.
מע קלאפּט ווידער אין פענצטער..
--- מאמע, ניט אין דער טיר, אין פענצטער קלאפּט מען.
דורך די פארפרוירענע שויבן דערזעט עסטער צוויי מענטשן.
-- ווער קאָן דאָס זײַן? --- זאָגט זי װוי צו זיך אליין.
--- כ'האָב מוירע, --- צעוויינט זיך א מיידעלע.
--- שטיל זאָל זײַן! --- שרײײַט אויס דאָדיק און זאָגט צו דער מאמען: -- װאָס האָסטו מוירע,
עפן אוף. עפשער א גרוס פונעם טאטן.
-- טאקע, עפשער א גרוס, -- כאפּט אונטער פּינקע און צעעפנט נאָך ברייטער זײיַנע גרויסע
אויגן.
עסטער נעמט זיך אָן מיט הארץ:
-- ווער איז דאָרט? --- פרעגט זי.
--- עפנט אוף, מאדאם בייליס, -- דערהערט זי א קאָל, װאָס קומט פון יענער זײַט טיר.
--- װאָס ווילט איר פון מיר?
-- שרעקט זיך ניט, עפנט אונדז אוף.
--- ווער זײַט איר?
--- מענטשן. האָט ניט קיין מוירע.
-- מענטשן? ווער ווייסט, װאָס פארא מענטשן. װאָס דארפט איר?
-- עפנט אוף, זײַט אזוי גוט, ועלן מיר אײַך זאָגן...
עסטער וואקלט זיך, קוקט פרעגנדיק צו די עלטערע קינדער.
--- ווען דאָ זאָל זײַן טעווקע... --- זאָגט זי שטיל,
--- עפן, מאמע, --- רופט זיך אָן דאָדיק און נעמט זי אָן בא דער האנט.
וי דערפילט זײַן שטיצע, ציט עסטער אפגיך ארויס דעם פארוקער.
צוזאמען מיט די ארײַנגעפלויגענע שנייעלעך האָבן אריבערגעשפּאנט די שװעל ביידע
ארבעטער.
צוגעטוליעט איינס צום אנדערן, האָבן די שוועסטערלעך מיט פארגליווערטע אויגן געקוקט
אף די אריינגעקומענע.
דאָדיק האָט אָנגענומען די מאמע פאר אן אקסל, גלײַך ער זאָל װעלן זי טרייסטן, און ניט
אָפּגעלאָזט זי, ביז זי האָט ניט דרייסט געפרעגט:
--- ווער זײַט איר?
קאָסטענקאָ טוט א װוּנק צו טימקע ווייס, יענער זאָל ריידן.
-- האָט ניט קיין מוירע פאר אונדז. מיר זײײַנען ארבעטער פון זאװאָד גרעטע-קריוואנעק.
דאָס איז מײַן כאווער -- א קריסט, זייער א לײַטישער מענטש.
-- א קריסט?.. -- עסטער קוקט אף קאָסטענקאָן, װאָס שמייכלט. ער פארשטייט, װאָס זײַן
כאווער זאָגט וועגן אים.
-- מיר װועלן אײַך קיין שלעכטס ניט טאָן, -- זאָגט קאָסטענקאָ און װינקט ווידער גוטמוטיק
צו טימקען, ער זאָל ריידן.
בייליסעס פרוי פירט איבער דעם בליק פון איין ארבעטער אפן אנדערן, זי װויל זיך איבער-
צײַגן אין זייער אופריכטיקײײַט. מיטאמאָל נעמט זי ארויס די הענט פון אונטערן פארטעך, װוּ זי
האָט זיי ביז אהער געהאלטן פארשטעקט, וישט אָפּ איין טאבורעטקע, דערנאָך א צווייטע:
-- זיצט, זײַט מויכל, זיצט.
-- א דאנק, מיר קאָנען באשטיין, --- שמייכלט טימקע װײַס.
דאָדיק רוקט אונטער א טאבורעטקע קאָסטענקאָן און קוקט אים אין די אויגן.
-- איר, דיאדיא, זײַט שוין אמאָל געזעסן אין אוטשאסטאָק? --- פרעגט ער.
פּעטראָ קוקט פארכידעשט אפן ייִנגל, צעשמייכלט זיך, נעמט אים אָן פארן הענטל, ציט אים
צו צו זיך און, קוקנדיק אף װײַסן, ענטפערט ער:
--- דערװײַל ניט..,
-- און איך בין שוין געזעסן...
--- ווען?
98
-- זומער, מיטן טאטן צוזאמען.
-- דרי טעג האָט מען אים אָפּגעהאלטן, און ער האָט ניט געוויינט, -- שטעלט ארײײַן דאָס
קלענערע ברודערל פּינקע, א יאטל פון א יאָר זיבן.
-- מאָלאָדיעץ!: -- די ארבעטער גלעטן דאָדיקס קעפּל. -- זאָלסט קיינמאָל ניט וויינען...
די מוטער האָט זיך אָפּגערוקט אין א ווינקל און שטילערהייט געװישט די אויגן.
-- הער אוף, מאמע, -- לויפט צו איר צו דאָדיק, -- ס'איז ניט שיין. דער טאטע האָט
דאָרטן אויך ניט געוויינט.:.
די ארבעטער האָבן זיך דערפילט א ביסל ניט גוט.
-- מאדאם בייליס, -- ווענדט זיך צו איר קאָסטענקאָ, -- מיר זײַנען געקומען צו אײַך אין
נאָמען פון א גאנצן קאָלעקטיוו מענטשן. עפשער האָט איר געלייענט אין די בלעטער, אז גע-
לערנטע, ארטיסטן, שרײַבער שטעלן זיך אײַן פאר אײַער מאן, דארפט איר זיך האלטן שטארק.
טימקע, זאָג דו עפעס, -- טוט קאָסטענקאָ װידער א װוּנק צום כאווער, -- דיך װעט זי בעסער
פארשטיין.
-- די מאדאם בייליס פארשטייט דיך אויך גוט, עמעס? וי רופט מען דײַן מאמע? -- פרעגט
טימקע בא דאָדיקן.
אלע קינדער רופן זיך אָפּ אין איין קאָל:
-- עסטער!
-- איר דארפט זײַן שטארק, עסטער. מיר זײַנען מיט אײַך און װעלן אײַך ניט פארלאָזן.
בייס טימקע װײַס האָט גערעדט צו בייליסעס פרוי, איז קאָסטענקאָ צוגעגאנגען צו איינעם
פון די געלעגערס און אפגיך ארונטערגעלייגט עפעס אונטער דער קאָלדרע...
דאָדיק האָט עס באמערקט און געשוויגן.
-- איר ווייסט ניט, ווען װעט מען ארויסלאָזן מײַן מענדלען? -- פרעגט פּלוצעם די פרוי
בא װײַסן.
-- אינגיכן, גאָר אינגיכן, איר מעגט זײַן רויק.
-- קיין מישפּעט וועט ניט זײַן איבער אים? איר האָט ניט געהערט?
-- מיר מיינען, אז ניין. און װײַטער... זיכער קאָן מען ניט זײַן, -- זאָגט װײַס.
-- װאָס װעט איר פאָרט זאָגן גוטס, יונגעלײַט? -- איז סאָפּקאָלסאָף געקומען די נאטיר-
לעכע פראגע.
-- מיר... מיר... האָבן אײַך שוין געזאָגט, מיר זײַנען ארבעטער... דאָרטן, אונטער דער
קאָלדרע... האָבן מיר אוועקגעלייגט.. מע שיקט עס אײַך פון גאנצן הארצן. איר זאָלט בא זיך
ניט אראָפּפאלן... זײַט שטארק בא זיך, -- קאָסטענקאָ ווייסט ניט, וי פּינקטלעכער זיִך אויסדריקן.
ער פארענדיקט: -- די בעסטע מענטשן פון רוסלאנד זײַנען מיט אײַך.
-- איך דאנק אײַך זייער, דעריקער פאר פּרײַנטשאפט. מיר פארשפּארן זיך דאָ, װי נאָר עס
ווערט נאכט, װײַל טשעבעריאטשקע רייצט אָן אף אונדז הינט. נאָך דער ארבעט איז אין הויף
פּוסט, וי אין א מידבער, פארשפּאר איך זיך דאָ מיט די קינדער.
-- אויך די שכיינים טשעפּען אײַך? --- וויל ויסן טימקע.
--- ניין, זיי טשעפּען ניט, אָבער ס'איז שרעקלעך, איר דארפט אליין פארשטיין.
-- מיר וועלן נאָך צו אײַך ארײַנקומען, -- זאָגט גוטמוטיק קאָסטענקאָ, און די ארבעטער
געזעגענען זיך מיט עסטערן און מיט די קינדער.
*! ?
נאַכן אופרוף
די עלטערן האָבן ניט געװאָלט לײַדן, װאָס בא יאקאָוון קומען זיך צונויף סטודענטן און
אפילע איינער אזא, װאָס האָט קיין שום שייכעס ניט צו די סטודענטן.
-- ווער איז ער, אָט דער מיט דער בלאָנדער היטשקע? -- האָט זיך אינטערעסירט די
מוטער.
-- װאָס פאר א היטשקע, מאמע? -- איז יאקאָוו ניט צופרידן.
-- נו, מיט די בלאָנדע האָר און מיט דער קורנאָסער נאָז.
-- בא וועמען איז א קורנאָסע נאָז, מאמע?
-- נו, אָט דער מיטן היטעלע פון א מאָראָזשעניק.
-- מאמע, דאָס איז דאָך אן ארבעטער, אן אָרנטלעכער און א פּײַנער מענטש.
-- א צאדיק אין פּעלץ. וי קומט ער צו דיר און צו דײַנע סטודענטן?
-- ער איז מיר טײַערער, מאמע, װוי צען סטודענטן.
59
-- אײַ, יאשקעלע, זע נאָר, זאָלסט מיר ניט ווערן קיין סטרוקציאָנער און מע זאָל דיך ניט
מעשאלייעך זײַן אהין, װוּ דער שווארצער פעפער וואקסט.
--- שווארצער פעפער, װײַסער פעפער!.. װאָס ווילסטו, מאמע?
-- װאָס איך וויל?.. װאָס זאָל ועלן א מאמע פון אירע קינדער? -- דאָס גוידערל בלאָזט זיך
בא איר אָן, זי רעדט גאדלעסדיק: -- איך ויל פון מײַנע קינדער, זי זאָלן װערן לײַטישע
מענטשן. און אז דו ברענגסט צו מיר אין שטוב ארײַן אזא פּארשוין, האָב איך מוירע, ער זאָל דיך
ניט פארפירן. גענוג שוין, װאָס דו גייסט אף דײַנע סטודענטישע סכאָדקעס. מיילע, דאָרטן הער
איך ניט, װאָס דו טײַנעסט. אָבער דאָ הער איך, װי דו שרײַסט אלעמען איבער, און אָט דער
קורנאָסע מיטן היטעלע פון א מאָראָזשעניק לערנט מיט דיר באָלעק. וער איז ער בא אײַך, װאָס
ער רעדט מערער פון אלע?
-- זאָל דיך ניט ארן, מאמע.
--- נו, און ווער איז דאָס מיידל?
-- א קורסיסטקע. אויך א סטודענטקע.
--- אזוי גאָר. דער טאטע זאָגט, ס'איז די טאָכטער פונעם סודעבני טשלען פּאלאטי, ס'איז
-- איך ווייס ניט, מאמע, ווער איר טאטע איז.
-- װער זשע איז זי, אָט די בארישניע, װאָס האָט פארבלאָנדזשעט צװישן אזויפיל
קאוואלערן?
--- א פײַנע, גאָר א פײַנע, מיט א לויטערן קאָפּ..
--- אויך א סאָציאליסטקע, וי דו? אײי, זון מײיַנער, זע נאָר, מע זאָל דיך ניט אויסשליסן
פונעם אוניווערסיטעט.
-- האָב קיין יעסורים ניט, מאמע.
-- עס װאָלט מיך ניט געארט, אז יעסורים זאָל האָבן דער טאטע פון דער קורסיסטקע, װאָס
קומט צו דיר און האלט רעדעס. גוואלד, װאָס רעדט איר אזויפיל און װאָס שפּארט איר זיך
שאָענלאנג? זאָג מיר, זונעניו, דערפון, װאָס איר װועט לאנג ריידן, װעט זיך דען ענדערן די ועלט?
--- איך ווייס ניט, מאמע, װאָס צו ענטפערן דיר דערוף. ס'איז א קלאָץ-קאשע, וי דער זיידע,
דײַן טאטע, פלעגט זאָגן.
-- צי ווייסטו, אז דײַן טאטן האָט מען נעכטן שוין ווידעראמאָל גערופן אין גימנאזיע צום
אינספּעקטאָר און אלץ וועגן ניומען?
-- װאָס איז שוין ווידער?
-- עפּעס א געשיכטע מיט אן אופרוף, װאָס ער האָט פאָרגעלײיענט פאר די גימנאזיסטן
װאָס שמייכלסטו? איך זע, אז דו ווייסט, וועגן װאָס איך רייד. װאָס קנייטשסטו מיט די אקסלען?
אז דו שמייכלסט, קומט אויס, אז דו ווייסט גאָרניט. און עפשער מאכסטו זיך, יאשקעלע?
-- אײַ, מאמע, לאָז מיך אָפּ, מע ווארט אף מיר.
--- מיסטאמע ווידער די קורסיסטקע און דער בלאָנדער ארבעטער מיטן היטשקעלע?
-- דו הערסט אונטער, מאמע... ס'איז ניט שיין פון דײַן זײַט.
און דו װאָלסט א באלן געווען, זאָלסט ברענגען צו מיר אין שטוב ארײַן א קורסיסטקע
מיט ארבעטער, מיט סטודענטן און איך זאָל אפילע קיין קוק ניט טאָן אף זיי? דערוף בין איך
דאָך א מאמע! דער טאטע דײַנער פארשפּארט זיך אין קאבינעט מיטן טשלען סודא, מיט דא-
מאָטשקעס, און איך זאָל זיך נאָר פארנעמען מיט קיך-זאכן... איך וויל אויך וויסן, װאָס עס טוט
זיך אף דער וועלט. מיינסט, איך ווייס ניט וועגן דעם אומגליק מיט בייליסן? איך ווייס אלצדינג.
איך ווייס, אז מע מוטשעט אומזיסט און אומנישט אן אומגליקלעכן מענטשן, און די באָסיאטש-
קע -- ווערע טשעבעריאטשקע --- גייט ארום אף דער פרײַ, כאָטש זי איז די עמעסע מערדערן
פון אנדריושע יושטשינסקי.
-- אוי, מאמע, ביסטו דאָך טאקע א גאנצע ווייסערקע...
-- ווארט אויס, כאפּ ניט, מיינסט, כ'האָב ניט געהערט, װי דער מיטן היטשקעלע..
-- ווידער -- דער מיטן היטשקעלע... װי שעמסטו זיך ניט, מאמע?
-- נו, זאָל זײַן דער, װאָס מיט די בלאָנדע האָר. דער ארבעטער דײַנער... װי ער האָט גע-
טײַנעט, אז מע דארף זײַן גליקלעך, װאָס קאָראָלענקאָ... ער מיינט, מיסטאמע, דעם שרייבער..
-- דאָס האָסטו אויך געהערט, מאמע?
-- װאָס זשע, איך האָב קיין אויערן ניט?
-- װאָס האָסטו אזוינס געהערט?.. --- שמייכלט דער זון גוטמוטיק.
-- אז איר זײַט גליקלעך, װאָס קאָראָלענקאָ האָט אָפּגעדרוקט א פּראָקלאמאציע צו אלע
60
רוסישע מענטשן וועגן דעם, אז די ייִדן זײַנען אומשולדיק.. און אלע פּעטערבורגער בלעטער
האָבן אויך אָפּגעדרוקט די דאָזיקע פּראָקלאמאציע...
-- ניט נאָר די פּעטערבורגער בלעטער, נאָר אויך די מאָסקװער, קיעווער, אָדעסער, כאר-
קאָװוער... אין גאנץ רוסלאנד האָט מען דאָס אָפּגעדרוקט.
אין פארשיידענע קרײיזן פון דער רוסלענדישער געזעלשאפט האָט מען אף פארשיידענע
אויפאנים אופגענומען דעם אופרוף. נאטירלעך, אז די פורישקעוויטשעס מיט די גאָלוביאָװס
האָבן געװאָלט צונישט מאכן די באדײַטונג פון אָט דעם דאָקומענט, װאָס האָט גערופן אלע
אָרנטלעכע מענטשן צו פארשטעמפלען דעם אלילאס-דאם. אָט די שווארצע קויכעס האָבן אין
זייערע בלעטער, װי ,רוסקאָיע זנאמיא", ,נאָװאָיע וורעמיא", ,זעמשטשינא", ,דווּגלאװוי אָריאָל",
און אנדערע אױסגעגאָסן זייער צאָרן אפן קאָפּ פון וולאדימיר קאָראָלענקאָ, געװאָלט פארפלעקן
דאָס געוויסן פונעם רוסישן פאָלק, װעמעס וילן דער שרײַבער האָט אויסגעדריקט. און ער,
קאָראָלענקאָ, איז רויִק געזעסן אין פּאָלטאװע און פאָרגעזעצט שרײַבן זײַנע דערציילונגען
וועלכע זײײַנען, װי גוטע בסורעס, זיך צעגאנגען איבער אלע ווינקעלעך פונעם גרויסן לאנד און
געװועקט די הערלעכסטע געפילן. ער איז ארויסגעפאָרן קיין פעטערבורג און, אלס רעדאקטאָר
פונעם זשורנאל ,רוסקאָיע באָגאטסטװאָ", געטאָן זײַן זאך, געבראכט אין הייכל פון ליטעראטור
אלץ נײַע און נייע קויכעס, זי זאָלן מיט זייערע טאלאנטן װעקן הויכע געדאנקען און גוטע
געפילן באם אָרנטלעכן רוסישן און ניט-רוסישן פאָלקסמענטשן.
א באשטראלטער מיט דער שײַן פונעם אופרוף צו דער רוסישער געזעלשאפט, איז פּעטראָ
קאָסטענקאָ געקומען צו זײַנע כאוויירים, וועלכע האָבן זיך צונויפגעזאמלט אין ,קלוב פון בא-
אמטע אין די קאָנטאָרן און אינדוסטריעלע אונטערנעמונגען". אהער האָט מען אויך אײַנגעלאדן
די צוויי ארבעטער -- סעריאָזשען און ניקאָלײַען וועלכע זײַנען אנומלטן געזעסן אף די קלעצער
אין זאװאָד-הויף און געצווייפלט, צי ס'אין עמעס דאָס, װאָס דער סטודענט גאָלוביאָו האָט
געפּרעפּלט וועגן האס צו די אזויגערופענע ,אינאָראָדצעס". אהער אין קלוב איז געקומען אויך
דער ארבעטער פיאָדאָר גוסיעוו, וועלכער איז שוין צוליב זײַן עלטער װייניקער אקטיוו אין דער
רעװאָליוציִאָנערער באוועגונג,
איצט האָט גוסיעוו דער ערשטער גענומען דערציילן, ויאזוי ער האָט פריִער מיט א צענדליק
יאָר געהאט דאָס גליק צו באגעגענען מאקסים גאָרקין אין איינעם א דאָרף פון פּאָלטאװער גו"
בערניע און וי גאָרקי האָט דערציילט וועגן וולאדימיר קאָראָלענקאָן.
-- וועמען זשע געדענקסטו בעסער, פיאָדאָר, --- וויצלט זיך סעריאָזשע, -- גאָרקין צי
קאָראָלענקאָן?
גוסיעוו האָט קרום א קוק געטאָן אף דעם באָכער. אופגעהויבן זיך פונעם אָרט, האָט ער
אָנגענומען אים פאר די אקסלען און בייזלעך געזאָגט:
-- הער נאָר אויס, דאָס האָסטו דעמלט אף די קלעצער אגיטירט פאר גאָלוביאָװן?
-- איך, פיאָדאָר אלעקסייעוויטש, -- האָט סעריאָזשע געענטפערט מיט אזא מילדער האכ-
נאָעדיקײײַט און אומגעריכטער צוגעלאָזנקײַט, אז דערפון איז באם אלטן אָפּגעגאנגען דער קאס,
-- דארפסט פארשטיין, אז אויב דו װוילסט זײַן א מענטש צװישן מענטשן, טאָר מען אזוי
בייז ניט ריידן.
-- זײַט ניט בארויגעז, איך האָב קיינמאָל ניט געהערט וועגן קאָראָלענקאָן און גאָרקין.
-- שרייבער. רוסישע שרייבער. און ביידע דערציילן וועגן אונדזערע ברידער, וועגן פּויע*
רים און פּראָסטע מענטשן.
-- און א שרייבער, -- כאפּט אונטער קאָסטענקאָ, -- איז װוי אן אָנגעצױגענע סטרונע אף
א גוטן פידל. מיר דארפן זיך צוהערן צו די קלאנגען, וועלכע די דאָזיקע סטרונעס גיבן ארויס..,
-- אהא! און גאָלוביאָוו, הייסט עס, גיט ארויס פאלשע קלאנגען, פיאָדאָר אלעקסייע"
וויטש? -- מישט זיך ארײַן ניקאָלײַ, סעריאָזשעס שטענדיקער כאווער.
-- ניין! --- ווערט גוסיעוו אופגערעגט. -- גאָלוביאָוו איז קיין שרײַבער ניט, נאָר ער פאר-
שפּרייט פאלשע קלאנגען.
--- און דאָס, װאָס ער שרייבט אין זײַן בלעטל? -- פרעגט סעריאָזשע.
-- ס'איז ניט קיין שרייבעכץ, ס'איז מייקעכץ פון א כוליגאן, -- ווערט גוסיעוו נאָך מער
אופגערעגט.
--- ווארט צו, פיאָדאָר אלעקסייעוויטש! -- צעשמייכלט זיך קאָסטענקאַ. -- גאָלוביאָװו מיט
זײַן בלעטל דערמאָנען מיר אן איבערגעשראָקענע שפּין. איר האָט אמאָל געזען װי א שפּין
פּלאָנטערט? זי לאָזט ארויס פונעם מויל איר שפּינװעבס, פלעכט אויס א נעץ, און אליין אנטלויפט
61
זי אין סאמע עק, ווארטנדיק, ביז עס קומט צו פליִען א פליג און פארטשעפּעט זיך אין שפּינוועבס.
דעמלט אײַלט אהין די שפּין, װאָס האָט זיך פארטײַעט אין א זײַט, און ווארפט זיך ארוף אף איר
קאָרבן. איר האָט פארשטאנען?
קיינער האָט ניט געענטפערט.
--- װאָס שװײַגט איר? איר האָט מיך ניט פארשטאנען? -- פרעגט קאָסטענקאָ.
--- פארשטאנען... -- זאָגט סעריאָזשע אומצופרידן. -- קומט אויס, אז איך מיט ניקאָלײַען
זײַנען די פליגן...
א צופרידענער שמייכל האָט באלויכטן קאָסטענקאָס פּאָנעם.
-- און דײַן גאָלוביאָוו איז די שפּין. פּראָסט און פּאָשעט! -- האָט אף א קאָל זיך צעלאכט
גוסיעוו.
--- זייער גוט, --- האָט אויסגערופן פּעטראָ, -- בעסער קאָן ניט זײַן.
-- און קאָראָלענקאָ? און גאָרקי װאָס? -- פרעגן אײנצײַטיק סעריאָזשע און ניקאָלײַ.
-- לאָז מיך, פּעטראָ, זאָגן, --- און גוסיעוו נעמט פּאמעלעך אופקלערן: -- זיי, די שרײַבער,
זײַנען װי טראנסמיסיעס אף א מאשין. איר האָט געזען, װי א טראנסמיסיע טרײַבט די מאשין?
די שרייַבער גיבן איבער זייערע געדאנקען אונדז, די ארבעטס-מענטשן, און מיר װוערן דערפון
שענער, בעסער און קליגער. כ'האָב ריכטיק דערקלערט, פּעטראָ? -- דער אלטער האָט זיך
אויסגעגלײַכט, וי ער װאָלט דערפילט זיך העכער, שענער און שטארקער.
--- און װאָס איז דאָס פאר אן אופרוף?
-- דעם אופרוף, -- זאָגט קאָסטענקאָ, -- האָט קאָראָלענקאָ אָנגעשריבן. ער האָט אופגע-
קלערט די שעדלעכקײַט, װאָס עס ברענגען די פּורישקעוויטשעס און די קיִעװער גאַלוביאָווס..
אומגעריכט האָט סעריאָזשע זיך אופגעהויבן און איז צוגעלאָפן צו דער טיר, אופגעעפנט זי
אף א רעגע, ארויסגעקוקט און מיט א דערשראָקן פּאָנעם צוגעלאָפן צו קאָסטענקאָן:
--- פּעטראָ, דאָרט שטייט א פאראאָן...
קאָסטענקאָ איז בלאס געװאָרן.
--- איינער?
-- איך ווייס ניט.
-- ווארט... --- קאָסטענקאָ טוט א װוּנק צו טימקע װײַס, ער זאָל ארויסגיין א קוק טאָן. טיפער
אָנגערוקט דאָס היטל איבערן שטערן, איז טימקע אראָפּ אפן ערשטן שטאָק. אין עטלעכע מינוט
ארום איז ער געקומען צוריק.
--- צוויי פאראאָנען... -- האָט ער אויסגעעטעמט. -- איינער אין אן אוניפאָרם און דער
צווייטער -- אין א ברוינער פּאלטאָ.
-- כאוויירים, -- הייבט אוף קאָסטענקאָ די האנט, -- מיר קלײַבן פאנאנדער דעם שריי-
בער קאָראָלענקאָס דערציילונג ,אפן טײַך". שטילער!
-- איך וויל ניט הערן קאָראָלענקאָס געשיכטע, -- זאָגט ניקאָלײַ.
גוסיעוו האָט מיט אָנגעכמורעטע ברעמען א קוק געטאָן אף אים.
-- איז זיץ און שװײַג, האלט זיך װי א מענטש.
סעריאָזשע האָט העפטיק א צי געטאָן ניקאָלײַען פארן ארבל און גאנץ ענערגיש געזאָגט:
-- פארשעם מיך ניט, קיריוכא, אניט װעט מען מיינען, מיר זײַנען פּאדלעס...
-- זאָל מען מיינען... -- טוט ניקאָלײַ א צוק מיט דער האנט. --- מיך ארט עס ניט.
-- און מיך ארט! -- צינדט זיך אָן סעריאָזשע. --- מיר זײַנען אויך אזעלכע פּראָלעטאריער,
וי ער, -- װײַזט סעריאָזשע אָן אף טימקען, -- און װי ער... -- טיטשעט ער מיטן פינגער אף
קאָסטענקאָן.
ניקאָלײַ איז אין קאס געװאָרן, זיך א ריס געטאָן פונעם אָרט און איז ארויס פון קלוב.
-- לייגט ניט קיין אכט אף אים, ער איז א װוילער יאט.. -- סעריאָזשע קוקט פארשעמט
אף די בײַװעזנדיקע. -- קיין שלעכטס װעט ער קיינעם ניט טאָן, איך קען אים גוט.
אף דער שװועל באװוײַזט זיך א גאָראָדאָװאָי אין דער באגלייטונג פון א פילער.
-- מע לייענט געשמאק, -- טוט א װוּנק דער גאָראָדאָװאָי צום פילער. -- װאָס לייענט
מען? -- דורכגייענדיק װויליונגעריש איבערן צימער, האָט ער זיך אָנגעבויגן צו קאָסטענקאָן
און גענומען דאָס ביכל בא אים פון דער האנט, גוט זיך אײַנגעקוקט און אף א קאָל דורכגע-
לייענט: -- אוולאדימיר קאָראָלענקאָ". טשיקאווע מײַסעס? -- פרעגט ער מיט א שמייכעלע.
-- יאָ, =- ענטפערט מען אים, -- זעצט זיך צו, װעט איר אויך הערן א גוט װאָרט.
-- איך בין שוין א געלערנטער, -- שמייכלט דער גאָראָדאָװאָי, --- און דו דארפסט עס
האָבן....--- װײַזט ער אף סעריאָזשען. -- דײַן פּאָר איז אוועק, און דו ביסט דאָ געבליבן.
-- יאָ, איער װוילגעבורט, איך בין געבליבן. מיר איז אינטערעסאנט צו הערן.
62 אי
יצ
-- דיר איז אינטערעסאנט, אוּווא! נו, לייענט. װאָס זײַט איר שטיל געבליבן? ווער איז דער
דעקלאמאטאָר?
-- איך, --- האָט זיך אָנגערופן פיאָדאָר גוסיעוו.
--- דו?. -- סטארטשעט אויס די אויגן דער גאָראָדאָװאָי. --- ביסט שוין צו אלט דערוף.
-- יונג, אײַער װוילגעבורט, פאר דעם בין איך נאָך יונג! --- וויצלט זיך גוסיעוו.
-- דו האָסט שוין דײַנס אָפּגעדעקלאמירט.. -- ער טוט כיטרע א װוּנק: -- איך געדענק
דיך שוין לאנגע יאָרן.
-- א גוטער זיקאָרן בא אײַך.
-- אוואדע א גוטער, פיאָדאָר גוסיעוו.
-- זיצט, אײַער װוילגעבורט, -- דערהערט זיך סעריאָזשעס קאָל.
-- זע נאָר, אז דיך זאָל מען ניט אוועקזעצן...
סעריאָזשע האָט נגעענטער זיך צוגערוקט צו קאָסטענקאָן. דער פילער דרייט זיך איבערן
צימער, קוקט איטלעכן ארײַן אין די אויגן. ווען ער איז צוגעקומען צו טימקע װײַס, האָט ער גוט
זיך אײַנגעקוקט אין זײַן פּאָנעם, דערנאָך זיך אויסגעקערעוועט צום גאָראָדאָװאָי און געזאָגט:
-- דאָס איז ער... אָט דער שווארצינקער...
ס'איז שטיל געװאָרן. דער גאָראָדאָװואָי איז צוגעגאנגען נעענטער צו טימקען.
-- קום מיט אונדז! -- האָט ער א װאָרף געטאָן.
--- איך על אין ערגעץ ניט גיין.
-- טו זיך אִז
טימקע דרייט מיטן קאָפּ אף ניין: ער װעט ניט גיין.
קאָסטענקאָ, פיאָדאָר און נאָך אייניקע האָבן ארומגערינגלט טימקען.
-- פארװאָס װוילט איר אים נעמען, אײַער װוילגעבורט? -- האָט געפרעגט א באָכערל מיט
אן איידל, קימאט מיידלש פּאָנעם.
-- ניט דײַן זאך...
אומגעריכט האָט טימקע האסטיק זיך א ריס געטאָן פון אָרט, איז אין איין קעהערעף-אין
צוגעלאָפן צו דער טיר און ניט געבליבן. :
דער גאָראָדאָװאָי מיטן פילער האָבן פארװוּנדערט זיך איבערגעקוקט. באם פילער האָבן פון
קאס זיך אָנגעבלאָזן די באקן, ער האָט אזש א פײַף געטאָן --- פיו-ו-ו!
עמעצער האָט זיך צעלאכט.
בא מיכײַלאָ קאַציובינסקי
אין רעדאקציע פון , קיעווסקאיא מיסל" האָט מען אין דעם װינטערדיקן זאווערוכע-טאָג
ווידער א לויב געטאָן איסײַ כאָדאָשעװן פאר זײַן ענערגיע און געטריישאפט די אינטערעסן פון
דער צײַטונג און אירע לייענער.
וי נאָר כאָדאָשעװ האָט זיך דערװוּסט, אז קיין קיעוו איז געקומען דער אוקראינישער שריי-
בער מיכאיל מיכײילאָװיטש קאָציובינסקי, איז אים גלײַך איַנגעפאלן, אז ער װעט אויך זיכער
זיך אונטערשרייבן אונטער קאָראָלענקאָס אופרוף.
די צײַטונג , קיעווליאנין" האָט מיטגעטיילט, אז קאָציובינסקי, װאָס איז געקומען פון טשער-
ניגאָוו, האָט זיך אָפּגעשטעלט אין האָטעל ,ראָסיִיא". כאָדאָשעװ האָט געװוּסט, אז דער שרײיַבער
פילט זיך די לעצטע צײַט שלעכט אין געזונט. דאָך האָט ער זיך ניט אָפּגעזאָגט פונעם געדאנק
זיך באגעגענען מיט אים.
קאָציובינסקי פלעגט געוויינלעך ארבעטן באם שרײַבטיש אין די אינדערפריעדיקע שאֶָען
נאָר יענעם פרימאָרגן האָט ער אפילע זיך ניט געקליבן זעצן צום טיש. ער האָט געווארט אפן
פּראָפּעסאָר סטראזשעסקאָ, וועלכער האָט צוגעזאָגט צונויפירן אים מיטן פּראָפּעסאָר אָבראזצאָוו.
אָט די ביידע מעדיקער האָבן גוט דערלערנט קאָציובינסקיס קרענק.
מע האָט אָנגעקלאפּט אין דער טיר. ס'איז אריינגעקומען כאָדאָשעװו.
אין דער מינוט האָט דער ווינט אופגעעפנט די פאָרטקע.
-- זײַט אזוי גוט, יונגערמאן, און מאכט צו די פאָרטקע, --- האָט א זאָג געטאָן קאָציובינסקי
און ארופגעצויגן אף די אקסלען דעם געקעסטלטן פּלעד, װאָס איז געלעגן אפן אָנלען פון זײַן
בענקל.
דער זשורנאליסט האָט צוגעשטעלט דאָס בענקל צום פענצטער און צוגעמאכט די פאָרטקע.
-- איך בין א ביסל פארקילט פונעם וועג, -- פארענטפערט זיך מיכאיל מיכײַלאָװיטש און
קוטעט זיך אין פּלעד.
4
--- אף קאפּרי איז איצט געוויס ווארעמער, --- האָט כאָדאָשעװו א שמייכל געטאָן.
-- יאָ, איך קלײַב זיך אינגיכן ווידער אהין, דאָרטן איז גאָרקי, און לעבן אים איז שטענדיק
ווארעם, -- האָט ערנסט געענטפערט קאָציובינסקי. --- נאָר שטעלט אײַך פאָר, אז אפילע דאָרטן
קומט אויך אמאָל צוניץ דער פּלעד, מיר האָט אים געשענקט טאקע אלעקסיי מאקסימאָוויטש.
זיצט, מײַן הער.
כאָדאָשעװו האָט גענומען אין האנט די פרישע צײַטונג ,קיִעווסקאיא מיסל", װאָס איז גע-
לעגן אפן טיש, און זיך פאָרגעשטעלט:
-- איך ארבעט אין רעדאקציע פון אָט דער צײַטונג.
-- זייער ווויל. איך בין א שטענדיקער לייענער אירער. אנטשולדיקט, וי רופט מען אײַך?
-- מײַן פאמיליע איז כאָדאָשעו, מיך קענט איר ניט. איסײַ דאװידאָװויטש רופט מען מיך.
מעגלעך, צו פרי געקומען...
-- פארװאָס רעדט איר אזוי אָפּגעריסן, איסײַ דאװידאָוויטש? איך בין דאָך ניט קיין מי-
ניסטער אָדער עפּעס א טשינאָװוניק. איך בין א ליטעראטאָר און דערצו ניט פון פּעטערבורג,
אפילע ניט פון מאָסקװע, נאָר פון טשערניגאָוו, פון דער טיפער פּראָווינץ.
-- און איך בין פון א פּראָװינציַעלער צײַטונג...
קאָציובינסקי האָט אראָפּגעװאָרפן פון די אקסלען דעם פלעד און, וי ער זאָל האָבן אין עפּעס
זיך דערמאָנט, מיט א ווייכער באוועגונג פון דער האנט א גלעט געטאָן דעם נאקעטן שארבן
--- א פּראָװינציעלע צײַטונג, זאָגט איר... און איך געדענק, אז אין אײַער רעדאקציע אר-
בעטן װאָיטאָלאָווסקי און יאבלאָנאָוװסקי...
-- אנטשולדיקט, מיכאיֵל מיכײַלאָװיטש, װאָס איך שלאָג אײַך איבער. אין אונדזער רע-
דאקציע ארבעט אויך בראזול-ברושקאָווסקי... ער פארנעמט זיך פריוואט מיט פאָרשן דעם איניען
וועגן דעם מאָרד איבער יושטשינסקין און האלט באם דערװײַזן, אז דערמאָרדעט דאָס ייַנגל
האָט ניט מענדל בייליס, נאָר א באנדע גאנאָווים בא דער טשינאָווניצע ערע טשעבעריאק אין
שטוב.
-- דערציילט, דערציילט, ס'איז טשיקאווע. עפּעס איז געווען וועגן דעם אין דער פּרעסע,
אָבער איך וויל וויסן גענויער. װער איז דער בראזול-ברושקאָווסקי?
-- איך ווייס ניט, צי א רוס, צי אן אוקראינער... --- הייבט אָן כאָדאָשעװו.
-- ניט וויכטיק, אבי אן אָרנטלעכער מענטש.
און דער זשורנאליסט האָט דערציילט קאָציובינסקין דאָס, װאָס ער אליין האָט זיך דערװוּסט
בא בראזול-ברושקאָווסקין, און אויך װועגן דעם, אז ער איז ניט איין מאָל געווען מיט בראזולן
באם פּריסטאוו קראסאָווסקי. ער האָט מיט איינצלהײַטן אויסגעמאָלט די מאלינע אף לוקיאנאָווקע.
קאָציובינסקי האָט מיט אינטערעס אויסגעהערט די גאנצע געשיכטע און צום סאָף א זאָג
געטאָן:
-- איז װאָס האָט אײַך געבראכט צו מיר אין אזא זאווערוכע?
ער האָט זיך אופגעהויבן פון אָרט, געשטאנען א מינוט באם פענצטער און געקוקט אפן
שיטנדיקן שניי.
-- װאָס מיך האָט געבראכט צו אײַך?.. איר, מיכאיל מיכײַלאָװיטש, האָט געוויס געלייענט
אין ;רוסקאָיע באָגאטסטװאָ" און אין אנדערע ליבעראלע אויסגאבעס דעם אופרוף צו דער רוסי-
שער געזעלשאפט וועגן דעם בילבל...
-- איך ווייס, איך ווייס וועגן דעם, -- שלאָגט איבער קאָציובינסקי, --- איך האָב געלייענט.
פארשטייט זיך, אז איך פארייניק זיך צו דעם אופרוף און װעל גערן געבן מײַן כסימע. .
קאָציובינסקי פארקלערט זיך אף א װײַלע און זעצט פאָר;
-- איך װאָלט א באלן געווען, מע זאָל זיך ווענדן אויך צו דער אוקראינישער געזעלשאפט-
לעכקײַט. איר פארשטייט, דער איניען קומט פאָר אין קיִעוו, אין אוקראינע, אָבער אין טאָך בײַט
זיך דאָ, אייגנטלעך, גאָרניט.
כאָדאָשעװו האָט זיך ארײַנגעטראכט אין שרייבערס ווערטער:
-- איך פארשטיי, װאָס איר מיינט, מיכאיל מיכײַלאָװיטש. דרײַסיק מיליאָן אוקראינער --
און מע רעכנט זיי אויך פאר ,, אינאָראָדצעס*, וי אונדז.
-- וי אײַך? -- קאָציובינסקי האָט אופגעהויבן זײַנע גוטע, אופמערקזאמע אויגן.
-- יאָ, וי אונדז, ייַדן...
-- אך, יאָ.. -- טוט דער שרײַבער א שמייכל. -- פארשטאנען, פארשטאנען. איר דארפט
וויסן, אז ניט בלויז איך װעל זיך פארייניקן צום אופרוף, נאָר אויך אזעלכע בינע-קינסטלער
אונדזערע, װי מאריא קאָנסטאנטינאָוונא זאנקאָוועצקאיא, מיקאָלא קארפּאָװיטש סאדאָווסקי, טאָ
בילעוויטש און זייערע כאוויירים,
4--6 64
-- ס'א געדאנק! -- טוט זיך א קלאפּ אין שטערן כאָדאָשעװ. --- װוּ, אשטייגער, שפּילט
זייער טרופּע הײַנטיקן טאָג?
-- וועדליק מיר איז באװוּסט, גאסטראָלירן זיי איצט אין פּעטערבורג, די גאנצע טרופּע
זייערע.
-- אין פּעטערבורג?.. --- זאָגט וי צו זיך אליין דער זשורנאליסט. -- א ביסל װײַט פון
אונדז.
-- ווען איך בין אף איער אָרט און אין אײַערע יאָרן, װאָלט דאָס מיך ניט אָפּגעשטעלט.
פּעטערבורג איז װײַט? מיטן צוג זײַט איר פאר צוויי מעסלעס אין פּיטער, און... פארגעסט ניט,
אז ס'איז זאנקאָווצצקאיא! מעגלעך, אז זי איז פארטראָגן מיט אירע טעאטער-איניאָנים און ווייסט
אפילע ניט פון אָט דעם בילבל. -- ער איז צוגעגאנגען צום זשורנאליסט, פרײַנטלעך
אים ארופגעלייגט די האנט אפן אקסל און צוגעגעבן: -- פאָלגט מיך, פאָרט אראָפּ צו אונדזער
זאנקאָוועצקאיא. זי װועט זײַן זייער א װאָס מע האָט אין איר ניט פארגעסן. און עפשער
האָט זי שוין אויסגעפילט איר בירגער-כויוו?.. מעגלעך, איך ווייס ניט.
דעם זעלבן אָװונט איז כאָדאָשעװו אָפּגעפאָרן קיין פּעטערבורג.
א נײַער אױספאָרשער
אונטערן דרוק פון דער רוסישער פּראָגרעסיווער געזעלשאפטלעכער מיינונג האָט די קיֵץ-
װוער געריכט-פאלאטע דעם 21 יון 1912 געמוזט אָפּשאפן איר באשטימונג פון יאנוואר כוידעש
וועגן שטעלן בייליסן צום געריכט. זי האָט באשלאָסן דורכפירן צוגאָב-אױספאָרשונגען. און כאָטש
עס איז שוין געװען קלאָר, אז בייליס איז אומשולדיק, האָט מען דאָך געהאלטן אים אונטער
דער וואך.
ווען עס איז אָנגענומען געװאָרן דער דאָזיקער באשלוס, האָט טשאפּלינסקי עטװאָס אראָפּ-
געלאָזט די הענט. נאָר אינגיכן האָט ער זיך פארשטענדיקט מיטן יוסטיץ-מיניסטער און מיט
נײַער ענערגיע זיך גענומען צו דער אױיספאָרשונג. ס'איז אָבער נייטיק געווען פּאָטער װוערן פון
פענענקאָן און צוזוכן אזא איספאָרשער, װאָס זאָל פירן דעם איניען אין דער געהעריקער
ריכטונג.
דער אויסוואל איז געפאלן אף ניקאָלײַ אקימאָוויטש מאשקעוויטשן, וועמען די מאָנארכי-
סטישע צײַטונגען האָבן געהאלטן פאר איינעם פון די ;ליכטיקסטע קעפּ". זיי האָבן געגלייבט,
אז מאשקעוויטש איז דער מענטש, װאָס װעט אופלייזן דעם סוידעס-קנופּ פונעם יושטשינסקי-
מאָרד אזוי, אז זייער אװוטאָריטעט װעט אויסוואקסן.
א כאדאָשים צוויי-דריי, איידער א דער פּרעסע האָט זיך באוויזן בראזול-ברושקאָווסקיס
איבעראשנדיק דעמאסקירונג-ארטיקל װעגן טשעבעריאקס באנדע, האָט טשאפּלינסקיס פּראָקו-
ראטור צוגעגרייט ניַע באװוייזן, װאָס האָבן געזאָלט ענדגילטיק פעסטשטעלן בייליסעס שולד.
דער הויפּט-אײידעס פון די נײַע באװייזן איז געװען גריגאָרי קירילאָװיטש אָפּאנאסענקאָ,
װאָס האָט אָפיציעל זיך גערעכנט אלס פאָרזיצער פון איינעם פון די אָפּטײילן פון ;סאָיוז רוסקאָװאָ
נאראָדא?. ער איז געווען א רײַכער פורמאן. בא אים האָט געדינט א היפּשע צאָל פּארטשיקעס,
וועלכע זײַנען געפאָרן מיט זײַנע פערד און פאעטאָנעס און דערפאר באקומען סכירעס. אָפּאנא-
סענקאָ האָט שטענדיק צוגעשטעלט פאר די פּאָגראָם-דעמאָנסטראציעס צו עטלעכע צענדליק אָנ-
טרײַבער, װאָס האָבן פארמאָגט הייס בלוט, א טונקל באװוּסטזײַן און געזונטע פויסטן,
אויסערלעך זײַנען די פּארטשיקעס ענלעך געווען איינער אפן אנדערן: זומער האָבן זיי גע-
טראָגן אױיסגעפּוצטע יוכטאָװוע שטיוול מיט ארײַנגעלאָזטע מײַטקעס און שמאָלע װאָלװעלע
פּידזשאקלעך; װוינטער פלעגן זיי אף די אקסלען ארופציִען קורצע מארינארקעס אף שמויסלעך,
זיך ארומבינדן מיט גרינע אָדער רויטע גארטלען און אָנשטאָט היטעלעך מיט גלאנציקע דאשעק-
לעך ארופזעצן אפן קאָפּ שמויסענע יאָלעמס, פון אונטער וועלכע עס האָבן ארויסגעקוקט היטש-
קעלעך, װאָס האָבן געגרייכט ביז די גנייווישע אויגן.
צו טשאפּלינסקין איז אָפּאנאסענקאָ געקומען לויט דער רעקאָמענדאציע פון וולאדימיר
גאָלוביאָװון. ער האָט דערקלערט דעם פּראָקוראָר, אז ער קאָן צושטעלן וויכטיקע מאטעריאלן,
װאָס באװוײַזן די שולד פון מענדל בייליסן.
דער פּראָקוראָר האָט זיך דערפרייט מיט דעם מענטשן, װאָס האָט פרייוויליק זיך אינטערע-
סירט מיטן מאָרד איבער יושטשינסקין און נעמט זיך אונטער דערװײַזן, אז דער מאָרד איז אויס-
געפילט געװאָרן מיט ספּעציעלע אינסטרומענטן און מיט א ספעציעלן ציל.
65
דער באלעבאָס פון די קיעװוער פארטשיקעס האָט זיך פארופן אף א בריו פון זײַנעם אן
אָנטרײַבער, װאָס זיצט איצט צוזאמען מיט בייליסן אין איין קאמער. אין דעם בריוו שרײַבט
מאָיסײ קוליניטש (אזוי רופט מען דעם פורמאן), אז בייליס האָט אליין אין אלץ זיך מוידע געווען.
דער פּראָקוראָר האָט געבעטן אָפּאנאסענקאָן אלץ אויסלייגן אף פּאפּיר, עס זאָל בלײַבן א
דאָקומענט.
ווען קיין קיִעוו איז אראָפּגעקומען דער נײַער פּעטערבורגער אױיספאָרשער פאר באזונדערס
זויכטיקע איניאָנים -- מאשקעוויטש, האָט טשאפּלינסקי אים פאָרגעלייגט דורכקאָנטראָלירן די
באװײַזן פון אָפּאנאסענקאָ--קוליניטש. מאשקעוויטש איז צוליב דעם אװעקגעפאָרן קיין קאניעו,
װוּ עס איז דאן געזעסן אין טפיסע דער קיִעװער פארטשיק און גאנעוו מאָיסײי קוליניטש.
א הויכער, א ברייטביינערדיקער, מיט א היפּשן קאָפּ און אָנגעבלאָזענעם גרויסן גוידער,
האָט דער אױספאָרשער מאשקעוויטש אין שאָפּעלן צימער פון קאניעווער טפיסע זיך באגעגנט
מיט קוליניטשן.
--- מאָיסײי קסענאָפאָנטאָװיטש, -- האָט מאשקעוויטש געפּרװווט גלײַך אײַנשטעלן גוטע
באציונגען מיטן אפעריסט, פאָרלייגנדיק אים א גוטן פּאפּיראָס. קוליניטש האָט א דריי געטאָן
מיטן קאָפּ: ער רייכערט ניט.
-- זיצט, קוליניטש. װאָס מאכט איר עפּעס גוטס און וי פילט איר זיך?
-- וער זײַט איר? --- פרעגט דער אפעריסט קאלטבלוטיק.
-- הם... איך בין מאשקעוויטש.
-- אויך אן אפעריסט צי א קעשענע-גאנעוו? -- אינטערעסירט זיך קוליניטש.
-- הם... מאשקעוויטש -- דער אויספאָרשער פאר באזונדערס וויכטיקע איניאָנים, פון פּע-
טערבורג צוגעשיקט צו אײַך.
-- איז װאָס ווילט איר פון מיר? -- האָט קוליניטש באהאלטן זײַנע אָנגעבראקנעטע אויגן.
-- זאָגט מיר, מאָיסײ קסענאָפאָנטאָװיטש, װאָס איז מיט אײַך?
-- ס'איז מיר שוין נימעס צו וואלגערן זיך אין די טפיסעס. איך בענק נאָך מײַנע ריסא-
קעס, און ס'ווילט זיך שוין אדורכטראָגן זיך מיט זיי איבער קרעשטשאטיק, -- ענטפערט דער
אפעריסט.
-- פאר װאָס זיצט איר? -- פרעגט מאשקעוויטש.
-- פאר א פּאָדלאָגג. :
-- א גרויסער?
-- נארישקײײַטן? עטלעכע טויזנטער אין ;רוסקי-פראנצוזסקי? באנק.
א פּוזע.
-- צוליב װאָס זײַט איר צו מיר אהער געקומען? --- וויל וויסן קוליניטש.
-- איך?.. -- מאשקעוויטש בלאָזט אָן דעם גױידער, און אף זײַן פּאָנעם באװײַזט זיך א ליב-
לעכע מינע. -- זיצט, איר מעגט זיצן, און זײַט רויִק. מיך אינטערעסירט ניט אײַער פאָדלאָג.
דאָס איז ניט מײַן זאך. מיך אינטערעסירט בייליס, מיט וועלכן איר זײַט געזעסן צוזאמען אין
לוקיאנאָווקע.
קוליניטש האָט אופגעלעבט.
-- בייליס... יאָ, איך בין מיט אים געזעסן אין איין קאמער. ער האָט געזאָגט...
מאשקעוויטש שלעפּט פלינק ארויס פון זײַן גרויסן פּאָרטפעל א בויגן פאפּיר און נעמט די
פּען אין דער האנט.
-- דערציילט, איך בעט אײַך, און איך װעל אָנשרײַבן א פּראָטאָקאָל,
קוליניטש לייגט אוועק די שווערע האנט אפן פּאפּיר און צעלאכט זיך;
-- אהא, איך ווייס, װאָס איר דארפט, הער אױיספאָרשער. אָבער איך װעל ריידן נאָר דאן,
ווען איר װעט מיך ארויסלאָזן אף דער פריי.
-- מירן דאָס נעמען אין אכט, מאָיסײ קסענאָפּאָנטאָװיטש, -- זאָגט מאשקעוויטש,
-- איך װיל נאָך הײַנט, באלד ארויס אף דער פרײַ און מיטן פּאָדלאָג זאָל זײַן אויס, --
זאָגט ציניש דער פּארטשיק. -- וועלן מיר דעמלט שרײַבן א פּראָטאָקאָל.
-- צוערשט שרײַבט אונטער... און דערנאָך וועלן מיר זען...
-- ניין, צוערשט פילט אויס דאָס, װאָס איר זאָגט צו אף דערנאָך, -- לאכט קוליניטש.
אָבער באפרידיקן קוליניטשעס פאָדערונג -- גלײַך אים באפרײַען פון דער טפיסע --- האָט
דער אױיספאָרשער ניט געקאָנט.
1 א פעלשונג,
6
מאשקעוויטש האָט פארשטאנען, אז זײַן קומען קיין קאניעוו צו קוליניטשן איז פריצײַטיק,
ער וועט זיך נאָך אומקערן צו אים.
בראזול-ברושקאָווסקי -- דער העלד פון טאָג
וי א וויכער האָט זיך ארײינגעריסן אין שטוב ארײַן יאשע ראטנער.
--- װוּ איז ניומע?
-- יאָסיף! יאָסיף! --- רופט קלארא אָסיפּאָוונא דעם מאן.
דער צײינדאָקטער שטעקט ארויס דעם קאָפּ פונעם קאבינעט.
-- זע נאָר, יאָסיף, וי יאשע איז צעהיצט.
-- װאָס איז געשען? -- איז אין עסצימער ארייַן דער דאָקטער.
יאשע שלעפט ארויס פון קעשענע א צונויפגעלייגטע צײַטונג און צעוויקלט זי.
-- אָט דאָ איז גענוי באשריבן די גאנצע געשיכטע פונעם מאָרד איבער יושטשינסקין
נעמט, לייענט. אײַ איז דאָס א בראזול-ברושקאָווסקי --- אן עמעסער פּינקערטאָן.
-- וי קאָן איך איצט לייענען, אז דאָרט זיצט א פאציִענט! -- װײַזט דער פאָטער אף דער
טיר פון קאבינעט. -- דערצייל אינקורצן, װאָס איז דאָ אָנגעשריבן.
-- יאָ, דערצייל אונדז, וועגן װאָס רעדט זיך דאָרטן.
--- װוּ איז ניומע, איך דארף האָבן ניומעף -- יאשע זוכט מיט די אויגן אין די שטוב-
ווינקלען, גלײַך דער ברודער זאָל זײַן ערגעץ באהאלטן.
-- זע, װי ער האלט דאָס אין איין כאזערן: ניומע, ניומע. אף װאָס דארפסטו אים? --- האָט
די מוטער אומצופרידן געטײַנעט. -- דערצייל אונדז דערװײַל, װאָס שרײַבט מען אין דער
גאזעטע.
-- דאָ איז באשריבן דער גאנצער עמעס. ויאזוי מע האָט אין טשעבעריאקס הײַזל געקוילעט
אנדריושקען.
--- און װאָס װעט זײַן מיט בייליסן? -- פרעגט דער צינדאָקטער. -- וויבאלד אזוי, דארף
מען דאָך אים גלײַך ארויסלאָזן.
-- װעט מען אים טאקע באפרייען, װאָס דען מיינט איר? אָבער ניט גלײַך.. -- און דער
סטודענט איז ארויס פון שטוב.
-- יאשע! -- איז די מוטער אים נאָכגעלאָפן אף די טרעפּ, -- יאשעניו, װוּהין איילסטו?
ניומע װעט דאָך באלד קומען.. -- האָט זי אים נאָכגעשריִען, און דערנאָך צו זיך: -- אייסעך-
װאָס, דולע קינדער בא מיר... -- און זי פארמאכט די טיר. -- אנטלאָפן מיסטאמע ווידער אף
א סכאָדקע... -- זי האָט א װונק געטאָן צום מאן, װאָס איז נאָך אלץ געשטאנען א געפּלעפטער
פון דער יעדיִע, װאָס יאשע האָט געבראכט: --- מע ווארט דאָך אף דיר...
-- מאָרגן דארף בא מיר זײַן יענער פון דער סודעבנע פּאלאטע, װעל איך שוין וויסן דעם
גאנצן עמעס, ער װעט מיר דערציילן, -- טרייסט זיך יאָסיף און פארשווינדט הינטער דער טיר
פון זײַן קאבינעט.
לעאָנטי איוואנאָוויטש האָט ווירקלעך דערציילט װעגן דעם ארטיקל, װאָס בראזול-ברוש-
קאָווסקי האָט אָפּגעדרוקט אין ,קיעווסקאיא מיסל" דעם 31 מײַ 1912, נאָר ניט באם ציינדאָקטער
אין קאבינעט.
אין די קיעווער געריכט-קרײַזן האָט מען ניט געלייענט אזעלכע ליבעראלע צײַטונגען, וי
;קיעווסקאיא מיסל", װווער שמועסט נאָך, אז אייניקע האָבן געהאלטן די צײַטונג פאר א פּראָװיג-
ציעלער. אין די דאָזיקע קרײַזן איז מען נויטע געווען צו דער הױפּטשטאָטישער, פּעטערבורגער
פּרעסע. די מערהײַט האָט אפילע אָפן געהאלטן פאר א גוטן טאָן ארײַנצוקוקן אין אזעלכע
צײַטונגען, וועלכע זײַנען געווען דורכגעזאפּט מיט מאָנארכיסטישע, שווארצמייעדיקע אידייען.
דעריבער איז קיין כידעש ניט, װאָס סוּװאָרינס ,נאָװאָיע וורעמיא" מיט איר פּראָפּאגאנדע פון
האס צו רעװאָליוציָאָנערן און ,אינאָראָדצעס* איז דאָרט געווען געשעצט און געקרוינט.
דעם טאָג, ווען ס'איז געווען אָפּגעדרוקט בראזולס מאטעריאל, איז אין געריכט-פּאלאטע א
פארסאָפּעטער ארײַנגעלאָפן דער סטודענט וולאדימיר גאָלוביאָוו און אָנגעקלאפּט אין דער טיר
פון טשאפּלינסקיס קאבינעט. ניט געטראָפן דעם פּראָקוראָר, איז ער צוגעלאָפן צו דער שכיינעס-
דיקער טיר און מיט קוראזש זי צעעפנט:
-- טשאפּלינסקי ווו איז, גאָספּאָדא?
וואסילי פּאװלאָװיטש בוקאָווסקי איז מיט שטילע טריט צוגעגאנגען צו דער טיר און אָנגע-
וויזן מיט דער האנט אין קאָרידאָר;
67
-- אָט דאָדאָ, הער סטודענט.
-- יענער קאבינעט איז פארמאכט, -- האָט גראָב געענטפערט גאָלוביאָ, --- דאָרט איז
טשאפּלינסקי ניטאָ. :
--- איז װאָס זשע ווילט איר פון אונדז? --- רופט זיך שוין אָן שישאָוו.
--- איר זאָלט זאָגן, װווּ איז דער פּראָקוראָר פון דער פּאלאטע.
שישאָוו האָט זיך אופגעשטעלט פון אָרט.
-- יונגערמאן... --- האָט ער אָנגעהויבן.
נאָר גאָלוביאָוו האָט ניט געלאָזט ריידן:
--- איך בין וולאדימיר גאָלוביאָו, --- האָט ער געזאָגט, -- און וי איז אײַער פאמיליע?
-- דאָס איז שישאָוו, לעאָנטי איוואנאָוויטש. זעצט זיך. זײַט אזוי גוט, וולאדימיר סטעפא-
נאָוויטש, -- האָט זיך אריינגעמישט בוקאָווסקי.
-- ניטאָ קיין צײײַט, הערן ריכטער!
שישאָו האָט מיט כויזעק-פּײַערלעך אין די אויגן געקוקט אף זײַן קאָלעגע און וועגן דעם
צעהיצטן סטודענט א קלער געטאָף ;אָט דאָס איז ער, מײַן זונס אָנפירער. מיט עפּעס איז ער
ענלעך אף א ווילדן צאפּ מיט אָנגעבראָכענע הערנער...*
-- איר זײַט שישאָװו?.. זייער צופרידן צו באקאנען זיך, הער שישאָוו. מיט אײַער זון בין איך
פון לאנג באקאנט. מיר זײַנען זייער היימיש. מיסטאמע האָט ער אײַך געזאָגט.
-- עס פרייט מיך זייער, הער סטודענט.
-- כ'האָב ניט געצווייפלט, אז עס קאָן אײַך פרייען. ער איז בא אײַך אן אױיסגעשפּילטער,
אײַער אנאטאָלי.
;אז ער לויבט אים, איז עס שוין א שיינער סימען..",. -- האָט א קלער געטאָן שישאָו.
-- װאָס זאָגט איר וועגן די שטינק-באָמבעס, הערן ריכטער? -- פרעגט דער סטודענט און
צעזעצט זיך ברייט, קוקנדיק אזעסדיק אף די ריכטער.
-- שטינק-באָמבעס?.. -- פארשטייט ניט בוקאָווסקי. --- װאָס איז דאָס?
--- נו, די צײַטונגען מיט זייערע היסטערישע געשרייען, מיט זײיער ו
עטװאָס העכער: -- אזעלכע, װי איר, װאָלטן געדארפט זאָגן זייער װאָרט וועגן די דאָזיקע ציי-
טונגען.
גאָלוביאָוו האָט גענומען פון בוקאָווסקיס טיש א ריין בייגעלע פּאפּיר און פאָרגעזעצט:
-- אָט װעל איך אייך אָנווארפן א טעקסט פון א פראָטעסט, און איר װועט אונטערשרײַבן.
-- באמיט זיך ניט, הער סטודענט, -- האָט איראָניש א זאָג געטאָן שישאָוו.
-- ניט יעדערער ועט אָנשרײַבן אזוי, װי איך, -- האָט דער סטודענט גענומען פירן מיט
דער פּען איבערן פּאפּיר.
-- כ'האָב דאָך אײַך געזאָגט, הער סטודענט... -- כאזערט איבער שישאָוו.
שישאָוו איז צוגעלאָפן צו דער טיר, זי אופגעעפנט און פלינק, גאָר ניט לוט זײַנע יאָרן
ארויס אין קאָרידאָר. אין א רעגע ארום האָט ער זיך אומגעקערט און געמאָלדן:
-- דער הער פּראָקוראָר איז אָקאָרשט ארײיַן צו זיך אין קאבינעט...
-- דער הער טשאפּלינסקי?
-- נו, שרײַבט אליין אָן, הערן ריכטער, -- האָט געזאָגט גאָלוביאָוו. צוגערוקט צום סאמע
טיש-ראנד דאָס פּאפּיר, אף וועלכן ער האָט אָנגעהויבן שרײיבן, איז ער ארויס פון צימער.
שישאָוו האָט גענומען דאָס פּאפירל פון טיש, עס צעריסן אף פּיץיפּיצלעך און אריינגע-
װאָרפן, װי א מיִעסקײַט, אין קויש אונטערן טיש. ער האָט ארױיסגעשלעפּט א טיכעלע און אָפּגע-
ווישט די הענט.
פון גאנצפרי אָן האָבן ייִנגלעך -- צײַטונגס-פארקויפער ארומגעשמײיעט איבער די גאסן,
מערק און פּלעצער מיט געשרייען: ;הײַנט איז אין דער צײַטונג ,קיעווסקאיא מיסל" אָפּגעדרוקט
א סענסאציאָנעל ארטיקל, אז יושטשינסקיס עמעסע מערדער זײַנען אופגעדעקט".
ארום צוויי אזייגער באטאָג האָט מען אין רעדאקציע אָנגעקלונגען פון קיִעװוער קרייזיגע-
ריכט. צום טעלעפאָן איז צוגעגאנגען איסיי כאָדאָשעוו.
-- עטלעכע עקזעמפּליארן? -- האָט ער איבערגעפרעגט.
-- יאָ, װײַל אין די קיִאָסקן איז אומעגלעך צו קריגן.
-- צי דען באקומט איר ניט די צײַטונג אין אײַער װעדאָמסטװע? -- האָט כאָדאָשעװ זיך
געכידעשט. נאָר אף אָט דער פראגע האָט ער קיין ענטפער ניט באקומען.
8
געסט אין טפיסע-קאמער
--- מענדל! מענדל! -- האָט בייליסן געװעקט פון שלאָף דער שִאָכן.
נאָר מענדל כאפּט זיך ניט אוף. ער האלט אָפן דאָס מויל און שרײַט אף קוילע-קוילעס.
א דערשראָקענער שטייט לעבן אים דער שאָכן, ציט אים פאר די הענט, פאר די פיס. מענדל
גייט אָפּ מיט שווייס. מיט פארציפּעטע ציין און א פארשלאָסן מויל שרײייַט ער נאָך אלץ.
דער שאָכן נעמט אָן מענדלען פארן העמד, פּרוּווט אים אופהייבן פונעם געלעגער און שרײַט
אים אין אויער אריין: , מענדל! כאפ זיך אוף!*
מענדל איז געבליבן זיצן אפן בעטל, מיטן קאָפּ אָנגעשפּארט אין דער וואנט.
--- ואָס איז מיט דיר, בייליס? -- פרעגט דער שאָכן.
א צערודערטער קוקט מענדל מיט וילד-אופגעריסענע אויגן אפן שאָכן, װאָס װישט אים
ארום דאָס פּאָנעם און דעם אנטבלויזטן האלדז. מענדל אָטעמט שווער.
דער וואכמאן קלאפּט אָן אין טיר. די שלעסער נעמען קלימפּערן. דער שאָכן הערט זיך
צו -- עס איז שטיל. הייסט עס, די וואך האָט זיך בארויִקט.
דאָס טשאדענדיקע קאנעצל טוקט זיך אין קויטיקן אייל, בייליס ווארגט זיך מיטן שטיקנ-
דיקן רייעך און פארהוסט זיך. פלוצעם האָט זיך דאָס שוואכע פלעמל א ריס געטאָן אין א זײַט
און איז פארלאָשן געװאָרן.
-- דערצייל, מענדל, װאָס איז מיט דיר געשען? -- יל דער שאָכן וויסן.
-- א בייזער כאָלעם, גאװורילאָ!
--- שפּײ זיך אויס אף אלע כאלוימעס, טשאָלאָװיטשעי1
-- א כאָלעם איז א האלבער נאָווי, -- שעפּטשעט מענדל.
-- נארישקײַטן, -- זאָגט דער שאָכן, --- בײַקי!?
בייליס ווישט אויס דעם שווייס און קוקט צום אייגל אין דער טיר.
גאוורילאָ טוט א מאך מיט דער האנט אין דער ריכטונג צו דער טיר, װוי איינער רעדט: שוין,
זיי לייגן שוין מער ניט קיין אכט, זײַ רויִק.
אין דער רעגע האָט אופגעשיינט דאָס עלעקטרישע לעמפּל איבער דער טיר און באלויכטן
די קויטיקע אָפּגעריבענע װענט פון דער קאמער. אין אייגל באװײַזט זיך א דורכדרינגענדיקער
בליק. מע קוקט, צי די עלעקטרישע שײײַן באלויכט די גאנצע קאמער.
-- אנטקעגן דעם, װאָס דו זאָגסט, מענדל, א כאָלעם. הער אויס, װעל איך דיר דערציילן. --
און אז בייליס האָט געמאכט א באוועגונג, װי ער װאָלט אליין ועלן דערציילן וועגן זײַן כאָלעם,
נעמט אים אָן גאוורילאָ פארן אקסל: --- מע דארף ניט, מענדל, הער בעסער מיך אויס...
כאָטש בייליס איז שוין געזעסן אין טפיסע דעם צווייטן װוינטער, איז אים דאָך שווער געווען
אינמיטן נאכט צו טרעפן, וויפל איז דער זייגער. מע האָט אין דער טפיסע-קאמער קיינמאָל ניט
געפילט די צייט. וויפל די וואך האָט ניט געפאָדערט, מע זאָל באנאכט ניט ריידן האָבן די
ארעסטאנטן דאָך שטילערהייט געשמועסט, אנדערש װאָלט מען פון צאר און פון פּײַן געקאָנט
אומקומען.
מענדלס שאָכן האָט גענומען דערציילן:
-- ...איך בין דעמלט געווען אין קיעוו, דאָרט צוגעפארדינט, אין דאָרף זײַנען מײַנע אייגענע
געשװאָלן געװאָרן פון הונגער, באזונדערס האָט מיר געשניטן דאָס הארץ פאר מײַן קלענער
טעכטערל אָריסקע -- א צארט אויסגעבלייכט קינד. ;טאטו, -- האָט זי געבעטן, -- כליבא!"
נאָר װוּ װעל איך איר נעמען א שטיקל ברויט, אז דאָס דאָרף פּוכנעט. און דאָ אין קיַעוו האָט מען
מיך ניט געװאָלט נעמען אין זאװאָד, װײַל כ'האָב קיין פּאספּאָרט ניט געהאט. האָב איך זיך
געוואלגערט בא מײַנעם א זעמליאק אף דעמיעווקע. כאָלעמט זיך מיר איינמאָל, אז כ'האָב געפו-
נען אן אויצער און איינגעקויפט א גאנצע פור קאָרן. פאָר איך און פיר דעם שװוערן װאָגן צו
זיך אהיים, אין דאָרף ארײיַן, און אנטקעגן לויפן מיר ארויס אלע מײַניקע און פון פאָרנט -- די
קליינינקע אָריסקע מיט אויסגעשטרעקטע הענטלעך. און זי שרײַט: ;טאטו כליבא פּריװין"כ.
איז בא מיר א יאָמטעו, מענדל, אן עמעסער יאָמטעװ, קאָנסט אליין פארשטיין... -- גאוורילאָ איז
אנשוויגן געװאָרן.
בייליסן האָט זיך געדוכט, אז זײַן שאָכן איז אײַנגעשלאָפן. עס גייט דורך א מינוט, צוויי,
דרײַ -- דער שאָכן שווייגט.
--- גאװורילאָ... --- רופט בייליס.
ג מענטש; ? באָבעמײַסעס; 5 דער טאטע האָט געבראכט ברויט,
69
דער שאָכן שװײַגט. די שטילקײַט װערט שטיקנדיקער און ווארגט בייליסן. ניט איין מאָל
איז ער געזעסן אין קאמער אליין, האָט דאָס אים אזוי געשראָקן און געפּלאָגט, אז ער האָט געבעטן
די טפיסע-אדמיניסטראציע, מע זאָל עמעצן ארײַנזעצן צו אים. אָבער ניט שטענדיק האָט מען
זיײַן באקאָשע באפרידיקט. גאָר ניט לאנג -- אינגאנצן א צװיי-דרײַ װאָכן צוריק -- האָט מען
צו אים ארײַנגעזעצט אָט דאָס שטילע מענטשעלע.. זאָל זײַן, ער איז אײַנגעשלאָפן? , גאװורילאָ,
גאוורילאָ...* --- רופט בייליס, און זײַן שאָכן שװײַגט...
בייליס האָט אראָפּגעלאָזט די פיס פונעם בעטל אפן פּײַכטן שטיינערנעם דיל. װי נאָר ער
האָט זיך צוגערירט צום שאָכנס אקסל, האָט יענער גלײַך פאָרגעזעצט ריידן:
-- זאָג איך דאָך, מענדל, אז נאָך אזא זיסן כאָלעם װאָלטן געדארפט אָנקומען גוטע טעגי
ניט עמעס?
-- עמעס, עמעס, -- באשטעטיקט בייליס.
-- איז מעגסטו אויסהערן מײַן דאָליע. א הונגעריקער, א דערשלאָגענער, האָב איך אפן
אנדערן טאָג ארומגעבלאָנדזשעט איבער די פארפוצטע קיִעווער גאסן אָן א גראָשן אין קעשענע,
געקוקט אין די שײַנענדיקע רעקלאמעס און אין שיינע פענצטער פון די געבעקס-קראָמען אף
קרעשטשאטיק און פונדוקלייעווער גאס. די גאנצע צײַט האָב איך געקלערט וועגן מײַן הונגערי-
קער אָריסקע מיטן אויסגעשטרעקטן הענטל. פון די פענצטער ווינקען צו מיר פרישע ראָגאלי
קעס מיט מאָן, בולקעס מיט פארפּאליעטע בעקלעך, און איך פיל אין מויל זייער טאם.. אך,
מענדל, מענדל, האָסט אמאָל געפּרוּװוט הונגערן? הערסט, מענדל, דו זאָלסט וויסן, װוי דאָס הארץ
פּרעסט זיך צונויף, ווען דו דערמאָנסט זיך, אז דו אליין באארבעטסט די ערד... און מיט אזעלכע
געדאנקען פארקוק איכ זיך אפן קאָרענעם ברויט פון יענער זײַט גלאָז אי... ביס יעהאָ זנײַע!ג --
ס'האָט מיך א שטויס געטאָן דער ניטגוטער, און איך שטרעק אויס די האנט, צעהאק דאָס גלאָז,
כאפּ ארויס א קוילעטש און לויף, און לויף, און לויף... --- גאוורילאָ רײַסט איבער זײַן דער-
ציילונג.
בייליס הערט, וי זײַן שאָכן אָטעמט שווער, זאָגט ער אים גאָרניט, ער ווארט צו א ביסל,
ביז יענער װעט אליין פארענדיקן.
-- ...און אזוי בין איך פארלאָפן אזש אין לוקיאנאָווקער טפיסע, דאָס הייסט -- מע האָט
מיך אײַנגעזעצט... -- און נאָך א קליינער שווערער פויזע: -- אָט האָסטו דיר א כאָלעם, א זיסן
כאָלעם!.. שפּײַ זיך אויס, מענדל, אף כאלוימעס.. -- פארענדיקט גאװורילאָ און צעלאכט זיך
אליין מיט א שטיקנדיק געלעכטער, פארהוסט זיך אזוי, אז ער קאָן זיך ניט אָפּשטעלן. ער קא-
כיקעט און קאכיקעט, ביז ער שפּײַט אויס א שטיק בלוט.
-- װידער?! -- זאָגט צו זיך אליין בייליס. -- װאָס טוט מען מיט דיר, גאװרילאָ: האָסט
אליין אף זיך קיין ראכמאָנעס ניט. דארפסט שװײַגן, וייניקער ריידן, און דו רעדסט און
רעדסט... --- בייליס דערפילט גאװורילאָס אויסגעשטרעקטע האנט.
--- סייווי װעל איך שטארבן, מענדל. אז דו װעסט זיך באפרייען -- דו װעסט זיך זיכער
באפרייען, -- זאָלסטו צופאָרן אין מײַן דאָרף ווטשעריישע, ס'איז ניט ווייט פונדאנען, און זיך
זען מיט מײַן אָריסקען, מיט אלע מײיניקע...
פון יעסורים איז בייליס צוגעפאלן צו דער טיר און גענומען קלאפן מיט ביידע פויסטן:
-- בלוט, בלוט אפן דיל!..
דער וואכמאן האָט געכאפּט א קוק אין אייגל און געװאָרנט שטרענג:
-- שטיל זאָל זײַן! איר האָט זיך פארבענקט נאָכן קארצער?
א צעבראָכענער און א דערשלאָגענער זעצט זיך בייליס צוריק אוועק אפן בעטל, נעמט אָן
זײַן שאָכנס אָפּגעשוואכטע האנט און אָן ווערטער, בלויז מיט א דרוק, טרייסט ער דעם אומ-
גליקלעכן.
ווען עס איז געקומען דער אינדערפרי און דער ווינטערדיקער פארכמארעטער טאָג האָט
פון אונטער די טונקעלע פּידאשיקעס דורך די פארגראטעטע פענצטער ארײַנגעגליטשט עט-
לעכע בלייכע טאָג-שטראלכלעך, האָט דער שוינדזוכטיקער גאװורילאָ דאָצענקאָ פונעם דאָרף
װטשערײַשע געװאָלט ווידער דערציילן די געשיכטע פון זײַן קליינינקער אָריסקע, נאָך וועלכער
ער בענקט אזוי, נאָר בייליס האָט אף אן איידעלן אויפן אײַנגערעדט גאוורילאָן, ער זאָל שװײַגן.
-- און כוץ דעם, -- ער האָט אָנגעװיזן אף דער טיר, -- לאָזט מען אונדז ניט ארויס
פון אויג.
שפּעטער, נאָך דער פרימאָרגנדיקער באלאנדע?, װאָס איז הײַנט דערלאנגט געװאָרן א
ביסל פריער, װי שטענדיק, האָט מען אומגעריכט ארײַנגעלאָזט אין קאמער דעם פּאריקמאכער
: דער רועך װייסט אים! ? א מין סופּ, א טפיסע-געקעכץ.
70
אין דער באגלייטונג פון א נאדזיראטעל. קימאט מיט גוואלד האָט ער אָפּגעשױרן גאוורילאָ דאָ-
צענקאָן און ריין אָפּגעגאָלט, גאָר ניט װי שטענדיק. בייליס האָט ניט געװאָלט זיך גאָלן, בעשום-
אויפן ניט געלאָזט. האָט מען ארײַנגערופן דעם געהילף-שעף פון טפיסע, וועלכער האָט באפוילן,
אז אוב ניט גאָלן, זאָל מען דעם ייִדן מיט דער שווארצער באָרד ארומשערן און אזוי ארומפּוצן,
ער זאָל ניט אויסזען, ווי... א בער, װאָס ציגײַנער פירן ארום איבער די הויפן.
ווען דער געהילף-שעף איז אוועק, האָט דער פּאריקמאכער איינגערוימט בייליסן אפן אויער:
-- ווארט אף געסט... -- מער האָט ער גאָרנישט ניט געזאָגט.
בייליס האָט געמיינט, אז דאָס װעט מען אים געבן א ;סווידאניע" מיטן װײַב אָדער מיט
זײַנעם א פארטיידיקער. דעריבער איז ער שוין די נאכט ניט געשלאָפן, געלעגן מיט אָפענע
אויגן, פארזונקען אין מאכשאָװועס. אן ארעסטירטער באדארף מער ניט: האָט ער זיך עפּעס
ארײַנגענומען אין קאָפּ, רוידעפט אים דער געדאנק און פּלאָגט אים: איז טאקע מעגלעך, אז ער
װעט זיך זען מיטן װײַב, זיך דערוויסן עפּעס וועגן די קינדערלעך און וועגן ברודער... עפשער?..
עפשער איז עפעס געשען? עפשער װעט אינגיכן זיך אָנהײבן דער געריכט?
בייליס איז לאנג געלעגן מיט אָפענע אויגן און געציילט די מעסלעסן זינט מ'האָט אים
צוגענומען פון דער היים, צעשיידט מיט װײַב און קינדער, געלאָזט אָן שײיַן, אָן לופט, אָן לעבן...
פאר מענדלס אויגן שטייט אוף דאָס געשטאלט פון דעם געשוװווירענעם אדװאָקאט גריגאָראָ-
וויטש-בארסקי --- זײַן צוקינפטיקן פארטיידיקער, וועלכער איז בא אים אנומלטן געווען. יענער
האָט אים דערציילט און אופגעקלערט, אז די רעכטע אָרגאניזאציע, די ,סאָיוזניקעס", ווילן שאפן
אן אלילאס-דאם אפן גאנצן ייִדישן פאָלק, האָט מען אים, מענדל טעוועליעוו בייליסן, אויסגע-
קליבן אלס קאָרבן. כאָטש א נאדזיראטעל האָט דעמלט באגלייט דעם פארטיידיקער גריגאָראָ-
וויטש-בארסקי צו בייליסן אין קאמער, האָט דער אדװאָקאט דאָך זייער קונציק און פארשטעלט
אופגעדעקט פארן ארעסטירטן די גאנצע מיִעסע געשיכטע ארום זײַן צוקינפטיקן פּראָצעס.
ווען דער אדװאָקאט איז אוועק און מענדל האָט גענומען צעקײַען, װאָס גריגאָראָװיטש-
בארסקי האָט אים דערקלערט, האָט ער אין די ערשטע מינוטן שטארק זיך געערגערט, פארשטא-
נען, אז דער איניען איז אן ערנסטער און געפערלעכער. עס שמעקט מיט סיביר און קאטאָרגע.
און, ווער ווייסט, עפשער גאָר מיט טליע. הענט און פיס זײַנען אים פארקילט געװאָרן: ער האָט
געפּרוווט מאכן עטלעכע שפּאן איבער דער קאמער -- ער קאָן ניט. געװאָלט אויסשטרעקן די
הענט -- עס לאָזט זיך ניט. שוין זשע געליימט געװאָרן? מענאכעם-מענדל בערעב טעויע! װאָס
איז מיט דיר? דוכט זיך, קיינמאָל ניט געווען קיין פּאכדן, קיין מעלופּן-קיגד...
האָט ער זיך א הייב געטאָן פונעם אָרט און האסטיק ארױיסגעװאָרפן די הענט פאָרויס, אופ-
געהויבן איין פוס, דעם צוייטן -- די הענט דינען, װי פריער, די פיס באוועגן זיך, דער קאָפּ
ענקט, דאָס הארץ קלאפּט, ער לעבט, מענדל, ער װעט אלץ איבערלעבן! ער װעט אריבערשפּא-
נען איבערן װיסטן אָפּגרונט פון זײַנע צאָרעס! נאָר מוט, מענדל! ניט אומזיסט זאָגט אן אלט
פאָלקס-ווערטל: מוט פארלוירן --- אלץ פארלוירן.
מיט אזעלכע געדאנקען איז פארפולט דאָס פּיסנע און פּיינפולע טפיסע-לעבן פון דעם אומ-
שולדיקן ארעסטאנט, װאָס זיצט הינטער די צען שלעסער אין לוקיאנאָווקער טפיסע. און די
העכסטע יוסטיץ- און געריכט-באאמטע פון רוסלאנד האָבן אלץ זיך געבראָכן די מויכעס, וי זאָל
מען גיכער איבערגעבן אים צום געריכט און פארמישפּעטן.
דערװײַל האָט בייליס זיך דערווארט אף א באזוך צו אים אין קאמער. דאָס איז געווען אין
איינעם פון די ווינטערדיקע טעג אין סאמע אָנהײב פון 1913. די צען שלעסער האָבן זיך צע-
עפנט, זיי זײַנען אראָפּגעפאלן. אין אזעלכע רעגעס װערט מענדל בלאס, דאָס הארץ לאָזט זיך
אראָפּ ערגעץ נעענטער צו די פיס, און עס דוכט זיך אים אויס, אז אָט-אָט שטעלט זיך עס אָפּ.
דער אָטעם פליט פארעטעריש ארויס פונעם גוף, אין די אויגן ווערט פינצטער, װי ער זאָל האָבן
ארײַנגעפאלן טיף אונטער דער ערד, װוּ עס הערשט בלויז איין פארב פון אלע פארבן אין דער
וועלט -- שווארץ. דעם פארכאלעשטן בייליס טאָרעט דער נאדזיראטעל און שטעלט אים אף
די פיס.
-- אָט דאָס איז דער פויגל? -- דערטראָגט זיך צו בייליסעס אויער און צום אופגעוואכטן
מויעך א קאָל פון א פרוי.
ער דערזעט פאר זיך בא דער שײַן פון א ספּעציעל ארײַנגעדרייטן היפּשן עלעקטרישן לאָמפּ
א 'גרויסארטיק אויסגעפּוצטע דאמע מיט אן אופגעבלאָזענעם בוזעם. די אויסגעקעכלטע האנט
האלט מאיעסטעטיש א לאָרנעט פון העלפאנדביין. די אויגן אירע זײַנען פוֹל מיט צוריקגעהאל-
טענעם ראכמאָנעס, עטװאָס פארהוילענער וואטראָנעס און א װײַט פײַערל פון עקל,
-- אָט דאָס איז בייליס, מײַן גאָט!.. שווארץ, וי א זשוק! בררר...
דער דאָזיקער אבררר" האָט בייליסן א שניט געטאָן אין הארצן. מיטאמאָל דערפילט ער זיך
21
שטארקער, כאָטש זײַנע פיס האָבן זיך אונטערגעהאקט. די אויגן גיסן זיך בא אים אָן מיט האס,
פאראכטונג און ביטל צו דער אויסגעצאצקעטער פילאנטראָפּישער יעפייפע. ניט װילנדיק קײַקלט
זיך אראָפּ פון זײַנע ליפן:
-- מאדאם... --- דער אינסטינקט פון זעלבסטפארהיטונג זאָגט אים אונטער: בעסער שװײַגן.
--- צי ווייסטו, בייליס, װער איז צו דיר געקומען? -- פרעגט איינער פון די באגלייטער,
אָנװײַזנדיק אף דער דאמע. --- דעם גענעראל-גובערנאטאָרס פרוי...
איינער א מיליטערמאן מיט פיל אָרדענס אף דער ברוסט טרעט ארויס פאָרויס.
-- דו ווייסט, מיסטאמע, בייליס, אז אינגיכן װוערט דרײַ הונדערט יאָר, זינט מיט אונדזער
פאָטערלאנד פירט אָן די דינאסטיע פון די ראָמאנאָווס. צו אָט דער וויכטיקער דאטע װעט ארויס-
געגעבן ווערן אן אוקאז פון זײַן מאיעסטעט אליין --- פון אונדזער גאָסודאר-אימפעראטאָר -- וועגן
אמניסטיע פאר אלע פארברעכער, אויך פאר די שרע עס טע מערדער און גאנאָוים. דו, אלס
א גרויסער פארברעכער, קאָנסט ארונטערפא לן אונטער ז א אמניסטיע. אויב דו װעסט אָנשרײַבן
אפן נאָמען פון זײַן מאיעסטעט, דעם גאָסודאר-אימפּעראטאָר, א ביטע וועגן באגנעדיקונג..
א שטילקײַט האָט געהערשט אין דער קאמער 2 געדריקט אף ביידע ארעסטאנטן.. דער
מיליטערמאן, א גרויסער, פוללייביקער, מיט גראָװע אונטערגעשוירענע באקענבארדן, האָט זיך
אָנגעבױיגן און אופגעהויבן פונעם דיל דאָס טיכעלע, װאָס די דאמע האָט פארלאָרן, און עס
דערלאנגט איר.
--- ניין, ניין, --- טרייסלט זיך אָפּ די דאמע, -- זי װעט ניט נעמען אין די הענט דאָס אראָפּ-
געפאלענע טיכעלע.
איינער פון די טשינאָװוניקעס, וועלכע האָכן באגלייט די גענעראל-גובערנאטאָרשע, האָט
איבערגענומען דאָס טיכעלע און געװאָלט עס אָפּגעבן דעם פּויער גאוורילאָ דאָצענקאָ, נאָר יענער
האָט דאָס טיכעלע אראָפּגעװאָרפן אונטער די פיס און שווער ארופגעטראָטן מיטן שטיול.
-- אך, טי נעגאָדײ!1 -- האָט אויסגעשריען דער טשינאָװוניק, און די ליפן האָבן בא אים
גענומען ציטערן.
די דאמע הייבט אוף דעם לאָרנעט און קערעוועט זיך אויס צום מיליטערמאן
-- פרעגט אים, פאר װאָס זיצט ער?
-- פארװאָס ביסטו אהער אריינגעפאלן? -- האָט ער געפרעגט גאװורילאָן.
--- פאר א ברויט, אײַער װוילגעבורט...
-- פאר א ברויט? דאָס קאָן ניט זײַ? -- שעפּטשען די ליפּן בא דער פרוי. --- דאָס איז שוין
צו שטרענג, --- האָט זי זיך אויסגעקערעוועט צו אירע באגלייטער.
-- שטרענג, גראפיניע, אָבער גערעכטיק, -- קנאקט אָפּ דער מיליטערמאן, גלעטנדיק דערבײַ
מיט הארכאָווע די באקענבארדן. --- נו, בייליס, האָסט פארשטאנען, װאָס דו דארפסט טאָן? גיט
אים פּאפּיר מיט א פּען, -- האָט באפוילן דער מיליטערמאן.
-- מע דארף ניט, הער גענעראל, -- האָט געזאָגט בייליס, --- איך װעל ניט שרײַבן קיין
שום ביטעס וועגן באגנעדיקונג. איך בין אומשולדיק און בין איבערצײַגט, אז מע װעט מיך בא-
פרײיַען. זײַט זיך ניט מאטריעך...
-- נו, איצט זעט איר! -- האָט אן אופגעקאָכטער געזאָגט דער גענעראל.
-- ניט צו באגרייַפף -- האָט די דאמע געקנייטשט מיט די אקסלען. -- א מין קראפט! --
פארנומען דעם זוים פונעם לאנגן שורשענדיקן קלייד, האָט זי זיך געלאָזט צו דער טיר.
(סאָף קומט)
1 אױסװוּרף.
איציק פעפער
ווײ דער
(פונעס דיכטערס ליטערארישער יערושע)
בענקשאפט
כ'וויל דיך זייער, זייער זען איצט,
כ'וויל דיך שפירן, כ'וויל דיך הערן,
כאָטש מיר זײַנען אָפּגעגרענעצט
מיט א גרענעץ מיט א שווערער.
כ'טאפּ די וועגן, וי א בלינדער,
און איך זע דיך ניט אצינדער,
נאָר עס סוידען זיך די זאנגען,
ביסט פארביי ערדשט דורכגעגאנגען...
פרעג איך בא מײַן הארץ: װוּ ביסטו
און אין וועלכע גערטנער פליסטו?
ענטפערט מיר מײַן הארץ, אז דאָרטן,
װוּ עס הייבט זיך אָן דער גאָרטן.
זוך איך צווישן גרינע בלעטער,
צוישן הויכע קוסטעט כ'קלעטער.
קומט אלע יאָר א מײַ א נײַער,
עס הילכט אין בערג זײַן פרישער טראָט,
די ערד שוימט אוף מיט גרינעם פייער,
װאָס שפּראָצט פון פעלד, פון וואלד, פון סאָד..,
עס טוקט אין פלאם דער האָריזאָנט זיך,
די זון איז פרילינגדיק צעהעלט,
און ווארעם ווערט, ווען מע דערמאָנט זיך:
ס'איז דאָ א מאָסקװע אף דער װעלט!
און ס'ווערט דער מיי אונדז אלע ליבער,
ווען מיר דערמאָנען זיך אין איר,
מיר וווינען רויִק אין די שטיבער,
מיר קאָנען עפענען א טיר.
און אויב די ביקסן אָנגעצילטע
צעפינקלען זיך אין שטארקע הענט,
און סיטראָגן טאנקען זיך צעשפּילטע
אין מינסק, אין קיעוו, אין טאשקענט --
קומט א הייסער ווינט א גרינגער
און דערציילט, אז זײַנע פינגער
האָבן דײַנע האָר געגלעט דיר
און דײַן בעט מיט פּוך געבעט דיר...
קומט די זון איבערן טויער,
רוימט א סאָד מיר אפן אויער,
אז זי האָט דיך אומגעארעמט,
אז זי האָט דײַן הארץ דערווארעמט...
בין איך ניט קיין ווינט קיין גרינגער,
האָב איך ניט קיין שטראלן---פינגער,
און עס איז די ערד צעגרענעצט,
אָבער כ'וויל דיך זייער זען איצט.
1936
מלי
איז דאָס דער גלויבן און די גרײטקײַט,
איז דאָס די קראפט פון אונדזער דאָר,
איז דאָס די װאָגעדיקע ברײטקײַט
פון אונדזער יאָמטעװדיקער װאָר!
דער מײַ, ער ווייסט ניט פון קיין שוועלן,
און קיינער פרעגט גאָר ניט, לעמײַ
די ביימער שטייען אין שינעלן
און גרינען, וי אליין דער מיי...
דאָס איז דער גלויבן און די גרײיטקײַט,
דאָס איז די קראפט פון אונדזער דאָר,
װאָס האָט די שוואכקײַט און צעצװײיטקײַט
געשיקט צו אלדי שווארצע יאָר!
אף פּלעצער יאָגן זיך און אײַלן,
פאר שאָלעם און פאר שלאכטן גרייט,
דער מײַ, פון אלע װײַטסטע מײַלן =-
די גאנצע, ניט-צעדרויבטע פרייד.
1933
78
דיי יי יע ייר ריר אי ארייק א א אש +
די אלטע טײַנע
ווען זאָלסט צונויפנעמען די נארישקײיטן דײַגע,
װאָס ביסט באגאנגען,
װאָלסטו געווען מיט זיי באהאנגען.
זיי װאָלטן דיר געקלעקט
אף דרײַ מאָל מער, וי דו האָסט אָפּגעלעבט...
פונוואנען האָבן זיי זיך נאָר גענומען,
פון וועלכע נעסטן זײַנען זיי געקומען,
פון וועלכע קוואלן האָסטו זיי געשעפּט?
אז אלץ, װאָס רינגלט דיך ארום, איז איבערקלוג
און פול מיט כאָכמע, וי א קרוג,
און דער פארשטאנד
געפינט זיך ניט אף אױיבערשטאָקן בלויז, --
אין טיפן קעלער פון א הויז
ער יוירט מיט שפּילנדיקן װײַן באנאנד,
געזונט זאָל ער אונדז זײַן, דער ניכטערער פארשטאנד...
דו זע, וי קלוג די בינען ציִען זיך צו רויזן,
זיי ציט ניט דער בוריאן, װאָס וואקסט אף יעדן שליאך...
וי קלוג דער שפּין וועבט זײַנע לופטיקע געוועבן,
וי קלוג די מילבן לעבן!
די קאץ אפילע װײַזט אזויפיל קלוגן כיין ארויס
אין פלינקן יאָגן נאָך דער מויז,
די מויז אפילע, ווען זי לויפט פון איר אוועק,
אנטפּלעקט אזויפיל כאָכמע אין איר שרעק...
שוין אָפּגערעדט פון מײַנע קלוימערשטיקע פרײַנט,
װאַס דארפן זי בא קיינעם גאָר ניט באָרגן,
אין יעדער קנייטשעלע די ,כאָכמע* שײַנט,
פאר יעדן האָבן זי אן אנדער מין גוטמאָרגן
און א גוט-יאָר,
זי ווייסן גוט שוין, װאָס מע ;טאָר ניט", װאָס מע ,טאָר",
פאר יעדן האָבן זיי אן אנדער פּאָרל אויגן,
זיי טוען זיך פאר העכערע פארנויגן,
פאר קלענערע פון זי זיי קאָנען ווערן הויך,
זיי ווייסן, וועמען ס'קומט דאָס פײַער, וועמען ס'קומט דער רויך,
אין יעדערן פון זי די װאָכעדיקע קלוגשאפט לעבט,
האָסטו בא זיי דײַן נארישקײַט געשעפּט?
און ווידער בלײַבט די אלטע טײַנע --
פונוואנען נעמען זיך די נארישקיײיטן דיַינע?
147
כאים זילבצרמאן
דער טײַטש פון זץלבסטווירדע
פון סאמע אינדערפרי איז הײַנט אין דער זאװאָד-פארוואלטונג אן אײַלעניש. אין פּלאן-
אָפּטײל גרילצן אָן אופהער די רעכענונגס-מאשינעס. די מיטארבעטער זײַנען פארהאוועט, קיינער
פארגינט זיך ניט אפילע אופהייבן דעם קאָפּ, קעדיי א קוק טאָן אפן זייגער. אין בוכהאלטעריע
איז שטיל, פונקט וי עס זאָל זייַן אן אָפּרו-טאָג, כאָטש אלע מיטארבעטער זיצן אף זייערע ער-
טער. מע איז פארטאָן אין די פּאפּירן, אין די כעזשבוינעס, ניטאָ קיין צײַט צו פארנעמען זיך
מיט זײַטיקע זאכן, דערציילן א נייעם וויץ, כאפּן א קוק אין א צײַטונג.
הײַנט פאָרט באָריס מיראָנאָװיטש אין סאָוונארכאָז!, גרייטן אלע אָפּטײלן מאטעריאלן פארן
דירעקטאָר. באָריס מיראָנאָװויטש װעט האָבן א באגעגעניש מיט די אָנפירער פון דער הויפּט-
פארוואלטונג. כאָטש ער האָט שוין אלע יעדיִעס, פאָדערט ער פונדעסטוועגן, אז די בוכהאלטעריע,
דער פלאן-אָפּטײל און די איבעריקע אָפּטײלן זאָלן אים געבן נײַע און נײַע ציפערן, ועלכע
קאָנען זײַן נייטיק צום באריכט אין סאָוונארכאָז.
יעדעס מאָל, ווען באָריס מיראָנאָװיטש פאָרט ועגן זאװאָד-איניאָנים, איז ער נערוועז און
אומגעדולדיק, פון א קלײניקײַט רעגט ער זיך אוף. ער בייזערט זיך, און די מיטארבעטער ווייסן
שוין, אז אין אזא טאָג איז בעסער, ס'זאָל אין קאָנטאָר זײַן שטיל, די טירן זאָלן ניט קלאפּן, די
טעלעפאָנען -- ניט קלינגען.
אינעם טאָג ווען באָריס מיראָנאָװיטש פאָרט אוועק, קאָן נאָר איין מענטש פרײי ארײַן צו אים
אין קאבינעט. דאָס איז לעאָניד אפּאָלאָנאָויטש -- דעם דירעקטאָרס סעקרעטאר. כאָטש עס איז
פאראן א ניט געשריבן געזעץ, אז בא דירעקטאָרן אָדער פארוואלטערס זיצן בא די סעקרעטאר-
טישן מיידלעך, און עס איז טאקע אָנגענעמער, ווען איבערן אופנעם-צימער טראָגט זיך הין און
צוריק א יעפאס-טויאר מיט א הויכער פריזור און אף שפּילקע-קנאפל, -- דאָך ווארפט זיך באָ-
ריס מיראָנאָװויטש ניט אונטער דעם דאָזיקן געזעץ. ;איך דארף האָבן א סעקרעטאר, װאָס זאָל
ארבעטן און פארשטיין, װאָס ער טוט! א סעקרעטאר -- איז אן ערנסטער איניען", -- זאָגט ער.
לעאָניד אפּאָלאָנאָװיטש -- דאָס איז פּונקט דער מענטש, װאָס טויג זיך פארן גוסט פונעם
דירעקטאָר. ווען לעאָניד אפּאָלאָנאָויטש שפּאנט איבער די צימערן פון דער זאװאָד-'פארוואלטונג,
טרייסלען זיך די שויבן, זאָגן די מיטארבעטער פון בוכהאלטעריע, פון טעכנישן אָפּטײל, קאָנ-
טראָל-אָפּטײל און פון די אנדערע אָפּטײלן. צום דירעקטאָר אָבער אין קאבינעט שלײַכט ער זיך
ארײַן שטיל, װי א שאָטן, און רעדט נאָך שטילער, װי אין טעאטער אין גאנג פון ספעקטאקל. אף
דעם דירעקטאָרס פראגע, לאָמיר זאָגן, ,צי זײַנען צוגעגרייט די טעלעגראמעס?", ענטפערט
לעאָניד אפּאָלאָנאָװיטש גיך און מיט זיכערקײַט:
-- נאָך צוריק מיט א שאָ אָפּגעשיקט.
אזא סעקרעטאר איז טאקע ניט גרינג צו געפינען.
איצט, גרייטנדיק זיך אין וועג ארייַן, דריקט באָריס מיראָנאָװיטש אָן די קנאָפּקע. אין טיר
דערשײיַנט טייקעף לעאָניד אפּאָלאָנאָװיטש.
-- ליאָניע, וי האלט עס מיטן בילעט? --- פרעגט דער דירעקטאָר.
-- אָט דאָ אין קאָנװערט ליגט ער, -- ענטפערט דער סעקרעטאר. -- אײַער פּלאץ אין
2צ47 איז נימער 4, צווייטע ריי, באם פענצטער. זייער א באקוועם אָרט. דער טשעמאָדאן ליגט
אין מאשין, וועלכע ווארט שוין אף אײַך. אין רענצל האָב איך אריינגעלייגט א קליין פּאקעטל:
א שאכטל שפּראָטן, קעז, װוּרשט און אנדערע קלײניקײַטן. זײַט פאָרזיכטיק, באָריס מיראָנאָװיטש,
זעט, עס זאָל זיך ניט צעברעכן דאָס פלעשל אין פּאקעטל. איר דארפט מיך מער ניט, באָריס מי-
ראָנאָװיטש? יאָ, פארגעסט ניט אונטערצושרייבן דעם באפעל ועגן פּאקונג-צעך, אָט ליגט ער
אפן טיש. נו, דוכט זיך, אלץ! אפן וועג צום אעראָדראָם װועט איר פארפאָרן אהיים?
-- שטער מיר ניט, ליאָניע, איך בין זייער פארנומען.
-- אנטשולדיקט, באָריס מיראָנאָװיטש! --- און לעאָניד אפּאָלאָנאָװויטש שלײַכט זיך ארויס
פון קאבינעט אזוי שטיל, װוי ער איז ארײיַן.
פון סאָוונארכאָז האָט דער דירעקטאָר אומגעקערט זיך אין א גוטער שטימונג. און ער האָט
1 ראט פון דער פאָלקסווירטשאפט.
75
טאקע געמעגט זײַן צופרידן. זײַן פאָרטראָג האָט מען באװיליקט, דערלויבט אים שאפן א היפּשן
פאָנד אף פּרעמיעס פארן איבערגעשטיגענעם פּלאן. מע האָט אים געגעבן אָנצוהערן, אז וועגן די
דערגרייכונגען פונעם זאװאָד װעט וויסן אויך מאָסקװע. צוויי טעג איז בא באָריס מיראָנאָװיטשן
אין קאבינעט געווען ראשיק. די מיטארבעטער זײַנען געגאנגען אהין מיט שײַנענדיקע פּענעמער.
אפן דריטן טאָג איז אין קאבינעט ארײַן גאוורילין, דער נײַער פאָרזיצער פונעם זאווקאם.
באָריס מיראָנאָוויטש האָט נאָכאמאָל גענומען ריידן וועגן די אופגאבן, וועלכע די הויפט-פאר-
וואלטונג האָט געשטעלט פארן זאװאָד. גאוורילין האָט פאָרזיכטיק איבערגעשלאָגן דעם דירעק-
טאָר אינמיטן די רייד;
-- איך בין איצט געקומען וועגן אן אנדער איניען. פארװאָס האָט מען אָפּגעזאָגט פון דער
ארבעט מערכערן?
--- מערכער? וער איז דאָס? --- האָט זיך אָנגעכמורעט באָריס מיראָנאָװויטש. ער האָט זייער
ניט ליב געהאט, מע זאָל אים איבערשלאָגן די רייד.
--- פונעם פּאקונגס-צעך.
-- פּאקונגס-צעך? --- באָריס מיראָנאָװיטש האָט מיט צװיי פינגער געריבן דעם שטערן
געטאָן: -- און ער האָט
=
:-
ז
נאָר ער האָט ניט געקאָנט דערמאָנען זיך. מיטאמאָל האָט ער א פרעג
אונטערגעשריבן דעם באפעל?
--- דו, פארשטייט זיך, --- האָט געענטפערט גאוורילין.
-- איך? -- דער דירעקטאָר האָט א װײיַל א פארכידעשטער געשויגן. דערנאָך האָט ער
זיך אָנגערופן: -- איך? הייסט עס, דארף מען אזוי.
-- פארװאָס דארף מען אי --- האָט געפרעגט גאוורילין.
--- װײַל איך שרייב אונטער נאָר באגרינדעטע באפעלן.
-- באגרינדעטע. דו ווייסט אָבער, אז אין דעם פאל איז אָפּגעשפּילט געװאָרן א מיעסע אינ-
טריגע? --- גאוורילין האָט זיך איבערגעבויגן איבערן טיש און אָנגעשטרענגט געקוקט דעם די-
רעקטאָר אין פּאָנעם ארײַף -- מערכער איז א הויכקוואליפיצירטער ארבעטער, מע װעט אים
אומעטום נעמען מיט ביידע הענט. מיר קאָנען דאָך אָבער ניט אראָפּנעמען פון דער ארבעט א
מענטשן צוליב אן אינטריגע.
-- איך בעט דיך, פּלאָנטער מיך ניט אין אינטריגעס, -- האָט דער דירעקטאָר געזאָגט מיט
קאס. -- איך זיץ דאָ ניט צוליב דעם, קעדיי גריבלען זיך אין אינטריגעס. ווען איך האָב אונטער-
געשריבן דעם באפעל, האָב איך אלץ באטראכט.
-- קאָנסט, פארשטייט זיך, טאָן, װי דו האלטסט פאר נייטיק, נאָר מיר װעלן דעם איניען
איבערגעבן אין געריכט, --- האָט געזאָגט גאוורילין און איז ארויס פון קאבינעט.
-- אין געריכט? -- האָט באָריס מיראָנאָװיטש נאָכגעזאָגט דעם ארויסגייענדיקן גאוורילין. --
דאָס וועלן מיר נאָך זען.
געבליבן אליין, האָט באָריס מיראָנאָװויטש א קוועטש געגעבן די קנאָפּקע. לעאָניד אפאָלאָנאָד
װויטש האָט נאָך ניט באוויזן איבערטרעטן די שװעל, װי דער דירעקטאָר, ניט באהאלטנדיק זײַן
צאָרן, האָט א פרעג געטאָן:
--- ווער איז מערכער?
-- ...דער זעלבער, װאָס האלט אין איין קלאפּן מיט דער צונג, אז איר יאָגט זיך נאָכן אוי"
סערלעכן עפעקט! אז איר זעט נאָר די ציפער! אויב איר געדענקט, באָריס מיראָנאָויטש, האָט
מען צוריק מיט דרײַ כאדאָשים אומגעקערט דעם זאװאָד צוויי קאסטנס מיט דעטאלן. זי זײַנען
געווען אזוי שלעכט פארפּאקט, אז אין וועג זיַנען די קאסטנס צעפאלן געװאָרן...
-- די רעקלאמאציע איז דאָך געווען אף די דעטאלן, ניט אף די קאסטנס, --- האָט באמערקט
באָריס מיראָנאָװיטש, און דערביי מיט אינערלעכער צופרידנקײַט א פרעג געגעבן -- דו גע-
דענקסט זיכער, אז די קאסטנס זײַנען געווען שלעכט פארפּאקט?
-- אוואדע געדענק איך, באָריס מיראָנאָװיטש! -- האָט דער סעקרעטאר אָנגעבויגן דעם
קאָפּ און צעפירט מיט די הענט. -- איך האָב אייַך נאָך דעמלט געמאָלדן... ערגעץ מוז זײַן וועגן
דעם א ראפּאָרט!..
-- געפין גלײַך דעם ראפּאָרט! -- האָט באפוילן דער דירעקטאָר. -- און אלץ, װאָס איז
שײַעך צו דעם איניען... גאוורילין פאָדערט...
-- װאָס קאָן פאָדערן גאוורילין, אז דער פאָריקער זאװוקאָם האָט אײַער באפעל באשטע-
טיקט? -- האָט לעאָניד אפּאָלאָנאָװיטש האכנאָעדיק געשמייכלט. -- און ווידער, ער קאָן עס
אָפּשאפן אײַערע באפעלן? דער דירעקטאָר זײַט איר דאָך, ניט גאוורילין!
לעאָניד אפּאָלאָנאָװויטש האָט געװוּסט דעם סאָד, װי צו שטילן דעם קאס פונעם דירעקטאָר
און אריינפירן אים צוריק אין די קיילים,
76
אין א האלב שאָ ארום האָט מען געקלונגען פונעם פּאקונגס-צעך. באָריס מיראָנאָװיטש האָט
גענומען דאָס טרייבל, געדולדיק אויסגעהערט, װאָס מע רעדט צו אים, און לעסאָף געזאָגט:
-- איך ווארף אָפּ די פּרעטענזיעס! אויב עס פעלן אויס פּאקיארבעטער, איז גיט אן אנאָנס
אין דער צייטונג. װאָס שייעך מערכערן, האָט איר געלייענט דעם באפעל! עֶר בלײַבט גילטיק.
ער האָט אוועקגעלייגט דאָס טרײַבל,
אײינמאָל, ס'איז שוין געווען סאָף טאָג, האָט זיך פאָרזיכטיק אופגעעפנט די טיר פונעם קאבי-
נעט און אין סאמע מיט פון טיר-כאָלעל האָט זיך צעשטראלט דאָס פּאָנעם פונעם זאװאָדישן
יוריסקאָנסולט לעאָפּאָלד פּאװולאָװיטש קראטמאן.
-- אנטשולדיקט, באָריס מיראָנאָװיטש! איך װויל, אויב איר װעט דערלויבן, אָפּנעמען בא
אײַך ניט מער וי צוויי---דרײַ מינוט! -- האָט געזאָגט דער יוריסקאָנסולט,
לעאָפּאָלד פּאװולאָװויטש האָט דערלאנגט פון זײַן גרויסן, פולגעפּאקטן פּאָרטפעל עטלעכע
פּאפּירן, צעלייגט זיי אקוראט לעבן זיך אפן טיש, ארויסגעכאפּט פון טאש א זויבער-װײַס נאָז-
טיכל, א דונער געטאָן מיט דער נאָז, צוריק אראָפּגעלאָזט דאָס נאָזטיכל אין טאש און צונויפגע-
לייגט די הענט, וי אן עסטראדע-זינגער:
-- דאָ ליגט פאר אײַך אן ארויסרוף אין פאָלקס-געריכט פון צווייטן באצירק, װוּ עס װעט
אויסגעהערט וװוערן דער איניען נומער צוויי טויזנט דרײַ הונדערט איין און צוואנציק לויט דער
טװויַע פון איינעם א מערכער...
-- ער איז באפרייט געװאָרן פון דער ארבעט! -- האָט קורץ באמערקט באָריס מיראָנאָויטש.
-- יאָ, איך ווייס! -- האָט אונטערגעכאפּט לעאָפּאָלד פּאװולאָװיטש, -- אָט איז די קאָפּיע
פונעם באפעל, װאָס איז דורך אײַך אונטערגעשריבן. איך האָב זיך דערלויבט צו באומרויקן אײַך,
באָריס מיראָנאָװויטש, נאָר קעדיי אױיסצוקלאָרן א דעטאל...
ער האָט אפגיך אָנגעהויבן מורמלען, ארײַנקוקנדיק אין פּאפיר, און באלד גענומען לייענען
דײַטלעך: --- ,, פון אזא און אזא טאָג... באפרײַיען מערכערן פונעם פּאקונגס-צעך לויט דער שטאטן" י
פארקירצונג!?" איר פארשטייט, באָריס מיראָנאָװיטש? אזוי שטייט געשריבן אין באפעל. אָבער
אין דער טװיִע, װאָס דארף באטראכט וערן, איז בייגעלייגט די צײַטונג, אין וועלכער עס איז
אָפּגעדרוקט א מעלדונג, אז דער זאװאָד לאדט איין קוואליפיצירטע ארבעטער...
באָריס מיראָנאָויטש האָט באטראכט דעם יוריסקאָנסולט מיט אן אומרויִקן בליק.
-- ...האָט קיין יעסורים ניט, באָריס מיראָנאָװיטש, --- האָט פאָרגעזעצט לעאָפּאָלד פּאװלאָ-
וויטש, -- ניט אומזיסט בין איך א יוריסט! איך װעל זיך שוין באמיען, אז אלץ זאָל זײַן אין
אָרדענונג. נאָר צוליב דעם איז נייטיק, אז איר, -- ער האָט א קער געטאָן דעם קאָפּ צו לעאָניד
אפּאָלאָנאָװויטשן, װאָס איז גראָד ארײַן אין קאבינעט, -- אז איר, לעאָניד אפּאָלאָנאָװיטש, זאָלט
צוגרייטן א פּאפירל, אז די מעלדונג אין צײַטונג איז געגעבן געװאָרן אלפּיטאָעס.
אין אָװונט איז דער דירעקטאָר געלעגן בא זיך אין קאבינעט אפן דיוואן. דער זאװאָד האָט
געארבעט מיט שנעלע טעמפן. מע האָט געבויט א נײַעם צעך, רעקאָנסטרױַרט די באהייצונג-
סיסטעם. מאָרגן װועט אין גרעסטן צעך, אין מעכאנישן, פאָרקומען א פארברייטערטע פּראָדוציר-
באראטונג, און ער, דער דירעקטאָר, איז געלעגן און געטראכט ועגן דער קומענדיקער זיצונג
פונעם פאָלקס-געריכט, אף וועלכער מע װועט באטראכטן די טװיַע פונעם פּאקיארבעטער מער-
כער. ער האָט איינגעדרעמלט, די אויגן האָבן זיך געשלאָסן, און ער, באָריס מיראָנאָװיטש, האָט
זיך דערזען זיצנדיק אף דער באשולדיקונגס-באנק. רעכטס פון אים, אף א צווייטער באנק, זיצט
לעאָפּאָלד פּאוולאָוויטש, שיט מיט וערטער און נייגט זיך אין אלע זײַטן, פארטיידיקנדיק אים...
באָריס מיראָנאָװויטש צעעפנט די אויגן. עס ווערט אים שטארק הייס. פּלוצעם צעעפנט זיך
די טיר און פונעם קאָרידאָר רײַסט זיך אריין א לײַכט ווינטל. װײַזט אויס, ערגעץ האָט מען
געעפנט א פענצטער.
-- איך בין ארײַן ניט אף לאנג! -- זאָגט גאוורילין נאָך פון דער שוועל. באָריס מיראָנאָד
וויטש כאפּט אים אָן פאר דער האנט:
-- איז װאָס זשע שטייסטו אין טיר, קום ארייַן! איך האָב געװאָלט ארבעטן נאָך א פּאָר שאָ,
קאָן איך ניט, דער קאָפּ טוט וויי.
גאוורילין נעמט ארויס פון קעשענע א פּאפּירל, װאָס איז צונויפגעלייגט אינפירען.
-- איך װאָלט װעלן, דו זאָלסט איבערלייענען דאָס פּאפּיר, און אויב דו װעסט געפינען פאר
נייטיק, אונטערשרייבן עס.
-- װאָס איז דאָרט אזוינס? -- האָט באָריס מיראָנאָװיטש אָנגעשפּיצט די אויערן און אויס-
געשטרעקט די האנט.
77
יי יי יי
זט רה
ייר יי יי יי
--- דערװײַל בלויז א פּאפּירל, נאָר אויב דו װעסט עס אונטערשרײַבן, װעט דאָס װערן א
באפעל, -- האָט געענטפערט גאוורילין.
באָריס מיראָנאָװויטש האָט גענומען לייענען, צוערשט פאר זיך, נאָכדעם האָט ער א כאפ גע-
טאָן פון טיש די ברילן, גלײַך ער װאָלט ניט געגלייבט די אייגענע אויגן, און ווידער אָנגעהויבן
לייענען, דאָס מאָל הויך, אף א קאָל:
;אינעם באפעל נומער 82 האָב 6 א א פארדריסלעכן טאָעס, איבער וועלכן דער
קוואליפיצירטער פּאק-יארבעטער ס. מערכער איז אָפּגעזאָגט פון דער ארבעט. אנטשולדיקנדיק
זיך פארן כאווער מערכער, באפויל א = אופשטעלן דעם כאווער אף דער ארבעט פון הײַנט 0
און פאר דער גאנצער צײַט, װאָס ער האָט ניט געארבעט, אױיסצאָלן אים זײַן געהאלט אפן כע
פון מײַן ארבעטסלוין".
באָריס מיראָנאָװיטש האָט געװאָרפן א בייזן בליק אף גאוורילינען. א שלײַדער געטאָן פון
זיך דאָס פּאפּירל, האָט ער א שפּאן געגעבן צום פאָרזיצער פונעם זאװוקאָם, װוי קלײַבנדיק זיך
ווארפן אף אים מיט די פויסטן.
--- װאָס הייסט עס? װי קאָן מען דאָס אָנרופן? -- האָט 7 א { צערייצטער געפרעגט.
גאוורילין האָט אופגעהויבן דאָס פּאפּירל און עס אוועקגעליי /
--- שפּײַען זיך אליין אין פּאָנעם?! -- האָט אויסער זיך ג
גאנצן פארלירן די זעלבסטווירדע?!
--- לויט מײַן מיינונג באטײַט דאָס, פארקערט, פארהיטן די זעלבסטווירדע, -- האָט ווידער
רויַק זיך אָנגערופן גאוורילין. --- האָב נאָר אין זינען, אז איך װויל דיר קיין זאך ניט אָנבינדן
איך האָב ניט אזעלכע רעכט. דו ביסט דער דירעקטאָר פונעם זאװאָד, איז באטראכט זיך גוט און
טו, װוי דײַן געוויסן וועט דיר אונטערזאָגן
--- װוי מײַן געוויסן װעט מיר אונטערזאָגן!.. -- האָט דער דירעקטאָר מיט ביטל א שמיכל
געטאָן. -- ווען איך זאָל אונטערשרייבן אזא באפעל, װאָלט דאָך געלאכט פון מיר קינד און קייט!
ער האָט זיך שווער אראָפּגעלאָזט אף זײַן שטול און צוגעגעבן:
-- דו אייצעסט מיר, איך זאָל זיך גוט באטראכטן. און דו אליין האָסט א טראכט געטאָן
איידער דו ביסט געגאנגען צו מיר מיט דעם פּאפּירל?
-- געטראכט, געטראכט, באָריס מיראָנאָװויטש!
ווערנדיק נאָך מער אופגערעגט, האָט דער דירעקטאָר ניט אופגעהערט צו טײַנעף:
-- אָנשרײַבן אזא באפעל איז דאָך א פּאָטעטער ביזויעןי
-- א ביזויען איז ניט דאָס! --- האָט געזאָגט גאוורילין, -- א ביזויען איז, װאָס דו האָסט דײַן
יוריסקאָנסולט ארויסגעגעבן א פאלש פּאפּירל, אז דער זאװאָד האָט געגעבן די מעלדונג אין
דער צײַטונג אלפּי-טאָעס, און אזויארום האָסטו געװאָלט אָפּנארן דעם געריכט! א ביויען איז
דאָס, װאָס דו האָסט אונטערגעשריבן דעם באפעל, וועלכן עס האָט דיר אונטערגערוקט לעאָניד
אפּאָלאָנאָװיטש -- דײַן באליבטער סעקרעטאר!
גאוורילין האָט זיך אופגעהויבן, געזאָגט ;א גוטע-נאכט? און איז ארויס פון קאבינעט.
אין אנטקעגנדיקן הויז זײַנען שוין געווען אױיסגעלאָשן אלע פענצטער. בלויז דער גאס-
לאמטערן האָט זיך געהוידעט אפן ווינט. באָריס מיראָנאָװיטש איז נאָך אלץ געזעסן אין פאָטעל,
דעם קאָפּ אָנגעשפּארט אף די הענט און זיך געוויגט פּאמעלעך, װי מיטגעשװוּמען מיטן שאָטן
פונעם לאמטערן, װאָס האָט זיך געהוידעט אף דער וואנט.
;ווי קאָן איך געדענקען אלע ארבעטער פון זאװאָד?.. טויזנט מענטשן. קאָן מען דען אלעמען
געדענקען?.." -- האָט ער געמורמלט.
ער האָט אופגעהויבן דעם קאָפּ און דערזען לעבן זיך זײַן סעקרעטאר, לעאָניד אפּאָלאָנאָ
וויטשן, װאָס איז, װי שטענדיק, ארײַן מיט שטילע טריט. אָפּגעשטעלט זיך הינטער באָריס
מיראָנאָװיטשעס שטול און, לויט זײַן שטייגער, אָנגעבויגן זיך, קעדיי אײַנרוימען א סאָד אין
אויער... ער קוקט זיך ארום, צי איז ניטאָ קיין זײיַטיקער מענטש, צי װועט עמעצער ניט דערהערן
דֶעם סאָד... ער בייגט זיך אָן איבערן שטול, אָטעמט באָריס מיראָנאָװיטשן גלײַך אין פּאָנעם..
דער דירעקטאָר גיט זיך האסטיק א הייב אוף פונעם אָרט. עס עקלט פון יענעמס אָטעמען
אים אין פּאָנעם... עס ווערט אים איבלדיק פון אָט דעם פּארשוין, װאָס איז געבוירן אף דער וועלט
בלויז קעדיי עמעצן אײַנרומען א סאָד... באָריס מיראָנאָװיטש שטרעקט אויס ביידע הענט און
וויל מיטן גאנצן קויעך אָפּשטױסן פון זיך דאָס מענטשל...
נאָר דאָ באמערקט ער, אז קיינער איז אין קאבינעט ניטאָ. עס האָט זיך אים געדרעמלטי
דעם דירעקטאָר. ער גייט צו צום טיש און נעמט ארויס א בייגעלע ריין פּאפּיר...
ער זיצט לאנג איבערן פּאפּיר און שטרענגט אָן אלע געדאנקען, קעדיי װאָס בעסער, װאָס
ריכטיקער אָנשרײַבן די ערשטע שורע פונעם קינפטיקן באפעל...
דער דירעקטאָר. -- איני
:6
:
3
4
5 צ
מוישע טיײף
לידער און באלאדעס
487 0
ניין, איך שפאס ניט, אלטער, ניין, איך שפאס ניט,
זײַ א דיכטער -- דו! און איך -- א פּאסטעך!
גיב מיר אָפּ דײַן דודע מיט די שעפּסן,
נעם די לידער מיט מײַן קיבעד --- מיט א שנעפּסל!
לעב אין פאלאץ פון פּאָעזיע, װוּ ס'ליגן אויצרעס,
זאָל דײַן ליד אן אױיװוערבאָטל וי א זאנג מעלויצען.
כ'וויל ניט קריכן מער ארופצו אין די הימל-בוידעמער,
כ'וויל אָט דאָ, צווישן הויכע גראָזן, פּראווען מײַן היסבוידעדעס
אָדער ליגן אין א שאָטן, רייכערן דײַן ציבעק,
זײַן, וי דו, פון פעלדער דער שאָליִעך-ציבור.
ווינטער ליגן אפן אויוון, פלעכטן לאפטיעס ליקענע,
אלט זײַן קאָרעװו נײַנציק --- פילן זיך א גליקלעכער,
זומער אף דער פאשע זען, וי בעכיפאָזנדיק
טראָגט מיר עסטערל די קאלטע זויערמילך מיט פּאָזעמקעס.
װאָס, דו שמייכלסט, אלטער? מיינסט, איך בין מעשוגע?
מיינסט, אז גלאט פון הימל פאלן אָט די שורעס?
ניין, איך שפאס ניט, אלטער, ניין, איך שפּאס ניט,
זײַ א דיכטער -- דו! און איך -- א פּאסטעך.
מײַקל,.. ענדריו.,. דזשיימס...
צום ראסיסטישן מאַרך אין מיסיסיפי
עס קלאפּן אין טויער פון שטאָט זאלבעדריט,
צוויי באָכערים --- ייִדן, א נעגער אין מיט.
--- היי, עפנט אונדז, מענטשן! שטייט אוף, קומט ארניס!
מיר האָבן א טײַנע צו אײַך -- הערט אונדז אויס...
נאָר סוויגט זיך די שטאָט פון א כאזערשן כראָפּ,
זי וויל זיי ניט הערן -- כאָטש שפּאלט איר דעם קאָפּ.
און װײַטער מארשירן אף שליאך זאלבעדריט
צוויי באָכערים --- ייִדן, א נעגער אין מיט.
נאָר פּלוצעם די ביימער זיך האָבן צעלאכט
און... א שאָס האָט צעריסן די נאכט,
דערזען האָט אף מאָרגן די זוניקע ליכט:
דער דריטער געווען ניט קיין נעגער -- נאָר איך!
עס ליגן צוויי יונגען, און איך אין דער מיט.
עס שװײַגן די טויטע. עס לעבט זייער ליד.
9
80
דער בריגאדיר
ער האָט דערזען,
ווען ער ט'זיך אופגעהויבן אפן העכסטן שטאָק,
װוּ זײַן בריגאדע האָט געלייגט די לעצטע ציגל,
אין א גרין-פרילינגדיקער קלייד די נײַע שטאָט
האָט פריש-באגינענדיק געשפּיגלט.
ער האָט דערזען
דעם שליאך, און ער --- א באָרװעס ייַנגעלע באנאנד
מיט טאטע-מאמע אין דער טויט-קאָלאָנע...
עס האָט דער וואלד אים אויסגעשטרעקט א האנט
און מיט א װאָלקן אױיסגעלאָשן די דערשראָקענע לעװאָנע.
מיט קעלניעס אין די הענט פארקוקן זיך העט-װײַט
צום שליאך די יונגע מוליערס, אָן זײַן אָנדײַט,
און הערן שװײַגנדיק, וי ער: עס רופט, עס שרײַט
א פויגל א פארװוּנדעטער -- זײַן קינדהײַט.
נאָר אָט האָט זיך דער הימל זון-גאָלדיק צעהעלט,
פארשיקערט ווארפן זיך די פייגעלעך אין בלויקײַט-יאמען,
ער האָט דערזען ---
פון אלע פענצטער אין דער וועלט
מע ווינטשט דעם בריגאדיר אריכאס-יאָמים.
מײַן יַנגעלע
ווען האלבנאכט פּאװאָליע-שאלװוצדיק
נעמט פון טורעם קלינגען,
אין א פּעלצל מיט א שאלעכל
װײַזט זיך א קליין ייִנגל.
גייט דורך גאסן, גייט דורך פלעצער,
דרייט זיך ארום היַזער,
טוט א ביס א האָניק-פּלעצל
און נעמט ווידער שפּרײַזן.
ציט ארויס א דודעלע
פון די װײַסע װאָליקלעך,
פון זײַן מײַלכל, שפּרודלדיק,
פליסט דעם זיידנס װאָלעכל.
וועמען רופט ער? וועמען װועקט ער?
וועמען זוכט דאָס ייִנגל?
ווען האלבנאכט אן אופגעוועקטע
נעמט פון טורעם קלינגען...
וויל איך שרײַען: עווריקא!
(ענדלעך אים געפונעןי)
נאָר ס'פארשווינדט מײַן וועווריקל
אין די שנייען-פונקען.
שמײיסט דער ווינט אין נאקן מיר,
און װוי איך -- ער פיבערט.
כ'זע, וי קינדער נאקעטע
שיסט מען בא די גריבער...
אלטמאַָדישער פּייזאזש
אף א שטערנדיקן קישעלע
לייגט זיך שלאָפן די לעװאָנע.
שטייען ביימער וי פארקישעפטע
אף די אופגעשײיַנטע לאָנקעס.
און, וי זיי, די בערג באנאכטיקע
שװײיגן אוראלטע, אלטמאָדישע,
און די לופט א כיִעס-זאפטיקע
פּונקט וי קאלטע מילך פון הלאדישעק.
פון די קוסטעס לעם דער אָזערע
הער, װוי סיפייגעלע דאָס נאָבעלע
שיט אף ראכוועסן טוי-גראָזיקע
לעצטע פּערל-טריל פון שנאָבעלע
און א װוינטל א לײַכטפיסיקער
וויגט די שטיבלעך אײַנגעשלאָפענע,
פון א קוואל א מורמל-פליסיקן
טרינקט די ליד מײַנע פינפסטראָפיקע.
שלאָפט לעװאָנע אף איר קישעלע,
לעצטער שטערן -- אױיסגעלאָשן זיך.
אין טאבון האָט א פארקישעפטער
הייס צעהירזשעט זיך א לאָשעקל.
|
:
/
:"
5 6
אָנהײב ליבע
נאָך ביידע יונג. דאָס טונקל צימערל
פאר זיי איז א גאניידן-ווינקל.
דער קוש -- א זעמעלע מיט צימערינג,
און די לעװאָנע שעלמיש ווינקט זיי.
ווי אָדאָם-כאװע ליגן זי
שוין מידע, ניט דערשלאָפענע,
זי זינגט א ליד די ליגנערן --
די זיסע האָפענונג.
ניט װײַט, אין גאָרטן שטאָטישן,
עס זיצט און וויינט די הייליקע,
די איינזאמע, אלטמאָדישע,
די אייפערזוכט די אייביקע.
א ראַמאן אין פינף סטראָפעס
די מאמע שװייַגט. דער טאטע שווייגט.
זי קאָנען זיך ניט שיידן.
װײַל זי -- א קינד, א צארטע צווייג,
זיך וויגט צווישן ביידן.
זי ווייסט נאָך ניט, אז ערגעץ שטום,
וי א געהיימע מינע,
דאָ ליגט אף אופרײַסן די שטוב
א הייסער קנויל פון סינע.
און ווער איז שולדיק, ווער גערעכט --
זי קאָן עס ניט אנטשיידן,
א ייִדיש
איך בין דײַן האר, און דו -- מײַן קנעכט,
געהאָרכזאם זײַ, מעלאָכע!
װײַל איך בין אלעמאָל גערעכט, --
געזאָגט האָט די מעלוכע.
דאָס האָט א שנײַדערל דערהערט,
באשפּריצנדיק א וועסטל,
נאָר אין דעם פּײַנלעכן געפעכט
זי וויגט זיך צווישן ביידן.
זי ברענגען איר די ליאלקעלעך
און שאָקאָלאדנע פלעצעלעך,
און לידער וועגן ענטעלעך,
און קיצידקיצידקעצעלעך.
צעריסן האָט זי עס, פארברענט!
ניין, ניט געוויינט --- געשוויגן.
װײַל סאָפקאָלסאָף האָט זי דערקענט
דעם עמעס און דעם ליגן.
ווערטל
און ס'גייט שוין לאנג פון מויל צו מיל
! זײַן ענטפער --- זײַן קלוג ווערטל;
;צי דיר געפעלט, צי ניט געפעלט,
פארשריבן אין די לוכעס:
ניט דו דער האר פון אונדזער וועלט,
מעלאָכע איז מעלוכע!"
9 9 0
וי עס טרײַבט דאָס ייִנגעלע זײַן לאָטעק קופּער-ברוינעם,
טרײַבט מיך אויכעט דער פרימאָרגן צו מײַן לידערפולן ברונעם.
אף מײַן שרײַבטיש זינגען גראָזן, בלאָזט א ווינטל פריש און דאָרפיש,
רוף איך, זוך איך מײַן געליבטע, װײַל איך בין נאָך הייס און דאָרשטיק.
כ'האָב איר מויל מיט מיינע קושן יונג-פילטאמיק אָנגעפּאָיעט,
טאנצט מײַן ליד צופרידן, וי דאָס לאָשטעקל דעם פּױערס,
וועלכער ווייסט, או טרײַבן עס צום ברונעם איז פיל גרינגער,
װוי באפוילן אים צו טרינקען --- מיט קיין בײַטש װעסטו ניט צווינגען!
מענדל ליפשיץ
א יי ר אמוי ----------------;
82
שי טו א
און ווען איך גיי פון דעם, װאָס איז געוועזן,
צו דעם, װאָס איז און װאָס פאָרויס נאָך ווארט,
איז טײַערער מיר פון דער גאָרער וועלט פּאָלעסיע,
מיט ברונעמער און בושליעס אפן טראקט.
און כאָטש מיר זײַנען אלע מענטשן -- ברידער,
און שוועסטער נאָענטע און פריינט,
נאָר ליבער פון דער גוטער סטעפּאנידע
איז קיינער ניט געווען און ס'וועט ניט זײַן.
עס רופן אלע זי: די באָבע סטעפּאנידע,
זי איז ניט הויך אין װוּקס, ניט פול אין גוף.
נאָר אלע װײַסרוסן און אלע ייַדן,
גלײַך וי דעם בעסטן גאסט, זי נעמען אוף.
עס גייט א פרוי צו קינד --- איז זי א באָבע,
א יונג ווערט רײַף, איז איר די סימכע גרויס.
פון סאָד-רויבער אן אייצע וועט זי האָבן,
ווערט איינער שוואך -- רעפועס זוכט זי אויס.
נאַר דאָס איז אלץ פון דעם, װאָס איז געוועזן,
און גייענדיק צו דעם, װאָס ווארט פאָרויס...
ס'איז קלאָר מיר איינס: מײַן היים-קאנט, מײַן פּאָלעסיע,
איז וי די וועלט די גאנצע ברייט און גרויס...
0 2 6
אכט און פופציק בין איך שוין אלט,
אכט און פופציק --- א ריזיקער וואלד.
ניט פון אָנהײב און ניט פון דער מיט,
נאָר פון אָפּגרונטן ציט זיך דײַן ליד..
איז פארװאָס אזוי גרינג מיר און שווער,
ווען דעם אֶל טראָג איך שטום, װוי דער בער?
און פארליבט כ'בין אין גרוי און אין בלוי,
וי אין ערשטלינג אין אירן די פרוי...
2 0 0
ערשטן טראָט, ס'ערשטע װאָרט, ערשטע שײַן
נעמסטו אוף, װוי ס'קאָן אנדערש ניט זײַן,
מיט דעם וויי, מיט דער פרייד, מיט געזאנג.
אָבער איך -- איך פארשטיי שוין פון לאנג,
אז ס'איז פּראָסט א געבענטשטער געשאנק.
און פון דעם איז מײַן הארץ פול מיט דאנק.
און מײַן אויג פול מיט בענקענדן בלענד --
ס'האָט דאָך אלץ זײַן דאָ אנדערש געקעגט.
און דערפאר, װאָס ס'איז טאקע אזוי,
הילכט מײַן הארץ, װוי א זילבער-געשריי, --
גרייט, װוי ס'יבאבעלע פאלן אין פלאם
פאר דער פרייד, פארן גליק פון זײַן שטאם...
0 ?6
אין מײַן פאמיליע זײַנען אלע שרײַבער --
דאָס װײַב, די קינדער, אלע אויסער מיר.
און איך בין א פארליבטער פּערלקלײַבער,
מיר דוכט, איך קליַיב די פּערל אף פּאפּיר.
די קינדער שרייבן וועגן זייער לערע,
די פרוי --- וועגן איר קלאס, וועגן איר מי,
און איך --- איך הער ניט אוף פון װײַטע שטערן
צו זינגען יעדע נאכט און יעדן אינדערפרי.
די קינדער גרייטן זיך צו אן עקזאמען,
די פרוי גרייט פאר די שילער א ;קאָנטראָל",
און איך, אין וועמעס הארץ די לידער פלאמען,
איך שפּיל בא זיי א צווייטע צי א דריטע ראָל.
יאָ, איך בין א פארליבטער פּערלקלײַבער,
מיר דוכט, איך קלײַב די פּערל אף פּאפּיר.
אין מײַן פאמיליע זײַנען אלע שרײַבער --
דאָס וויַיב, די קינדער, אלע אויסער מיר.
כראָנ'ק
שענין. די /פאהטי
דאַס פאַלק
דאָס אלפארבאנדישע קולטור'מי-
ניסטעריום און דער שרײַבער-פאר-
באנד פון פססר האָבן געמאָלדן א
קאָנקורס אף דער בעסטער פיעסע,
געװידמעט דעם 50יאָריקן יובילײ
פון דער גרויסער סאַציאליסטישער
אָקטיאבער-רעװאָליוציע.
לענין, די פּארטיי, דאָס פאָלק --
דאָס זײַנען די גרונט-טעמעס פון די
װערק, װאָס װעלן צוגעשטעלט װערן
אפן קאָנקורס,
רעקאַנסטרוקציע פון דער
שטאַט ביראַבידזשאן
דער ארכיטעקטאָר פונעם לענינ-
גראדער אינסטיטוט פון מעלוכישער
שטאָטישער פּלאנירונג (, לענגיפּראָ-
גאָר") אָלגא אבראמאָוונא בראָנסקאיא,
װאָס איז דער אװטאָר פונעם גענע-
ראלן פלאן פון דער װײַטערדיקער
בױוּנג פונעם געגנטלעכן צענטער
ביראָבידזשאן, האָט אין א שמועס
מיט זשורנאליסטן דערצײילט װעגן
די פערספּעקטיװן פון דער אנטװיק-
לונג פון דער שטאָט.
-- צום 1970, -- האָט זי גע-
זאָגט, -- װעט בראָבידזשאן א
ברייטן שפּאן טאָן איבער דעם טײַך
בירא. אפן רעכטן ברעג פון טײַך
װעלן אויסוואקסן שיינץ פילשטאָקיקע
װױנהײַזער, אדמיניסטראטיוע ביניאָי
נים און ספּאָרט-זאלן.
אויסשטעלונג פון
מ. שאץ-אנינס װערק
דאָס הויז פון סאָװעטישע שרײַבער
אין ריגע האָט אָפּגעמערקט דעם אכ-
ציקיאָריקן יובילײ פונעם באװוּסטן
ליטעראטור-פאָרשער און היסטאָר-
קער מ. שאץ;אנין מיט א ספּעציעלן
אָװנט. די צענטראלע לעטישע מעלו-
כע-ביבליאָטעק האָט אָרגאניזירט אין
אירע זאלן אן אויסשטעלונג פון
שאץ-אנינס װערק, וועלכע זײַנען דער-
שינען אין ייִדיש, רוסיש און דײַטש.
שמועל האלקינס
אַנדענק
צום פינפטן יאָרצײַט פון שמועל
האלקין האָבן אין מאָסקװע, אפן נאָי
װאָדעװיטשיער בעסוילעם, זיך פאר-
זאמלט פיל שרײַבער און לײענער.
דער הויפּט:רעדאקטאָר פון ,סאָװע-
טיש היימלאנד" ארן ווערגעליס, װאָס
האָט געעפנט די טרויער-פארזאמלונג,
האָט אָפּגעמערקט די גרויסע פאר-
דינסטן פון דעם מערקװירדיקן דיכ-
טער פאר דער ייִדישער סאָװעטישער
ליטעראטור.
מיט װערטער און פאָרלעזונגען
פון ש. האלקיגס לידער זײַגען ארויס-
געטראָטן די שרײַבער י. ראבין,
מ. טייף, מ. גרוביאן, מ. ליפשיץ,
א. גאָנטאר און די איבערזעצער פו-
געם דיכטערס װערק אף רוסיש י. גו"
רעװויטש, ?. אָזעראָו, יו. גײימאן,
װו. פּעטראָויך.
זענאָן קאָסידאָווסקי
ביבלישע לעגענדעס
ארײַנפיר
מײַנע ביכער פארעכנט מען געויינלעך צו דער קאטעגאָריע וויסנשאפטלעך- פּאָפּולערעי
ניט פארמינערנדיק דעם באדייט פון דאָזיקן זייער נוצלעכן זשאנער, מוז איך מוידע זײַן, אז איך
טרוים וועגן עפעס גרעסערס. עפשער האָב איך א טאָעס, נאָר איך האלט זיך פאר א שרײַבער,
װאָס האָט אלס טעמע פון זײַנע װוערק אויסגעקליבן די עפּאָפּיי פון וויסנשאפטלעכע דערגרייכונ-
גען. עס לאָזן מיך ניט צורו די וויסנשאפטלעכע אנטדעקונגען, אָבער נאָך אין א גרעסערער מאָס
אינטערעסירט מיך דער געלערנטער אלס מענטש, זײַן ארבעט, זײַן שווערע האָרעוואניע, זײַנע
דראמאטישע איבערלעבונגען אפן וועג צום עמעס, זיינע דערפאָלגן, פאר וועלכע ער צאָלט מיטן
געזונט און צומאָל מיטן לעבן גופע.
אינדערעמעסן, װאָס קאָן זײַן פארכאפנדיקער, װי דער דאָזיקער אומענדלעכער קאראהאָד
פון שטילע פאָרשער, געניאלע און איידעלע ענטוזיאסטן פון וויסן און עמעס, וועלכע האָבן, דער
וועלט אפצולאָכעס, באקעמפט איין פאָרורטייל נאָך דעם צוייטן און ארײַנגעלאָזט אלץ מער
ליכט אין אונדזערע פינצטערע מויכעס? זייער מארטיראָלאָג און זייערע טריומפן -- דאָס איז
עפשער די סאמע פארכאפּנדיקע פון אלע ליטערארישע טעמעס. פאראפראזירנדיק סטענדאלן,
װאָלט מען געקאָנט זאָגן, אז די מענטשהײיַט אָן ויסן װאָלט ענלעך געווען צו א שיף אָן באלאסט,
װאָס איז איבערגעלאָזט געװאָרן אפן באראָט פון דער בלינדער סטיכיי.
אויב איך האָב געשריבן וועגן די גױיראָלעס פון די אוראלטע קולטורן, האָב איך דאָס גע-
טאָן נאָר דערפאר, װײַל איך האָב געזוכט דאָס אײיביק לעבעדיקע אין דער געשיכטע, דעם ליכ-
טיקן פאָדעם פון פּראָגרעס, װאָס שפּינט זיך און שלאָגט זיך דורך א וועג דורך די שטורעמדיקע
פּעריאָדן פון מילכאָמעס, אכזאָריעס און פינצטערניש. איך האָב געזוכט דעם מענטש, וועלכער
איז, א געבונדענער פון די פּענטעס פון אורשפּרינגלעכע אינסטינקטן און פאָרורטיילן, דאָך
אקשאָנעסדיק געגאנגען פאָרויס צו די בלענדנדיקע האָריזאָנטן פון וויסן. נאָכפאָלגן זײַן פּײַנ-
לעכן וועג דורך ערעס, עפּאָכעס און יאָרהונדערטער -- דאָס איז, אייגנטלעך, די טעמע פון מײַנע
ביכער, װײַל עס איז ניט פאראן קיין מער פארכאפנדיקע עפּאָפּיי, װי די באוועגונג פון דער
מענטשהײַט פון דעם הײייל-אײַנװווינער ביז דעם פאָרשער פון אטאָם און דעראָבערער פון
קאָסמאָס.
אין דער-אָ באוועגונג פון דער מענטשהײַט פארנעמט א ויכטיק אָרט די ביבל. מיט טויזג-
טער פעדעמער האָט זי זיך אריינגעפלאָכטן אין אונדזער קולטור. אונטער איר איינפלוס האָבן
זיך פאָרמירט די פאָרשטעלונגען פון דוירעס, אונדזער שפּראך און אונדזערע מינהאָגים.
און דאָך, וי װײיניק זײַנען מיר באקאנט מיטן אינהאלט פון דער ביבל! דער עלטערער דאָר
געדענקט נאָך יאָ עפּעס. דער נײַער דאָר, וועלכער איז דערצויגן אין מאטעריאליסטישן גײַסט,
ווייסט וועגן דער ביבל לאכלוטן גאָרנישט. און די מאָדערנע וויסנשאפט האָט דאָך דערוויזן, אז
די ביבל איז אן אייגנארטיקער דאָקומענט פון א וועלטלעכן כאראקטער און אנטהאלט ניט װינציק
ווערטפולע געשיכטלעכע יעדיִעס.
מיר דרוקן מיט קליינע קירצונגען דעם אריינפיר און א קאפּיטל פון זענאָן קאָסידאָװסקיס בוך , ביבלישע
לעגענדעס", װאָס איז אין יול 1964 באלוינט געװאָרן דורכן מיניסטאָרןראט פון דער פּױלישער פאָלקס-רעפּובליק
מיט דער מעלוכע-פּרעמיע פאר די בעסטער ליטערארישע װערק.
דער באװוּסטער פוילישער שרײַבער דערציילט גענוי און צוגענגלעך װעגן דער ביב?, קאַמענטירט זי פון
שטאנדפונקט פון די נײַסטע פילאָלאָגישע, היסטאָרישע און ארכעאָלאָגישע אָנגאבן.
84
סיסטעמאטישע אויספאָרשונגען אין דעם דאָזיקן געביט, -- מיר שטעלן זיך דאָ ניט אָפּ אף
די פריִערדיקע צופעליקע פּרוּוון, -- האָבן זיך אָנגעהױבן אין אוא יאָרהונדערט. אָבער װאָס פארא
ריזיקע רעװאָליוציִאָנערע ענדערונגען זײַנען פאָרגעקומען אין אונדזער קוק אף דער ביבל פאר
די דאָזיקע קנאפּע הונדערט יאָר!
ביז דער מיט פון פאָריקן יאָרהונדערט האָט די ביבל אלס דער הייליקער בוך, פון גאָט
אליין א באזעליקטער, געהאט אן אייגנארטיקן אימוניטעט קעגן דער וויסנשאפט, אן אימוניטעט,
וועלכן עס האָבן גאראנטירט די שטרענגע רעליגיעזע געבאָטן. אף די פרוּוון קריטיש צו באהאנד-
לען דעם ביבלישן טעקסט פון לינגוויסטישן אָדער היסטאָרישן שטאנדפּונקט האָט מען א לאנגע
צײַט געקוקט וי אף כילעל-האשעם, וי אף אן אטענטאט אף די רעליגיעזע גלויבונגען.
עס האָט געהערשט די איבערצײַגונג, אז מוישע, יעהוישוא בין נון, דאָװיד, שלוימע און די
נעװייִם האָבן עס טאקע אָנגעשריבן די אנטשפּרעכנדיקע טיילן פון דער ביבל, אז גאָט האָט
געגעבן די צען געבאָטן אף דעם בארג סינײַ, אז עליִיאָהו-האנאָװי האָט אף א פּײַערדיקן רײַט-
יא זיך ארופגעכאפּט אפן הימל, און אז דאניעל איז א גאנצער ארויס פון דעם לייבן"גרוב. ווען
דער ביבלישער טעקסט פלעגט שוין צו אָנשױלעך װידערשפּרעכן דעם באגריף הײליקײַיט, פלעגן
די קאָמענטאטאָרן אויסזוכן אין אים אן אלעגאָרישן, מיסטישן זין. אזוי, צום בײַשפּיל, איז ;שיר-
האשירים", די דאָזיקע ליבע-ליד, װאָס אָטעמט מיט מיזרעכדיקער עראָטיק, פארוואנדלט געװאָרן,
לויט זייער ווערסיע, אין א רעליגיעזער פּאָעמע, װוּ דער געליבטער איז דער סימבאָל פון גאָט.
אונדז, מענטשן פון דער עפּאָכע פון די גרויסע אנטדעקונגען אין דער נאטורוויסנשאפט, איז
שווער צו באנעמען, אז נאָך גאָר ניט לאנג איז די ביבל באטראכט געװאָרן אלס דער איינציקער
אװטאָריטעט אין די פראגן פון דעם, װאָס עס שטעלט מיט זיך פאָר די אלוועלט. די װוּנדער-
שיינע אין איר נאיוקײַט דערציילונג וועגן אָדאָם, כאווען און דעם גאניידן האָט די מערהײַט
מענטשן אופגענומען בוכשטעבלעך, װי דעם עמעס וועגן דעם אופקום פונעם לעבן אף דער וועלט.
ווען דארווין האָט אין 1859 יאָר אין זײַן בוך ,די אנטשטייונג פון די מינים" פארעפנטלעכט זײַן
עװאָליוציע-טעאָריע, האָט עס ארויסגערופן א שטורעם פּראָטעסטן ניט נאָר בא די פארערער פון
דער ביבל, נאָר אפילע אין געוויסע וויסנשאפטלעכע קרײַזן.
אין דער צווייטער העלפט פון פאָריקן יאָרהונדערט, ווען דער האָריזאָנט פון דעם מענטשנס
וויסן האָט זיך גוואלדיק אויסגעברייטערט אדאנק דער קייט פּראכטפולע וויסנשאפטלעכע אנט-
דעקונגען, האָט זיך, נאטירלעך, געמוזט ענדערן אויך די באציונג צו דער ביבל. מיט דער ביבל-
פּראָבלעם האָבן זיך, ענדלעך, פארינטערעסירט עמעסע געלערנטע: עס האָט זיך גענומען אנט-
וויקלען די ביבליסטיק, װאָס אירע אורקוואלן געהערן נאָך צום ווא יאָרהונדערט. ס'איז אנט-
שטאנען א נײַע וויסנשאפט-צװײַג מיט אירע אייגנארטיקע פאָרשונגס-מעטאָדן, װאָס זײַנען פון
טאָג צו טאָג געװאָרן אלץ טיפער.
די דאָזיקע ענדערונגען זײַנען מעגלעך געװאָרן קוידעמקאָל אדאנק דער אלגעמיינער אט-
מאָספער אין אײיראָפּע, וועלכע האָט בעהאדראָגעדיק גענומען ארויסגיין פון איר קולטור-איזאָ-
ליאציע. רײַזנדער און פאָרשער פון אומבאקאנטע קאָנטינענטן האָבן ארויסגערופן בא די אייראָ-
פּייער א לעבעדיקן אינטערעס צו די גרויסע קולטורן פון נאָענטן און װײַטן מיזרעך. ערשט
דעמלט האָבן די מענטשן פארשטאנען, אז די ביבל קאָן מער ניט פּרעטענדירן אפן נאָמען פון
דעם איינציקן ,הייליקן* סייפער. װאָרעם די אינדישע בראמינער האָבן די ריגוועדע, די נאָכפאָל-
גער פונעם נײַעם הינדויִזם -- די מאהאבהאראטע און ראמאיאנע, די בודיסטן פון אינדיע, יא-
פּאָניע, כינע און מאָנגאָליע -- דאָס בוך מאהאיאנע, די פּארסן, די לעצטע נאָכפאָלגער פון
זאָראָאסטא, -- זענד-אוועסטא, די מוסולמענער -- דעם קאָראן, דערמיט איז אָט דאָס צעטל נאָך
װײַט ניט אויסגעשעפּט, װײַל מע װאָלט געדארפט צוגעבן די /,הייליקע" ביכער פון כינעזישן
קאָנפוציִאָניזם און פון יאפּאָנישן שינטאָיִזם.
יעדערער פון די דאָזיקע הייליקע ספאָרים אנטהאלט, לוט דער מיינונג פון זײַנע אָנהענגער,
דעם איינציקן, עכטן עמעס, כאָטש זיי אונטערשיידן זיך אזוי שטארק צװוישן זיך. די ביבל פאר-
נעמט צווישן זיי איר אָרט, װײַט ניט דאָס ערשטע, כאָטשבי דערפאר, װאָס זי האָט ווייניקער אָנ-
הענגער, וי אייניקע פון זיי. פארלוירן דעם אָרעאָל פון אוניקאלישקײַט, האָט די ביבל אופגע-
הערט צו זײַן אן אויסערגעוויינלעכער פענאָמען און איז געװאָרן אייניקע פון די פיל אנטפּלעקוג-
גען פון מענטשלעכער בענקעניש נאָך עמעס. דער באָדן, אף וועלכן זי איז אויסגעוואקסן, זײַנען
די נאָרמאלע סאָציָאל-פּסיכאָלאָגישע פּראָצעסן, אייגנטימלעכע פאר אלע פעלקעח פון אלע קאָנ-
טינענטן, אומאָפּהענגיק פון זייער ראסע, שפּראך און קולטור.
די געלערנטע, װאָס פארנעמען זיך מיט פאָרשן די ביבלישע טעקסטן האָבן געשאפן א
נײַעם געביט פון דער וויסנשאפט -- די ביבל-קריטיק.
85
...די הייליקע ספאָרים פון די ייִדן האָבן זיך פארהיט = רעיש, אכוץ די עטלעכע ארא-
מעיישע פראגמענטן. אדאנק די דאָקומענטן, װאָס זײַגען גע גע געװאָרן אין טעל על-אמארנא
און אין ראס-שאמרא, וי אויך אדאנק אייניקע פון די א ביבל-פראגמענטן, װוי, צום בײַ-
שפּיל, די ליד פון מיריאָם, מוישעס שוועסטער, די ליד פון דוווירע האנעויע, האָט זיך אײַנגע-
געבן רעקאָנסטרױײַרן דעם אנטוויקלונגס-וועג פון העברעיש, אָנהײבנדיק פון !ווא יאָרהונדערט
פאר אונדזער ערע. אזויארום האָבן די געלערנטע באקומען די מעגלעכקײַט צו מאכן א טיפן
לינגוויסטישן אנאליז פון באזונדערע טיילן פון דער ביבל. זעלבסטפארשטענדלעך, אז דאָס איז
אן ארבעט, װאָס פאָדערט שווערע האָרעואניע און א סאך ויסן, זי איז נאָך ניט פארענדיקט,
ארום די אויספירן קומט פאָר א לעבהאפטע וויסנשאפטלעכע דיסקוסיע. אָבער אייניקע פּרינ-
ציפּיעלע באהויפּטונגען פון דער ביבל-קריטיק רופן שוין איצט בא קיינעם ניט ארויס דעם
מינדסטן צווייפל.
קױידעמקאָל איז פעסטגעשטעלט געװאָרן, אז דער אלטער טעסטאמ איז א זאמלונג פון
היסטאָרישע דאָקומענטן, פאָלקסטימלעכע לעגענדעס, געזעצן, יצע א מיטןו,
וועלכע געהערן צו פארשיידענע עפּאָכעס און האָבן א שײַכעס צו פארשיידענע סאָציאלע שיכטן.
געזאמלט זי און באארבעט האָבן די ייִדישע קאָמפּיליאטאָרן אין א שפּעטערדיקן פּעריִאָד, הויפט-
זאכלעך נאָכן אומקער פון גאָלעס באָװל. אונטערן דרוק פון די דאָזיקע פאקטן, וועלכע די הײַנט-
צײַטיקע געלערנטע האָבן פעסטגעשטעלט, האָט פארלוירן איר זין ניט איין דוירעסדיקע טרא-
דיציאָנעלע פאָרשטעלונג, אזא, אשטייגער, װי די אקסיאָמע, אז די מעכאברים פון כומעש זײַנען
געווען מוישע און יעהוישוא בין נון, אז די נעװיִיִם האָבן אליין פארשריבן זייערע נעוויעס, אז
דאָװיד האָט פארפאסט דעם טילים און שלוימע -- ,שיר-האשירים".
די ביבל-קריטיקער װעט נאָך אף יאָרן קלעקן ארבעט, ביז זיי װועלן זיך פאנאנדערקלײַבן
אין די אָנצאָליקע טעקסט-אָנשיכטונגען און געבן די געהעריקע וויסנשאפטלעכע באשרײַבונג.
זייער אופגאבע פארשװועריקן נאָך די דערגאנצונגען, וועלכע עס האָבן געמאכט צוליב די רער
אנדערע סיבעס די פיל רעדאקטאָרן, קאָמפּיליאטאָרן און סאָפרים. צו די דערגאנצונגען געהערן
די אזויגערופענע עטיאָלאָגישע מיטן, וועלכע זײַנען באארבעט געװאָרן באדײַטנדיק שמעטער
אף קלאָר צו מאכן געוויסע געשעענישן, וועלכע זײַנען שוין אָפּגעװישט געװאָרן אין זיקאָרן פון
דוירעס. אלס עטיאָלאָגישע מיטן קאָנען באטראכט ער צום בײַשפּיל, די עפּיזאָדן מיט שפּאלטן
דעם רויטן יאם, מיטן מאן, װאָס איז געפאלן פון הימל. די אױיספאָרשער האָבן דערוויזן, אז אין
גרונט פון די דאָזיקע עפּיזאָדן ליגן גאנץ א עי דערשיינונגען, וועלכע די מענטשלעכע
פאנטאזיע האָט אין מעשעך פון דוירעס פארוואנדלט אין ניסים.
דער הױכפּונקט פון די אלע וויסנשאפטלעכע ארבעטן איז די היסטאָרישע קריטיק פון דער
ביבל. מיר װעלן זיך באמיִען אין עטלעכע פראזן קלאָר צו מאכן, אין װאָס, אייגנטלעך, עס בא-
שטייט איר אופטו און אירע פארדינסטן.
ביז אָנהײב אוא יאָרהונדערט זײַנען אונדזערע יעדיִעס וועגן די אלטערטימלעכע קולטורן
פון נאָענטן מיזרעך געווען ביז גאָר באגרענעצט און 4 פיל פאלן זייער מעטושטעש. די איינ-
ציקע קוואלן, וועלכע מיר האָבן געהאט אין אונדזער רעשוס, זײַנען דאן געװוען די גאנץ אומ-
קלאָרע דערמאָנונגען אין דער ביבל און די באשרייבונגען פון גריכישע היסטאָריקער, אזעלכע,
וי העראָדאָט. קסענאָפּאָנט און אנדערע. די נעמען פון אזעלכע פעלקער, װי באָווֹלער, אסיריער,
מיצרים, פּערסן, האָבן אין יענער עפּאָכע װינציק-װאָס געזאָגט די מענטשן, און די טעריטאָריעס
פון זייערע מעלוכעס האָבן פאָרגעשטעלט מיט זיך װײַסע פלעקן אף דער מאפּע פון דער אוראל-
טער וועלט. דעריבער איז קיין װוּנדער ניט, װאָס, ארויסגעריסן פון היסטאָרישן קאָנטעקסט, האָט
די ביבל געשאפן א באָדן פאר די סאמע פאנטאסטישע אינטערפּרעטאציעס. ס'איז ניט געווען
קיין שום מעגלעכקײַט פעסטצושטעלן, װאָס אין איר איז לעגענדע און װאָס -- היסטאָרישער
עמעס.
דער נעפּל פון אמעראצעס האָט אָנגעהויבן פארשווינדן ערשט אינמיטן פאָריקן יאָרהונ-
דערט, ווען ס'איז געקומען די עפּאָכע פון די גרויסע ארכעאָלאָגישע אנטדעקונגען. פון אונטער
דעם זאמד פון דעם מידבער האָט מען ארויסבאקומען אף דער אויבערפלאך מערקווירדיקע דענק-
מעלער פון פארגעסענע קולטורן: טעמפּלען און קװאָרים פון פּארעס, רויִנען פון טעמפּלען און
קייזערלעכע פּאלאצן פון כאָרסאבאד, האטושאש, נינווע, באָװל, אור, אוגאריט, מארי און א סאך
1 פון גריכישן װאָרט מיטוס (רוסיש -- מיף) -- לעגענדעס, װעלכע דערציילן װעגן דעם, װי די אוראלטע
פעלקער האָבן זיך פאָרגעשטעלט די אנטשטיײיוּנג פון דער װעלט, װיאזוי זיי האָבן געקוקט אף נאטור-דערשײיַנוג-
גען, געטער, פאָלקס-העלדן אאו.
86
אנדערע אוראלטע שטעט פון סיריע און מעסאָפּאָטאמיע. עס זײַנען געפונען געװאָרן אָן א שיר
שריפטלעכע דאָקומענטן, בוכשטעבלעך גאנצע ריזיקע ביבליאָטעקן און ארכיוון. אזוי, צום ביי-
שפּיל, האָבן זיך אין די רויִנען פונעם פּאלאץ פונעם אשורישן קייסער אשורבאניפּאל אין נינווצ
פארהיט פינף און צוואנציק טויזנט ליימענע טאָװועלעך מיט טעקסטן, אָנגעשריבענע מיט פלעקל-
שריפט. דאָ זײַנען פאראן דיפּלאָמאטישע דאָקומענטן, טראקטאטן, טפילעס, ליטערארישע װערק
און רעליגיעזע מיטן פון פארגאנגענע דוירעס, דערונטער דער עפּאָס װעגן גילגאמעש, װאָס
אנטהאלט די לעגענדע װעגן מאבל. אין 1901 איז אין סון געפונען געװאָרן א געזעץ-קאָדעקס
פון באָװוֹלשן קייסער האמוראבי (1750--1690 פאר אונדזער ערע). דער דאָזיקער קאָדעקס איז,
װי עס האָט זיך ארויסגעוויזן, געווען דער מאָקער פון אייניקע געזעצגעבערישע אײַנשטעלונגען
פון כומעש.
נאָך דעם וי דער פראנצויז שאמפּאָליאָן (1790--1832) האָט דעשיפרירט די מיצרישע
היִעראָגליפן און דער דײַטש גראָטעפענד (1775--1853) איז מעגאלע געווען די סוידעס פונעם
פלעקלשריפט, האָט מען אָנגעהױבן דעשיפרירן אויך די דאָזיקע דאָקומענטן. די ארבעט איז נאָך
ניט פארענדיקט, נאָר שוין הײַנט האָבן מיר, װי אין א העלער שײַן, דערזען די געשיכטע פון
װינציק באקאנטע אָדער אינגאנצן פארגעסענע פעלקער פון דער אוראלטער וועלט: שומערן.
באָווֹלער, פּלישטים, פיניקיִער, פּערסן, אראמייער און מיצרים. מיר ווייסן שוין א סאך ועגן
זייער קולטור, רעליגיע און מינהאָגים. און די געשיכטע פון אייניקע פעלקער ווייסן מיר הײַנט-
צו-טאָג אזוי גענוי, אז אף דער דאָזיקער טעמע זײַנען שוין דערשינען קאפּיטאלע װוערק.
אינמיטן פאָריקן יאָרהונדערט האָבן זיך אָנגעהױיבן ארכעאָלאָגישע ארבעטן אויך אין פֹּא-
לעסטינע. עס זיינען שוין אױיסגעגראָבן געװאָרן די מערהײַט שטעט, װאָס זייערע נעמען זײַנען
אונדז באקאנט געווען נאָר פון דער ביבל. אין די רויִנען זייערע זײַנען געפונען געװאָרן באװײַזן,
וועלכע באשטעטיקן א ריי פאקטן, װאָס זײַנען דערמאָנט אין דער ביבל, דערונטער זיכערע בא-
װײַזן וועגן יעהוישועס פארכאפערישער קאמפאניע, רעשטלעך פון געבײַדעס פון שאָולס, דאָװידס
און שלוימעס צײַטן און סימאָנים פונעם כורבן, װאָס האָבן דאָ געמאכט די אראמייער, סיריער,
כאלדייער בייס זייערע אָנפאלן. פון דער אנדערער זײַט, האָבן די מיצרישע, כאלדיייישע און פּער-
סישע אופשריפטן און דאָקומענטן דערלויבט פעסטצושטעלן אז ניט אלץ אין דער ביבל אין
לעגענדע און פאנטאזיע.
דאָס פאָלק ייִסראָעל האָט, פונקט װי יעדער אנדער פאָלק, ניט געקאָנט לעבן אין פולער
קולטור-שטייגערישער איזאָליאציע, ביפראט נאָך דערפאר, װאָס דאָס איז געווען א יונג פאָלק
אין פארגליַיך מיט די אלטע, רײַכע און רייפע ציוויליזאציעס, וועלכע האָבן עס ארומגערינגלט.
די היסטאָרישע קריטיק פארנעמט זיך טאקע מיט פעסטשטעלן די דאָזיקע פארבינדונגען און האָט
שוין צו פארשרייבן אף איר קאָנטע אייניקע דערפאָלגן. קוידעמקאָל האָט זיך איר אײַנגעגעבן
מיט דער הילף פונעם קאָרעליאציע-מעטאָד טײלװײַז צו רעקאָנסטרױַרן די כראָנאָלאָגיע פון
דער ביבלישער געשיכטע, דערגאנצן אָדער אופשטעלן געוויסע עפּיזאָדן, וועלכע די ביבל פאר-
שװײַגט אינגאנצן אָדער באלייכט זייער לאקאָניש און אײינזײַטיק, און קלאָר מאכן די פּאָליטישע
מאָטיוון פון פיל געשעענישן, וועלכע זײַנען פריִער געווען ניט פארשטענדלעך, מיט איין װאָרט,
ארײַנטראָגן אין דער נאיוו דערציילטער ביבלישער געשיכטע א געויסן סיידער פון סיבעס
און רעזולטאטן.
וויכטיקער פון אלץ איז פאר אונדז געווען פעסטצושטעלן די ענגע פארבינדונגען אין געביט
פון מינהאָגים, געזעצגעבונג און רעליגיע. די דאָזיקע פּראָבלעמען ווידמען מיר א סאך אָרט אין
בוך. דעריבער ועט דאָ זיײַן גענוג, אלס בײַשפּיל, צו באװײַזן, אז מוישעס צען געבאָטן זײַנען
אנטשטאנען אונטערן אײַנפלוס פון דער מעסאָפּאָטאמישער געזעצגעבונג, אז די געשיכטע וועגן
דעם וועלט-באשאף, וועגן מאבל און א ריי אנדערע זײַנען גענומען פון דער באָוולשער מיטאָ-
לאָגיע, אז אפילע די גאנצע עסכאטאָלאָגיע פון די נעוייִם, װי, צום בײַשפּיל, דער לעצטער
מישפּעט, יענע-וועלט, הימל און גענעם, מאלאָכים און שיידים -- דאָס אלץ איז געיארשנט פון
פרעמדע קוואלן. אלזאָ, אלע רעליגיעזע קאָנצעפּציעס זײַנען אף עטלעכע יאָרהונדערט עלטער,
וי די ביבל גופע, פון וועלכער מע האָט זיי גענומען.
אונטער דער האשפּאָע פון אָט די אלע וויסנשאפטלעכע אנטדעקונגען האָבן מיר גענומען
קוקן אף דער ביבל מיט גאָר אנדערע אויגן, און, צו אונדזער שטוינונג, האָבן מיר דערזען, אז
דאָס איז איינער פון די גרעסטע שעדעוורען פון דער וועלט-ליטעראטור, א וערק פון גרויסן
רעאליזם, א װערק, װאָס אין דעם קאָכט און זידט דאָס לעבעדיקע לעבן. סאיז פּאָטעט שווער
צו גלייבן, אז דער דאָזיקער רײַכער קאלײידאָסקאָפּ פון דערציילונגען, װאָס זײַנען פיל און פול
מיט פּלאסטיק, באוועגונג און קאָלאָריט, פון מענטשן אין בלוט און פלייש, איז אנטשטאנען אין
אזא װײַטער פארגאנגענהײַט און איז דערגאנגען אזש צו אונדזערע צײַטן,
87
בישכיינעס מיט אידילישע סצענעס געפינען מיר דאָ בילדער פון בלוטיקע מילכאָמעס,
פאקטן פון ווילקיר און אויסגעלאסנקײַט, עפּיזאָדן, װאָס דערשיטערן מיט זייער טראגיזם. און
װי רײַך און פארשיידנארטיק עס איז די געשטאלטן-גאלערייע! גענוג צו דערמאָנען אין איין
אָטעם שימשן-האגיבער, דעם טראגישן שאָולן אָדער דעם עלעגאנטן און געשיקטן שלוימע-הא-
מעלעך, וועלכער האָט געמאכט א מאיאָנטעק, האנדלענדיק מיט פערד און קופּער.
אָט אזוי האָט זיך מיר פאָרגעשטעלט די ביבל, בייס איך בין צוגעטראָטן צו דער ארבעט
איבער מײַן בוך. די שװעריקײַט איז באשטאנען אין דעם צוייענדיקן כאראקטער פון מאטעריאל.
פון איין זײַט, דער ביבל-טעקסט, און פון דער אנדערער -- דער גאנצער שלאל וויסנשאפטלעכע
יעדיִעס, וועלכע ווארפן גאָר אן אנדער שײַן אף די געשעענישן, װאָס זײַנען באשריבן אין דער
ביבל. מע האָט געדארפט פארייניקן אָט די צוויי עלעמענטן אין א בוך, װאָס זאָל זיך אונטער-
שיידן אי פון וויסנשאפטלעכע, אי אפילע פון וויסנשאפטלעך-פּאָפּולערע ווערק.
עס איז מיר געגאנגען אין דעם, אז די לייענער זאָלן זיך באקענען מיטן אינהאלט פון דער
ביבל און לייענען זי אזוי, װי עס לײענט זי הײַנט די מאָדערנע וויסנשאפט. אָט פארװאָס
איך האָב אויסגעקליבן פארן בוך אן אזוי צו זאָגן צװײיגאָרנדיקע קאָמפּאָזיציע, באזונדער -- דער
אינהאלט פון דער ביבל און באזונדער -- די קאָמענטארן צו איר. אָט אזוי איז אנטשטאנען די
עטװאָס מאָדנע און ריזיקאלישע פאָרם, וועלכע װועט, האָף איך, ניט זײַן איבעריקס אומבאקוועם
פארן לייענער.
פונעם וועלט-באשאף ביז דעם באַווליטורעם
ווע לט"ב א ש אף. אין אָנהײב האָט גאָט באשאפן דעם הימל און די ערד. די ערד איז געווען
פאָרמלאָז, װיסט און ליידיק, אײַנגעהילט אין אייביקער כאשכעס. אומעטום איז געווען וואסער
און וואסער. און דער גײַסט פון גאָט האָט געשװועבט איבער די וואסערן. האָט גאָט געזאָגט: זאָל
ווערן ליכט! האָט גאָט דערזען, אז ליכט איז גוט, האָט ער אָפּגעשײדט דאָס ליכט פון דער פינצ-
טערניש און אָנגערופן דאָס ליכט --- טאָג און די פינצטערניש -- נאכט.
אפן צווייטן טאָג האָט ער אינמיטן די וואסערן באשאפן דאָס הימל-געוועלב, װאָס האָט צע-
טיילט די וואסערן אף צוויי טיילן: אף די, וועלכע זיינען געווען אף דער ערד, אונטערן הימל,
און אף די, וועלכע זײַנען געהאנגען אפן הימל, -- װאָלקנס און רעגן. : דריטן טאָג האָט ער
אופגעשארט די וואסערן פון אונטערן הימל אין איין אָרט, און ס'האָט זיך באוויזן די יאבאָשע.
האָט ער אָנגערופן די צונויפגעזאמלטע וואסערן יאם און די יאבאָשע ערד. און גאָט האָט בא-
פוילן, אז פון דער ערד זאָלן ארויסשפּראָצן קאָלערלײי געוויקסן, וועלכע גיבן זוימען, און קאָלערלײ
ביימער, וועלכע גיבן פרוכטן. דעם פערטן טאָג האָט גאָט געשאפן צוויי הימל-קערפּערס, וועלכע
לויכטן אפן הימל-געוועלב: א גרעסערן, װאָס זאָל שיינען באטאָג, און א קלענערן, װאָס זאָל שיי-
נען באנאכט. אזוי זיײַנען אנטשטאנען די זון און די לעװאָנע אף אָפּצוטײלן טאָג פון נאכט און צו
באָצייכענען די צײַטן פון יאָר, טעג און יאָרן. אפן הימל-געוועלב האָט ער אופגעהאנגען אָן א
שיר שטערן.
אפן פינפטן טאָג האָט ער געשאָנקען לעבן יאם-באשעפענישן און קאָלערלײי ווידמונגען, װאָס
ווימלען אין די וואסערן, און פייגל, װאָס פּליִען איבער דער ערד. און ער האָט זיי געבענטשט
אזוי צו זאָגן: פרוכפּערט זיך און מערט זיך, פילט אָן דעם יאם און די לופט.
דעם זעקסטן טאָג האָט ער באשאפן בעהיימעס,
שראָצים און קאָלערלײי מינים באלעכײַיִם,
וועלכע באוועגן זיך איבער דער ער
ד. סאמע צום סאָף האָט ער באשאפן דעם מענטש לוט זײַן
אויסזען און געשטאלט, אז דער מענטש זאָל געוועלטיקן איבער דער גאנצער ערד, איבער אלץ,
װאָס האָט געלעבט און איז געוואקסן אף דער ערד.
דעם זיבעטן טאָג האָט גאָט גערוט נאָך זײַן גאנצער ארבעט
און האָט דעם דאָזיקן טאָג
געבענטשט און געהיײיליקט, ער זאָל זײַן א יאָמטעװו אף אלע צײַטן.
אָדאָם און כאװװע אין גאנײײידן. אף דער פרוכטבארער ערד, וועלכע ליגט אין
מיזרעך, האָט גאָט באשאפן א גאָרטן--- דעם גאניידן, און האָט דאָרט באזעצט אָדאָמען, ער זאָל
דעם גאָרטן באארבעטן און אכטונג געבן אף אים. אין גאָרטן איז געוואקסן א וועלט מיט פאר-
שיידענע ביימער, וועלכע האָבן געפרייט דאָס אויוג מיט זייער שיינקײַט און פארשאפט טײַנעג
מיט זייערע זיסע פּיירעס. אין סאמע מיטן פון גאניידן איז געשטאנען דער בוים פון לעבן (דער
אייץ-האכאיִם) און דער בוים פון װיסן גוטס און שלעכטס (דער אייץ-האדאס). א גרויסער טײַך
האָט דאָרט געשטראָמט און האָט אָנגעטרונקען די געװויקסן. דאָרט, װוּ דער טײַך איז ארויסגע-
88
פלאָסן פון גאניידן, האָט ער זיך געטיילט אף פיר הױפּט-טײַכן פון דער וועלט. איין טײַך האָט
געהייסן פּישוין. ער האָט ארומגערינגלט דאָס לאנד כאװילאָ, װוּ עס געפינט זיך דאָס ריינסטע
גאָלד, װווילשמעקנדיקער פעך און דער אָניקל-שטײן. דער צוייטער טײַך האָט געהייסן גיכוין.
ער האָט געשטראָמט ארום דעם גאנצן לאנד קוש. דער דריטער טײַך האָט געהייסן כידעקעל, און
ער איז געפּלאָסן אף מיזרעך פון דעם לאנד אשור. דער פערטער טײַך האָט געהייסן פּראָס. גאָט
האָט דערלויבט אָדאָמען צו געניסן די פרוכט פון אלע ביימער, כוץ די פרוכט פון אייץ-האדאס.
פארן פארזוכן די פּיירעס פון דעם בוים האָט אָדאָמען געדראָעט טויט. און גאָט האָט געזען, אז
דעם מענטשן איז ניט גוט צו זײַן אליין. האָט ער געבראכט צו אָדאָמען אין גאניידן קאָלערלײי
כײַעס, וועלכע לעבן אף דער ערד, און פייגל, וועלכע פּליִען אינדערלופטן. אָדאָם האָט געגעבן
נעמען אלע כײַעס, פייגל און אנדערע באשעפענישן. נאָר סײַװיסײַ האָט ער זיך געפילט איינזאם
און עלנט, װײַל קיין כאווער זײַן גלײַכן האָט ער ניט געהאט. האָט גאָט אראָפּגעשיקט א טיפן
שלאָף אף אָדאָמען, האָט אויסגעשניטן בא אים א ריפּ, און פון דער ריפּ האָט ער באשאפן די
פרוי. דאן האָט אָדאָם אזוי געזאָגט: ;דאָס מאָל איז דאָס א ביין פון מײַנע ביינער און פלייש פון
מײַן פלייש; די דאָזיקע זאָל גערופן ווערן פרוי, װײַל פון א מאן איז גענומען געװאָרן די דאָזיקע,
דרום פארלאָזט א מאן זײַן פאָטער און זײַן מוטער און באהעפט זיך אָן זײַן װײַב, און זיי ווערן
איין לײַב*. אָדאָם מיט זײַן װײַב זײַנען געווען נאקעט, און זיי האָבן זיך מיט דעם ניט געשעמט.
צװישן אלע כײַעס, װאָס גאָט האָט באשאפן, האָט זיך די שלאנג אויסגעצייכנט מיט איר דורכ-
געטריבנקײַט. איינמאָל האָט די שלאנג געפרעגט בא דער פרוי: פארװאָס האָט עס גאָט פאר-
באָטן עסן די פרוכט פון אייץ-האדאס? האָט די פרוי געענטפערט: ,קעדיי מיר זאָלן ניט
שטארבן". -- ,איר װעט געוויס ניט שטארבן", -- האָט די צװיִעסדיקע שלאנג געזאָגט און האָט
גענומען דערװייזן, אז גאָט װויל ניט, זי זאָלן עסן די פרוכט פון דעם דאָזיקן בוים, װײַל ער
האָט מוירע, אז בא זיי וועלן זיך עפענען די אויגן און זיי װועלן, פונקט וי גאָט אליין, פארשטיין,
װאָס אזוינס איז גוטס און װאָס אזוינס איז שלעכטס. דאן האָט די פרוי זיך בעסער צוגעקוקט
צום אייץ-האדאס און האָט דערזען, װי שיין ער איז און זײַנע פרוכט, װאָס גיבן כאָכמע. און
דעמלט האָט זי אראָפּגעריסן א פּיירע, אופגעגעסן זי און דערנאָך אײַנגערעדט דעם מאן, ער זאָל
גיין און איר נאָכטאָן. דאן האָבן זיך געעפנט זייערע אויגן און זיי האָבן דערזען, אז זיי זײַנען
נאקעט. זיי האָבן זיך פארשעמט, אָנגעריסן פייגן-בלעטער אף צו פארדעקן זייער נאקעטקײַט.
ווען גאָט האָט שפּאצירט איבערן גאניידן, האָבן אָדאָם מיטן װײַב זיך באהאלטן צװישן די ביי-
מער. האָט גאָט גערופן אָדאָמען און געפרעגט: ;,װוּ ביסטו?" און אָדאָם האָט געענטפערט מיט
די װערטער: ,כ'האָב פארנומען דעם שאָרך פון דײַנע טריט, האָב איך זיך דערשראָקן, װײַל איך
בין נאקעט, און כ'האָב זיך באהאלטן". האָט גאָט געפרעגט: ,װער האָט דיר געזאָגט, אז דו ביסט
נאקעט? האָסטו געגעסן פון דעם בוים, װאָס איך האָב דיר אָנגעזאָגט ניט צו עסן פון אים?" האָט
אָדאָם ארופגעװואָרפן די גאנצע שולד אף דער פרוי. זי, װידער, האָט באשולדיקט די שלאנג, אז
יענע האָט זי צוגערעדט צו געניסן די פארווערטע פרוכט. אין גרימצאָרן האָט גאָט פארשאָלטן די
שלאנג, אז זי זאָל אײיביק פויזען אפן בויך און זאָל עסן שטויב און סינע זאָל אײיביק הערשן צװישן
איר און דעם מענטשן. און צו דער פרוי האָט גאָט געזאָגט, אז אין יעסורים װעט זי געבוירן
קינדער און דער מאן װעט זײַן איר הערשער. צום סאָף האָט ער זיך געווענדט צו אָדאָמען: ;פאר-
שאָלטן זאָל זײַן די ערד פאר דײַן שולד. מיט מאטערניש זאָלסטו זיך נערן פון איר אלע טעג
פון דײַן לעבן. און דערנער און שטעכיקע געװויקסן זאָל זי דיר מאכן שפּראָצן, און זאָלסט עסן
קרײַטעכצער פון פעלד. אין שווייס פון דײַן פּאָנעם זאָלסטו עסן ברויט ביז דו קערסט זיך אום
צו דער ערד, װײַל פון איר ביסטו גענומען געװאָרן. װאָרעם שטויב ביסטו און צו שטויב זאָלסטו
זיד אומקערן". אָדאָם האָט א נאָמען געגעבן זײַן װײַב כאווע, װײַל זי האָט געדארפט וװערן די
מוטער פון אלע מענטשן אף דער ערד. און גאָט האָט געמאכט פארן זינדיקן פּאָרפאָלק בגאָדים
פון פעלן פון כײַעס, צוגעדעקט זייער נאקעטקײַט און פארטריבן פון גאניידן, װײַל ער האָט
ניט געװאָלט דערלאָזן, זי זאָלן געניסן די פרוכט פון אייץ-האכאיִם און װוערן אזויארום אומ-
שטערבלעך. בא די טויערן פון גאניידן האָט ער אװעקגעשטעלט א מאלעך מיט א פײַערדי-
קער שווערד.
קאיַן און ה עװל. אָדאָם און כאווע האָבן געהאט צויי זין דער עלטערער האָט גע-
הייסן קאין און דער ייִנגערער העוול. העוול האָט געפיטערט שאָף, און קאיַן האָט באארבעט די
ערד. אין איינעם א טאָג האָט קאיִן געבראכט א קאָרבן פאר גאָט די פרוכטן פון דער ערד. העוול,
ווידער, אן ערשטגעבאָרן שעפעלע פון זײַן טשערעדע. גאָט האָט באװויליקט צונעמען העוולס
מאטאָנע, און אף קאינס קאָרבן זיך אפילע ניט אומגעקוקט. איז קאיִן דערצאָרנט געװאָרן, און
זײַן פּאָנעם איז געװאָרן שווארץ. האָט גאָט געפרעגט בא קאינען: ;פארװאָס פארדריסט דיך? פאר-
װואָס ביסטו אראָפּגעפאלן פון פּאָנעם? טוסטו גוטס, װעט דײַן קאָרבן אָנגענומען ווערן. טוסטו ניט
89
קיין גוטס, הויערט די זינד בא דײַן טיר און ציט דיך צו זיך. נאָר דו קאָנסט געוועלטיקן איבער
איר". אָבער קאיַן האָט ניט פארנומען גאָטס װאָרענונג, די קינע האָט אין אים געקאָכט און גע-
ברענט, און ער האָט העוולען פארנארט אין פעלד און האָט אים דאָרט דערהארגעט. דערזען דעם
פארברעכן, האָט גאָט זיך ווידעראמאָל אָנגערופן און געפרעגט בא קאינע: ;,װוּ איז העוול, דײַן
ברודער?* און יענער האָט געענטפערט: ,איך וייס ניט. איך בין דען דער שימער פון מײַן
ברודער?* האָט גאָט געזאָגט אין גרויס קאס: ,װאָס האָסטו געטאָן? דײַן ברודערס בלוט שרײַט
צו מיר פון דער ערד ארויס". און גאָט האָט פארשאָלטן קאינען, ער זאָל זיין אן אייביקער נאווע-
נאד אף דער וועלט. און דער, װאָס װעט אים װעלן הארגענען, װעט זיבנפאך באשטראָפט וערן.
באהאלטנדיק זיך פון גאָט, האָט קאיַן אוועקגעוואנדערט קין נאָד, װאָס ליגט מיזרעך-צו פון
גאניידן. דאָרטן האָט ער זיך גענומען א ווייב, און זי האָט געבוירן א זון כאנויך. כאנויכס אוריי-
ניקל איז געווען לעמעך. לעמעך האָט געהאט צוויי ווייבער...
אָדאָם האָט געלעבט 930 יאָר. און כאווע האָט אים געבוירן זין און טעכטער. פון זיי זײַנען
געבוירן געװאָרן א סאך קינדער. איינער פון זיי, מעסושעלעך, האָט געלעבט 969 יאָר. זײַן איי-
ניקל איז געווען נויעך, וועלכער האָט געבאָרן דרײַ זין --- שיים, כאָם און יעפעס.
דער מאבל. אָדאָם און כאוועס קינדער האָבן ביסלעכווייז באפעלקערט די ערד. נאָר די
מענטשן האָב געטראָגן אף זיך דעם זיגל פון דער אורזינד. אין שווערער האָרעוואניע האָט זיך
דער מענטש געמוזט זײַן שטיקל ברויט דערביווען. און זײַן הארץ איז געװאָרן א נעסט פון
שלעכטס און געמײינקײַט. מיט גוואלדטאטן און פארברעכנס איז פוֹל געװאָרן די ערד. און אין דעם
ווירוואר האָט קיינער ניט געלייגט קיין אכט אף דעם שעפערס װאָרענענדיקער שטים. האָט גאָט
כאראָטע געהאט אף דעם, װאָס ער האָט אלץ באשאפן, און זײַן זעל איז פול געװאָרן מיט ווייטעק
איבער דעם, װאָס דער מענטש זינקט אין פארברעכנס. האָט גאָט באשלאָסן צו פארטיליקן און
פארלענדן אלדאָס לעבעדיקע, קעדיי א סאָף צו מאכן צום אומרעכט אף דער ערד. פונדעסטוועגן
האָט זיך אים זייער ניט געװאָלט מאכן צו אש און צו שטויב זײַן גאנצע ארבעט. ער האָט גע-
האָפּט, אז די נײַע דוירעס מענטשן װעלן זײַן פאָלגעוודיקער און װועלן שאפן א בעסערע, א גליק-
לעכע װעלט. צװישן די זינדיקע מענטשן האָט בלויז דער גאָטספאָרכטיקער נויעך געפונען כיין
3
== םש
און לײַטזעליקײַט בא דעם אייבערשטן אין די אויגן. נויעך האָט געהאט דרײַ זין --- שיים, כאָם
און יעפעס, וועלכע זײַנען אויך געגאנגען אין די וועגן פון גאָט. לויט גאָטס אָנװײַזונג האָט נויעך
אויסגעבויט א קאסטן פון פּימסן-האָלץ, די שפּאלטן האָט ער פארטינקעװועט מיט פעך. דער
קאסטן האָט געהאט דרײַי הונדערט איילן די לענג, פופציק איילן די ברייט און דרײַסיק איילן די
הייך. דרײַ שטאָק האָט דער קאסטן געהאט, און נאָר איין טיר און איין פענצטער. מיט דער
הילף פון די זין האָט נויעך געענדיקט בויען דעם קאסטן, כאָטש אלט איז ער שוין דעמלט געווען
600 יאָר. און וי נאָר גאָט האָט געזען, אז דער קאסטן איז פארטיק, האָט ער געלאָזט וויסן, אז א
מאבל וועט פארפלייצן די ערד. ער האָט באשלאָסן צו ראטעווען נאָר נויעכן און זײַנע דרײַ זין
מיט זייערע װײַבער, װי אויך איין פּאָר פון אלע פירפיסיקע, שראָצים און פייגל, זיי זאָלן זיך
פונדאָסניי מערן און פרוכפּערן. האָט נויעך ארײַנגענומען אין קאסטן די אלע באלעכײַיִם, אויך
פארשיידענע שפּײַז האָט ער גענומען און האָט זיך מיט זײַן מישפּאָכע פארשפּארט אין קאסטן.
אין זיבן טעג ארום האָט זיך אָנגעהױבן א שלאקסרעגן, וועלכער האָט געדויערט פערציק טעג און
פערציק נעכט. די וואסערן האָבן געשטיגן אלץ העכער און העכער, ביז עס האָט פארגאָסן די
גאנצע ערד, אפילע די העכסטע בערג. די מענטשן, די כײַעס, די פייגל --- אלדאָס לעבעדיקע איז
אומגעקומען, נאָר נויעכס קאסטן מיט זײַן מישפּאַכע און מיט די באלעכײַיִם האָט זיך געטראָגן
איבער דער אומענדלעכער וואסערפלאך. ענדלעך האָט דער רעגן אופגעהערט, אָבער די וואסערן
זײַנען אָפּגעטראָטן זייער לאנגזאם, און נאָך. הונדערט און פופציק טעג האָט מען ניט געזען קיין
סימען פון יאבאָשע. ערשט אפן זיבעטן כוידעש האָט זיך נויעכס קאסטן אראָפּגעלאָזט אפן שפּיץ
פונעם בארג אראראט אין ארמעניע. און אפן צענטן כוידעש האָבן ארויסגעטויכט פון אונטערן
וואסער די שפּיצן פון די בערג. נויעך האָט געווארט נאָך פערציק טעג, און ער האָט ארויסגעשיקט
דורכן פענצטער דעם ראָב, קעדיי זיך צו איבערצײַגן, צי װעט דער פויגל ערגעץ געפינען א
שטיקעלע יאבאָשע. נאָר דער פויגל האָט זיך באלד אומגעקערט. דערנאָך האָט נויעך ארויסגע-
לאָזט א טויב, נאָר אויך זי איז באלד צוריקגעקומען, װײַל זי האָט ניט געפונען קיין פּיצל אָרט,
ווּ זיך אָפּצורוען. אין זיבן טעג ארום האָט ער װוידער ארויסגעלאָזט די טויב. ערשט העט פאר-
נאכט האָט זי זיך אומגעקערט מיט אן איילבירט-בלאט אין שנאָבל. דאָס איז געווען א סימען.
אז די וואסערן זיינען אָפּגעפאלן, נויעך האָט אָפּגעוארט נאָך זיבן טעג און האָט צום דריטן מאָל
ארוױיסגעלאָזט די טויב. אָבער מער איז זי שוין ניט צוריקגעקומען, װײַל די ערד איז געוען
אינגאנצן טרוקן. נויעך איז ארויס פון דעם קאסטן. ער האָט אויסגעבויט א מיזבייעך, קעדיי צו
ברענגען א קאָרבן גאָט דעם האר. און גאָט האָט באשטימט, אז מער װעט ער קײינמאָל ניט בא-
0
שטראָפן די מענטשן מיט קיין מאבל. און אלס צייכן פון אײיביקן בונד מיט אלדעם לעבעדיקן
אף דער ערד האָט ער אופגעהאנגען אפן הימל-געוועלב דעם שטראלנדיקן זיבנקאָליריקן רעגנ-
בויגן. נויעך האָט זיך װוידער גענומען באארבעטן די ערד און פּאשען פי. ער האָט פארפלאנצט
א װײַנגאָרטן און האָט זיך אפילע אויסגעלערנט מאכן װײַן. איינמאָל האָט ער אויסגעטרונקען
און איבערגעכאפט די מאָס. ער איז געװאָרן אזוי שיקער, אז ער האָט אראָפּגעריסן פון זיך די
קליידער און איז אן אָדאָםינאקעטער אײַנגעשלאָפן אין זײַן געצעלט. דאָס האָט אקוראט דערזען
זיַן זון כאָם, דער פאָטער פון קנאאן. קײַכנדיק פון געלעכטער, האָט ער דערציילט די ברידער,
װאָס ער האָט געזען. אָבער שיים און יעפעס האָבן ארויסגעוויזן מער קיבעד-אָו: אָפּװענדנדיק
די בליקן, קעדיי ניט צו זען דעם פאָטערס נאקעט לײַב, האָבן זי ארופגעװאָרפן אף אים א בעגעד.
ווען נויעך האָט זיך אופגעכאפּט און האָט זיך דערװוּסט, וי זיײַן זון כאָם האָט פון אים געשפּעט,
איז ער ארײַן אין אזא גרימצאָרן, אז ער האָט אים פארשאָלטן און פאָרױיסגעזאָגט, אז כאָמס
קינדער װעלן זײַן קנעכט בא די קינדסקינדער פון שיים און יעפעס. נאָכן מאבל האָט נויעך
געלעבט נאָך דרײַי הונדערט פופציק יאָר. ווען ער איז געשטאָרבן, איז ער אלט געווען נײַן הונ-
דערט פופציק יאָר. פון זײַנע זין זײַנען ארויס די דרי גרויסע שװאָטים, וועלכע באפעלקערן
די ערד. יעפעט איז געווען דער אורפאָטער פון די צאָפּנדיקע שװאָטים, פון שיימען שטאמען
סעמיטן, פון כאָמען --- די אפריקאנער פעלקער -- די כאמיטן, איינער פון כאָמס אור-אייניקלעך
איז געווען נימרויד, וועלכער איז בארימט געווען אלס ,מעכטיקער יעגער פאר גאָט".
דער באָװליטורעם. טכילעס האָבן אלע מענטשן אף דער ערד גערעדט אף אײן
שפּראך. געװווינט האָבן זיי אינעם לאנד סינאָר, צװישן די טײַכן פּראָס און כידעקל. די ערד איז
דאָרט געווען זייער פרוכטבאר, און די מענטשן האָבן געלעבט אלץ בעסער און בעסער. זײַנען
זי פוֹל געװאָרן מיט גײַװע און האָבן באשלאָסן אופבויען א טורעם, װאָס זײַן שפּיץ זאָל גרייכן
צו די הימלען. אָנשטאָט שטיינער האָבן זיי גענוצט ציגל, ארומגעברענטע אין פּײַער, און אָנשטאָט
וואפּנע --- ליים. אלץ העכער און העכער איז געוואקסן דער טורעם, ביז גאָט האָט זיך גענומען
באומרויִקן און האָט אראָפּגענידערט א קוק צו טאָן, װאָס טוען דאָרט די מענטשן. דערזען דעם
טורעם, איז ער אריין אין גרימצאָרן אף דעם מענטשנס גײַװע און האָט אויסגעמישט די לעשוי-
נעס, זיי זאָלן זיך ניט קאָנען פארשטענדיקן צװוישן זיך. איז געװאָרן בא די בויער אזא מישמאש,
אז זיי האָבן געמוזט ווארפן די ארבעט. דעם טורעם האָבן זיי ניט דערבויט, זײַנען צעזייט און
צעשפּרײיט געװאָרן איבער דער גאנצער וועלט. און די שטאָט, װוּ מע האָט געבויט דעם טורעם
און װוּ עס זײַנען אויסגעמישט געװאָרן די לעשוינעס, האָט גאָט אָנגערופן באָװל.
װוּנדערלעכע אנטדעקונגען וועגן דעם וועלט-באשאף, דעם גאניידן,
דעם מאבל און דעם באָוול-טורעם
פון דער ביבל דערוויסן מיר זיך, אז דאָס אורשפּרינגלעכע היימלאנד פון די ייִדן איז געווען
מעסאָפּאָטאמיע. אװוראָמס מישפּאָכע האָט געלעבט אין אור, דער אוראלטער הױפּטשטאָט פון די
שומערן. דערנאָך זײַנען זיי אוועק אין לאנד קנאאן, די איצטיקע פּאלעסטינע. די ייִדן געהערן
אזויארום צו דער גרויסער גרופע פעלקער, וועלכע האָבן אין באסיין פון די טײַכן פּראָס און
כידעקעל געשאפן איינע פון די רײַכסטע קולטורן אין דער געשיכטע פון דער מענטשהײַט. די
גרונט-שעפער פון דער דאָזיקער גרויסער קולטור זײַנען געווען די שומערן. שוין אין דריטן
יאָרטױזנט פאר אונדזער ערע האָבן זיי געבויט פּראכטפולע שטעט, האָבן באוואסערט דעם באָדן
מיט דער הילף פון א צעצװוייגטער נעץ קאנאלן. זיי האָבן אנטוויקלט אלערליי מעלאָכעס און האָבן
געשאפן גרויסארטיקע דענקמעלער פון קונסט און ליטעראטור. די אקאדיער, אסיריִער, באָװלער,
אראמייער, וועלכע האָבן שפּעטער געשאפן זייערע מעלוכעס אין מעסאָפּאָטאמיע און סיריע,
זײַנען געווען טאלמידים פון די שומערן און באקומען פון זיי בעיערושע גרויסע קולטור-
אויצרעס,
ביז דער מיט פון אוא יאָרהונדערט האָבן מיר וועגן די קולטורן פון די דאָזיקע פעלקער
געהאט זייער קארגע, אפילע אומגעלומפּערטע יעדיעס. ערשט די ארכעאָלאָגישע ארבעטן אין
מעסאָפּאָטאמיע האָבן אנטפּלעקט פאר אונדז זייער גרױיסקײַט און רײַכקײַט. עס זײַנען אויסגע-
גראָבן געװאָרן אזוינע שטעט, וי אור, באָװול, נינווע. אין די קיניגלעכע פּאלאצן האָט מען געפונען
טויזנטער טאָוועלעך מיט פלעקלשריפט, וועלכע עס האָט זיך שוין איינגעגעבן איבערצולייענען.
לויטן אינהאלט שטעלן פאָר מיט זיך די דאָזיקע דאָקומענטן היסטאָרישע כראָניקעס, דיפּלאָד
מאטישע קאָרעספּאָנדענץ, אָפּמאכן, רעליגיעזע מיטן און פּאָעמעס, צװישן וועלכע עס האָט זיך
1
אויך געפונען דער עלטסטער עפּאָס פון דער מענטשהײַט -- דער עפּאָס װועגן דעם נאציאָנאלן
העלד פון די שומערן -- גילגאמעשן. װאָס מער עס זײַנען דעשיפרירט געװאָרן די אוראלטע
טעקסטן, אלץ קלאָרער איז געװאָרן, אז די װאָרצלען פון דער ביבל, וועלכע איז דוירעסלאנג
באטראכט געװאָרן װוי אן אָריגינעל אוראלט װוערק פון די ייִדן, וי א ייא סייפער, דארף
מען זוכן אין די מעסאָפּאָטאמישע טראדיציעס, אז א סאך פּראָטים און גאנצע געשיכטעס זײַנען
אין דער אָדער יענער מאָס געיארשנט פון דעם אויצער פון די שומערישע מיטן און לעגענדעס
אייגנטלעך גערעדט, איז עס גאָר קיין כידעש ניט. אין דער שײַן פון דער מאָדערנער
היסטאָרישער וויסנשאפט װאָלטן מיר זיך גיכער געדארפט כידעשן, װוען עס װאָלע געווען ניט
אזוי. מיר ווייסן דאָך, אז קולטורן און ציוויליזאציעס װוערן ניט פארשווּנדן שפּורלאָז, אז זייערע
ווערטפולסטע דערגרייכונגען גיבן זיי איבער בעיערושע -- צומאָל מיט קאָמפּליצירטע און אומגע-
וויינלעכע וועגן --- די ייַנגערע קולטורן. ביז ניט לאנג האָבן מיר געהאלטן, אז די אײראָפּעיִשע
קולטור האָט אלץ צו פארדאנקען אויסשליסלעך גריכנלאנד. אָבער די נײַע אױספאָרשונגען האָבן
באוויזן, אז אין א סאך הינזיכטן זײַנען מיר נאָך אלץ יאָרשים פון דעם, װאָס עס האָט מיט פינף
טױיזנט יאָר צוריק געשאפן דער שומערישער פאָלקס-געני. קולטורן און פעלקער טויכן אוף און
פארשווינדן אין אײיביקן שטראָם פון לעבן, אָבער זייער דערפארונג לעבט, בארײַכערט זיך אין
די קומענדיקע דוירעס, נעמט אָנטײל אין שאפן די נײַע, רײַפערע קולטורן.
אין דער דאָזיקער היסטאָרישער קעסײדערדיקײַט זיינען די ייִדן ניט געווען און האָבן ניט
געקאָנט זײַן קיין אָפּגעזונדערטע גרופּע. זייערע װאָרצלען זײַנען ארײַנגעוואקסן אין באָדן פון
דער מעסאָפּאָטאמישער קולטור. זי האָבן ארױסגעטראָגן פון דאָרטן קיין קנאאן פאָרשטעלונגען,
מינהאָגים און רעליגיעזע מיטן, װאָס זײַנען אופגעקומען אין פארלויף פון יאָרטױזנטער אף
די ברעגן פון פּראָס און כידעקעל. בוילעטע שפּורן פון דער דאָזיקער װײַטער האשפּאָע געפינען
מיר הײַנט אין די ביבלישע טעקסטן,
אויסגעפינען אָט די פארבינדונגען איז ניט פון די לײַכטע זאכן. װען די ייִדן האָבן זיך
באזעצט אין קנאאן, האָבן זיי זיך צוביסלעך אָנגעהױיבן אָפּרײַסן פון די מעסאָפּאָטאמישע אײַנ-
פלוסן. די פאָרשטעלונגען, מיטן און געשיכטעס, וועלכע זי האָבן פון דאָרטן מיטגעבראכט,
זײַנען מינדלעך איבערגעגעבן געװאָרן פון דאָר צו דאָר און האָבן זיך מיט דער צײַט אזוי גע-
ענדערט, אז נאָר מיט דער הילף פון די מעסאָפּאָטאמישע קוואלן קאָן זיך דערגרונטעווען
צו זייערע אורקוואלן.
אין אויסבאהאלטן די דאָזיקע אוראלטע קרויוועשאפט זײַנען געווען פארינטערעסירט הויפּט-
זאכלעך די קויהאנים, וועלכע האָבן נאָכן גאָלעס באָװל, דה. אין דעם פּעריאָד פון וע ביזן עו
יאָרהונדערט פאר אונדזער ערע, רעדאגירט דעם טעקסט פון אלטן טעסטאמענט און האָבן אים
אונדז איבערגעלאָזט אין דער פאָרם, אין וועלכער ער איז פארהיט געװאָרן ביזן הײַנטיקן טאָג.
אין זייער קאָמפּיליאציע האָבן די קויהאנים אויסגענוצט אוראלטע פאָלקסמײַסעס, זיי האָבן אָבער
אָן געוויסנקלעמעניש פּרעפּארירט די דאָזיקע געשיכטעס פאר זײיערע אפּריִאָרי אָנגעמערקטע
רעליגיעזע צילן. זי איז פרעמד געווען דער הײַנטצײַטיקער באגריף פון היסטאָרישער פּינקט-
לעכקײַט. די געשיכטעס, װאָס א איבערגעגעבן געװאָרן פון דאָר צו דאָר, האָבן זיי אויסגע-
נוצט נאָר דערצו, קעדיי צו דערװײַזן, אז דער ריבוינע-שעל-אוילעם האָט שוין אין די צײַטן
פון אווראָם-אָװינו זיך באשעפטיקט מיטן גוירל פון זײַן אויסדערוויילט פאָלק.
צום גליק פון די וויסנשאפטלער, זײַנען די קויהאנים אין דער דאָזיקער קאָמפיליאטיווער
ארבעט זייערער ניט שטענדיק געווען קאָנסעקוענט. אין די ביבלישע טעקסטן האָבן זי איבער-
געלאָזט א סאך פּראָטים, װאָס זײַנען ענג פארבונדן מיט דער קולטור פון מעסאָפּאָטאמיע. אין
פארלויף פון דוירעס האָט טאקע קיינער ניט געקאָנט דערקלערן זייער זין. ערשט די גרויסע
ארכעאָלאָגישע אנטדעקונגען האָבן געגעבן א מעגלעכקײַט רעקאָנסטרויָרן די פארגעסענע קול-
טורן פון די שומערן, אקאדיאנער, אסיריִער און באָװלער, געװאָרפן א שטראל ליכט אף די
פריִער אומפארשטענדלעכע פּראָטים, און אזויארום האָט זיך אנטפּלעקט זייער אוראלטע אָפּ-
שטאמונג,
די ביבלישע געשיכטע וועגן דעם וועלט-באשאף קאָן דינען אלס בײַשפּיל פון דעם, װיָאזוי
די קויהאנים האָבן איבערגעשטאלטיקט די מעסאָפּאָטאמישע מיטן. דער באװוּסטער ארכעאָלאָג
דזשאָרדזש סמיט האָט איבערגעלייענט אף די טאָװעלעך, פארשריבענע מיט פלעקלשריפט, א
גאנצע באָוולשע פּאָעמע וועגן וועלט-באשאף, וועלכע איז באװוּסט אונטערן נאָמען ,ענומא-
עליש". אויסערלעך האָט ניט די דאָזיקע פּאָעמע קיין שום געמיינזאמע שטריכן מיט דער ביבליי
שער געשיכטע וועגן וועלט-באשאף.
דער קורצער אינהאלט פון אָט דעם מיטאָלאָגישן עפּאָס באשטייט אֶט אין װאָס.
92
טכילעס איז געווען בלויז וואסער און עס האָט געהערשט א כאאָס. פון דעם דאָזיקן שרעק-
לעכן כאאָס זײַנען געבוירן געװאָרן די ערשטע געטער. אין פארלויף פון דוירעס האָבן אייניקע
געטער באשלאָסן מאכן אָרדענונג אף דער וועלט. דאָס האָט ארויסגערופן גרימצאָרן באם גאָט
אבזו און בא זײַן ייב טיאמאט, דער שוידערהאפטער געטן פון כאאָס. די בונטארעס האָבן זיך
פארייניקט אונטער דער אָנפירונג פון דעם קלוגן גאָט עא און האָבן דערהארגעט אבזו. טיאמאט,
וועלכע וװוערט געמאָלט אין דעם געשטאלט פון א דראקאָן, האָט באשלאָסן נעקאָמע צו נעמען
פארן טויט פון איר מאן. דאן האָבן די געטער פון אָרדענונג אונטער דער אָנפירונג פון מארדוקן
בייס א בלוטיקער שלאכט דערהארגעט טיאמאט און איר קאָלאָסאלן קערפער צעהאקט אף צויי
טיילן. פון איין טייל איז געװאָרן די ערד, פון דער צווייטער -- דער הימל. אבזוס בלוט האָבן זי
צעמישט מיט ליים, און פון אָט דעם געמיש איז אנטשטאנען דער ערשטער מענטש. טיקעף
קומט בא אונדז די פראגע: װאָס פאר א שײַכעס קאָן האָבן די דאָזיקע פינצטערע אומענדלעך
פּרימיטיווע קאָסמאָגאָניע מיט דער מאָנאָטעיסטישער געשיכטע פון די קויהאנים, וועלכע האָבן
רעדאגירט דעם אלטן טעסטאמענט? און דאָך זײַנען פאראן פעסטע באװײיזן, אז אף דעם אָדער
אנדערן אויפן האָט די דאָזיקע באָוולשע לעגענדע געדינט אלס רוי-מאטעריאל פאר דער ייִדישער
אָן אן ערעך מער דערהויבענער ווערסיע. דער אמעריקאנער ארכעאָלאָג דזשיימס דזש. פּריטשארד
האָט סקרופולעז פארגלייכט ביידע טעקסטן און האָט אנטפּלעקט אין זיי זייער פיל װוּנדערלעכע
אנאלאָגיעס. קוידעמקאָל ווארפט זיך אין די אויגן, אז אין ביידע טעקסטן פאָלגן די געשעענישן
איינע נאָך דער אנדערער אף איין און דעם זעלבן אויפן: די אנטשטייוּנג פון דעם הימל און פון
די הימל-קערפערס, די פאנאנדערגרענעצונג פון הימל און וואסער, דאָס, װאָס דער מענטש איז
באשאפן געװאָרן דעם זעקסטן טאָג, און אויך דאָס, װאָס אין דער ביבל רוט גאָט אפן זיבעטן
טאָג און אין טעקסט פון ,ענומא-עליש" מאכן די באָוולשע געטער זייער אלגעמיינע סודע אויך
דעם זיבעטן טאָג.
אייניקע געלערנטע האלטן, אז דעם טעקסט פון , בריישיס" (3:5) ,...און איר װועט זײַן אזוי
װי גאָט צו וויסן גוטס און שלעכטס" -- האָט א פּאָליטעיסטישן זין: קאזוי װוי געטער". אוב
דאָס איז אזוי, איז דאָך קלאָר, אז די ייִדישע רעדאקטאָרן זײַנען געווען ניט גענוג אופמערקזאם
און אין ביבלישן טעקסט זײַנען געבליבן שפורן פון אוראלטע פּאָליטעיִסטישע אָנשווּנגען. אין
זעקסטן קאפּיטל (פּאָסעק צוויי) פון ,,בריישיס" זײַנען די מענטשן אָנגערופן: ,די זין פון גאָט".
פונקט אזוי ווערן אינעם באָוולשן מיט אָנגערופן די געטער -- די בונטארעס, װײַל זיי זײַנען
דאָך טאקע געווען די זין פון גאָט אבזו און דער געטן טיאמאט.
אין מעשעך פון א לאנגער צײַט האָבן די פאָרשער געבראָכן די קעפּ איבער אן אנדער פֹּאָד
סעק פונעם ערשטן קאפּיטל , בריישיס", װוּ עס װוערט גערעדט וועגן גאָטס גײַסט, אין טאָך גע-
נומען, וועגן גאָטס לעבעדיקן אָטעם, וועלכער טראָגט זיך איבער די וואסערן. מע האָט קאָמעג-
טירט דעם פּאָסעק אף פארשיידענע, אָפט פאנטאסטישע אויפאנים אזוי לאנג, ביז מע האָט אין
די רויַנען פון דער פיניקיער שטאָט אוגאריט (ניט װײַט פון דער איצטיקער ראס-שאמרא אין
סיריע) געפונען טאַװעלעך מיט פלעקלשריפט, וועלכע בילדן א זאמלונג פון מיטאָלאָגישע
פּאָעמעס. אין דעם קאָסמאָגאָנישן מיט האָבן זיך די געלערנטע אָנגעשטױסן אף א טעקסט, װאָס
נאָך אים נאָך איז גאָט געזעסן אפן וואסער, װי א הון אף אייער, און פון כאאָס האָט ער אויס-
געזעסן לעבן. אָן צווייפל איז דער ביבלישער גאָטס גײַסט, װאָס טראָגט זיך איבער די וואסערן.
אן עכאָ פונעם אוגאריער מיט.
די ביבלישע געשיכטע וועגן וועלט-באשאף איז געוויס אנטשטאנען אין דער שטילקײַט פון
א קויהאנישן כיידער-מעיוכעד און האָט אלס אינטעלעקטועלע קאָנצעפּציע פון די טעאָלאָגן ניט
דערװאָרבן קיין פּאָפּולערקײַט בא די ברייטע פאָלקסמאסן. אף דער פאנטאזיע פון דעם פּאָשעטן
מענטשן האָט געמאכט א גרעסערן אײיַנדרוק דער דראמאטישער מיט וועגן העלדישן קאמף פון
די געטער קעגן די גיגאנטישע מאָנסטרען פון כאאָס. אין די טעקסטן פון אלטן טעסטאמענט
האָבן זיך פארהיט בוילעטע שפּורן פון די דאָזיקע פאָלקס-גלויבונגען. אין דער אוגאריער פּאָעמע
איז דער גאָט באאל מענאצייעך דעם זיבנקעפּיקן דראקאָן --- דעם ליוואָסן. אין יעשאיאָהו (1, 27)
לייענען מיר בוכשטעבלעך פאָלגנדיקס: ,אין יענעם טאָג װעט גאָט דער האר מיט זײײַן שווערער
און שטארקער שװוערד טרעפן דעם ליװױאָסן, --- די גלײַך-לויפנדיקע שלאנג, און דעם ליװיאָסן --
די אויסגעבויגענע שלאנג. און ער װעט דערהארגענען די פארזעעניש, װאָס איז אין יאם".
מיר געפינען זיך אין א גינסטיקער לאגע -- מיר האָבן די מעגלעכקייט נאָכצושפּיַרן דעם
וועג, וועלכן עס האָט דורכגעמאכט אין דער געשיכטע דער מעסאָפּאָטאמישער מיט װעגן דעם
געפעכט צװוישן די געטער מיט דעם מאָנסטר. אין די צײַטן פון שומערן איז דער זיגרײַכער
גאָט, וועלכער איז בײַגעקומען דעם דראקאָן, געווען ענליל. ווען דער אקאדיער קייסער האמוראבי
האָט פארכאפּט מעסלפּאָטאמיע, איז דער אױיבערגאָט געווען מארדוק. עס זײַנען אוועק יאָרהונ-
3
דערטער, און די העגעמאָניע אינעם לאנד צװישן פּראָס און כידעקעל האָבן פארכאפּט די אסיריער.
דאן איז דער העכסטער גאָט געװאָרן אשור. די אסירישע שרײַבער האָבן פון די טאָװועלעך מיט
פלעקלשריפט אויסגעמעקט מארדוקן און אָנשטאָט אים ארײַנגעשריבן דעם גאָט פון זייער שיי-
װועט -- אשורן. אָבער זי זײַנען געווען ניט שטארק אופמערקזאם, אין אייניקע ערטער האָבן זי
אין טעקסט ניט אויסגעמעקט מארדוקן. דערנאָך איז דער מיט דערגאנגען ביז פּאלעסטינע, װוּ
די ייִדן האָבן געצװוּנגען גאָט אדוינוי, ער זאָל זיך ראנגלען מיטן שרעקלעכן ליװיאָסן. אייניקע
געלערנטע זאָגן ארויס א מיינונג, אז דער מיט איז אפילע ארײַנגעדרונגען אינעם קריסטנטום
אין דער פאָרם פון דער לעגענדע וועגן דעם הייליקן געאָרגי, וועלכער הארגעט א דראקאָן.
אין צוזאמענהאנג מיט דער ביבלישער געשיכטע ועגן וועלט-באשאף איז קעדײַ צו ברענ-
גען דאָ א טשיקאווע דעטאל, װאָס איז זייער כאראקטעריסטיש פאר די, װאָס האָבן געזען אין
דעם אלטן טעסטאמענט די אלפא און אָמעגא פון יעטװידן מענטשלעכן ויסן. אין 1654 האָט
דער אירלענדישער ארציבישאָף אושער געמאָלדן, אז אופמערקזאם שטודירנדיק די היליקע
שריפטן, איז ער געקומען צום אויספיר, אז גאָט האָט באשאפן די װעלט אין 4004 יאָר פאר
אונדזער ערע. אין מעשעך פון א גאנצן יאָרהונדערט איז די דאטע געבראכט געװאָרן אין אלע
אויסגאבעס פון דער ביבל. און ווער עס האָט געצווייפלט אין איר רעאלקײַט, איז פארעכנט גע-
װאָרן פאר אן אפּיקױירעס.
קעגן דעם ארציבישאָף אושער איז אָבער ארױיסגעטראָטן דער בישאָף לייטפוט, וועלכער
האָט אים פאָרגעװאָרפן, אז ער איז ניט גענוג פינקטלעך אין זײַנע כעזשבוינעס. נאָך אים, לייט-
פוטן, נאָך איז די וועלט אנטשטאנען דעם 23 אָקטיאבער 4004, נײַן אזייגער אינדערפרי.
װאָס איז שײַעך דעם גאניידן, האָט אויך אים באשאפן די פאנטאזיע פון די שומערן. אין דעם
מיט וועגן דעם גאָט ענקי װערט דער גאניידן געמאָלט װי א גאָרטן, פוֹל מיט פרוכט-ביימער.
מענטשן און כײַעס לעבן דאָ אין שאָלעם און שאלווע און ווייסן ניט פון קיין פּײַן און קרענק,
מע קאָן אפילע מיט זיכערקײַט זאָגן, אז דער ביבלישער גאניידן איז געװוען דיסלאָצירט אין
מעסאָפּאָטאמיע, װײַל פון די פיר טײַכן, װאָס פליסן פון אים ארויס, זײַנען צוויי--- פּראָס און
כידעקעל.
אין ביידע מיטן זײַנען פאראן איבעראשנדיקע אנאלאָגיעס. דאָ האָבן מיר ניט געשטעלט
פאר זיך די אופגאבע פאנאנדערקלײַיבן זיך אין צומאָל אומבאדײַטנדיקע פּראָטים. עס איז אָבער
קעדײַ אונטערצושטרײַכן, אז סײַ אין דער ערשטער, סײַ אין דער צווייטער געשיכטע איז פאראן
די אידיי פון דעם מענטשנס פאלן. אין דער ביבל רעדט אײַן די שלאנג אָדאָמען און כאווען, זי
זאָלן פארזוכן פון דעם אייץ-האדאס. אין מעסאָפּאָטאמישן מיט איז דער בייזוויליקער אייצעגעבער
דער גאָט עא. ביידע ווערסיעס דריקן אויס דעם געדאנק, אז דאָס דערקענען גוטס און שלעכטס--
דאָס הייסט כאָכמע -- מאכט דעם מענטשן גלײַך צו די געטער און גיט אים אומשטערבלעכקײַט.
לאָמיר זיך דערמאָנען, אז אין גאניידן איז באנאנד מיטן אייץ-האדאס געוואקסן אויך דער אייץ-
האכאים -- דער בוים, װאָס מאכט אומשטערבלעך. גאָט האָט דאָך ארויסגעטריבן אָדאָמען און
כאווען פון גאניידן ניט נאָר פאר אומגעהאָרכזאמקײַט, נאָר אויך אויס מוירע, אז זיי זאָלן ניט
פארזוכן די פרוכט פונעם אייץ-האכאיִם און ווערן אומשטערבלעך, װי גאָט אליין. אין דעם דריטן
קאפּיטל פון ,בריישיס" (פּאָסעק 22) לייענען מיר: ,,און גאָט דער האר האָט געזאָגט: זע, דער
מענטש איז געװאָרן, וי איינער פון אונדז (װוידער רעשטן פון פּאָליטעיִזם!) צו וויסן פון גוטס
און שלעכטס, און אצינד קאָן ער נאָך אויסשטרעקן זײַן האנט און נעמען אויך פון דעם בוים פון
לעבן, און ער װעט עסן און וועט לעבן אייביק".
אין א געוויסער מאָס איז אויך קלאָר געװאָרן, פונוואנען עס שטאמט די ביבלישע בייזווי-
ליקע שלאנג. דער שומערישער גיבער גילגאמעש האָט זיך אװעקגעלאָזט צום גאניידן-אינדול,
װוּ עס האָט געװוינט דער ליבלינג פון די געטער אוטנאפּישטים, קעדיי באקומען בא אים דעם
פלאנץ פון לעבן. ווען גילגאמעש איז געפאָרן צוריק איבערן טײַך, האָט איינער פון די געטער,
וועלכער האָט ניט געװאָלט, אז דער מענטש זאָל, באקומענדיק אומשטערבלעכקײַט, ווערן גלײַך
צו די געטער, אָנגענומען דאָס געשטאלט פון א שלאנג, ארויסגעטויכט פון וואסער און ארויסגע-
כאפּט בא גילגאמעשן דאָס װוּנדערלעכע געוויקס. אין דער דאָזיקער לעגענדע דארף מען, אגעווי
זוכן די דערקלערונג, פארװאָס, אָנגעהױבן פון אװוראָם-אָװינוס צײַטן, האָבן די ייִדן אין מעשעך
פון א סאך דוירעס געמאָלט גאָט אין דעם געשטאלט פון א שלאנג. און ערשט די קויהאנים
האָבן פארניכטעט די דאָזיקע סימבאָלן אין זייער פארביטערטן קאמף קעגן די רעשטן פון
געצנדינעריי.
דִי ארכעאָלאָגן האָבן אין די רויִנען פון א מעסאָפּאָטאמישער שטאָט געפונען אן אקאדיער
שטעמפּל מיט אן אויסגעגראווירטער סצענע, וועלכע איליוסטרירט, ווארשיינלעך, דעם פּראָטאָ-
טיפּ פון דער געשיכטע וועגן אָדאָמען און כאווען. מיר זעען אין דער שניצערײַ א בוים מיט א
6* 4
א 2 5126 0625525222 5656 א
שלאנג, פון ביידע זײַטן --- צוויי פיגורן: א מאנצבל מיט הערנער און א פרוי. פון אָביעקטיוו-
קײַט וועגן דארף מען זאָגן, אז די קאָנטורן פון די פיגורן זײַנען שטארק אָפּגעריבן און דעריבער
איז זיי שווער צו דערקענען. דעריבער האָבן אייניקע פאָרשער אָנגעהויבן צווייפלען, צי דאָס
שטעמפּל האָט א שײַכעס צום מיט וועגן דעם ערשטן מענטשן.
נאָר אף וויפל עס האָט זיך זיי ניט איַנגעגעבן צו געפינען א מער איבערצייגנדיקע דער-
קלערונג פון דער סצענע, זיגט, אפּאָנעם, די מיינונג, אז נאָך אין מעסאָפּאָטאמיע האָט עקזיסטירט
דער מיט וועגן אָדאָמען און כאווען.
די מענטשן האָט שוין פון לאנג אינטריגירט, פארװאָס גאָט האָט באשאפן כאווען אף אזא
אויסטערלישן אויפן, נעמלעך, פון אָדאָמס ריפ. ער האָט דאָך געהאט אונטער דער האנט גענוג
ליים, פון וועלכער ער האָט געקאָנט, פּונקט װי דעם מאנצבל, אויסקנעטן די פרוי! די טאָוועלעך
מיט פלעקלשריפט, וועלכע מע האָט אױסגעגראָבן אין באָװל, האָבן געגעבן בעעמעס א סענסא-
ציאָנעלע באשיידונג פון דער דאָזיקער רעטעניש. לאָזט זיך אויס, אז די גאנצע געשיכטע איז זיך
סוימעך אף א טשיקאווער מיספארשטייעניש. איז אָט, אין דעם שומערישן מיט האָט דער גאָט
ענקי א קראנקע ריפ. ,ריפ" אף שומעריש הייסט ,טי". די געטן, וועלכע איז גערופן געװאָרן
אויסצוהיילן ענקיס, ריפּ, האָט געהייסן נין-טי, דאָס הייסט , די פרוי פון דער ריפּ", אָבער ;נין-
טי" באטײַט גלײַכצײַטיק ,געבן לעבן". אזויארום קאָן ,נין-טי" גלײַכצײַטיק באטייטן ,די פרוי
פון דער ריפּ? און ,די פרוי, װאָס גיט לעבן".
אין דעם גראָד שטעקט די סיבע פון דער מיספארשטייעניש. די ייִדישע שװאָטים האָבן נין-
טי פארביטן אף כאווען, מאכמעס כאווע איז געווען פאר זיי די לעגענדארע אורמוטער פון דער
מענטשהײיַט, אָדער , די פרוי, װאָס גיט לעבן". אָבער די צווייטע באדייטונג פון ,נין-טי" (,די
פרוי פון דער ריפ") איז נאָך געבליבן אינעם זיקאָרן פון די ייִדן.
אין צוזאמענהאנג מיט דעם האָט זיך אין די פאָלקס-געשיכטעס באקומען א קאָנפוז. נאָך
פון די מעסאָפּאָטאמישע צײַטן האָט מען פארגעדענקט, אז כאווע האָט עפּעס א שײַכעס צו דער
ריפּ. און אדאנק דעם איז געבוירן די אויסטערלישע געשיכטע, אז כאווע איז געשאפן געװאָרן פון
אָדאָמס ריפּז.
דערפאר איז די לעגענדע וועגן קאינען און העוולען, װײַזט אויס, אויסשליסלעך א פּראָדוקט
פון ייִדישער פאנטאזיע. די אוראלטע ייִדישע שװאָטים האָבן מיט אַט דער לעגענדע געפּרווט
דערקלערן, האלעמיי האָט דער ריבוינע-שעל-אוילעם, זייער גוטער טאטע, פארמישפּעט דעם
מענטשן אף שווערער האָרעוואניע, ליידן און קראנקײײַטן. אייניקע פאָרשער פון דער ביבל האלטן
זיך בא דער מיינונג, אז כוץ אלעמען איז די לעגענדע וועגן קאינען און העוולען אן אָפּקלאנג פון
די סיכסוכים, וועלכע פלעגן אויסברעכן אין די שוין לאנג פארגעסענע צײַטן צװישן די פי-
ציכטלערישע וואנדער-שװאָטים און צװישן דער באפעלקערונג, װאָס האָט זיך אָנגעהויבן פאר-
נעמען מיט ערדארבעט. די אוראלטע ייִדן זײַנען געווען אין יענער צײַט פיציכטלער. דעריבער
איז העוול, דער פּאסטעך פון שעפסן, געװאָרן אין זייער לעגענדע דער ליבלינג פון גאָט און דער
אומשולדיקער קאָרבן פונעם ערדארבעטער קאין. אגעוו, איז קעדײַ אָפּצומערקן, אז אין גאנג פון
דער אנטוויקלונג פון דער מענטשהייט איז געווען פּונקט פארקערט: גראָד די פיציכטלערישע
וואנדער-שװאָטים פלעגן אָנפאלן אף די פרידלעכע ערדארבעטער. אזא סוביעקטיװוקײַט אין דער
ביבלישער לעגענדע איז אלקאָלפאָנעם סימפּטאָמאטיש, װײַל זי זאָגט איידעס, אז די געשיכטע
וועגן קאין און העוװול איז אנטשטאנען אין יענער װײַטער עפּאָכע, ווען די אוראלטע ייִדן האָבן
געפירט א וואנדער-לעבן. אין יענער צײיַט, ווען זיי האָבן זיך שוין באזעצט אין קנאאן און זײַנען
אליין געווען געצװוּנגען זיך צו פארטיידיקן קעגן די אָנפאלן פון די קריגערישע מידבער-שװאָ-
טים, איז די לעגענדע געװאָרן אן אנאכראָניזם. פונדעסטוועגן איז זי געבליבן לעבן אלס בעקאָ-
וװועדיקע יערושע פון די אָװעס --- די פיציכטלער.
אין די זיבעציקער יאָרן פון פאָריקן יאָרהונדערט האָט געמאכט א קאָלאָסאלן רוישעם די
אנטדעקונג, װאָס האָט א שײַכעס צום ביבלישן מאבל. דער באשיידענער אָנגעשטעלטער פון ברי-
1 אין צוזאמענהאנג מיט אָדאָמען איז קעדײ צו דערציילן װעגן איינעם אן אויסערגעװיינלעך קאָמישן איג"
צידענט, װעלכער איז מיט עטלעכע יאָר צוריק פאָרגעקומען אינעם קאָנגרעס פון די פארייניקטע שטאטן. אין דער
רעגירונגס-בראַשור ,די ראסעס פון דער מענטשהײַט" האָט דער קינסטלער אָנגעצײכנט אָדאָמען מיט א פּופּיק.
דאָס האָט ארויסגערופן גרויס גרימצאָרן באם קאָנגרעסמען פון צאָפן-קאראָלינע קארל ט. דארהעם. ער האָט גע-
שטעמפּלט די דאָזיקע צייכענונג אלס קאָמוניסטישע פּראָפּאגאנדע, װײַל אָדאָם, װעלכן גאָט האָט אױסגעקנאָטן פון
טייג, האָט ניט געהאט קיין מוטער און האָט דעריבער ניט געקאָנט האָבן קיין פופּיק. אין גאנג פון די שטורמישע
דעבאטן האָט מען דעם פארברענטן פארערער פון דער ביבל אײַנגעשטילט מיט דעם פאקט, אן אין ואטיקאן אין
פאראן מיקעלאנדזשעלאָס א בילד, װאָס שטעלט אָדאָמען פאָר אויך מיט א פופיק.
טישן מוזיי אין לאָנדאָן דזשאָרדזש סמיט האָט אין איינעם א טאָג זיך גענומען צו דעשיפרירן די
טאָוועלעך מיט פלעקלשריפט, וועלכע זײַנען צוגעשיקט געװאָרן פון נינווע און זײַנען געלעגן אין
קעלער פון מוזיי. גרויס איז געווען זײַן פארוווּנדערונג, ווען ער האָט זיך אָנגעשטױסן אף דער
ערשטער פּאָעמע פון דער מענטשהײַט, װוּ עס װערן באשריבן די העלדנטאטן און אופטוען פון
דעם לעגענדארן א פון די שומערן -- גילגאמעש. אין איין שיינעם טאָג האָט סמיטן וי
אָנגעהובן דוכטן, אז ער שלאָפט און עס כאָלעמט זיך אים: אף אייניקע טאָװעלעך האָט ער גע-
פונען פראגמענטן פון דער געשיכטע וועגן מאבל, וועלכע זײַנען געווען גוואלדיק ענלעך צו דער
ביבלישער ווערסיע. װי נאָר ער האָט זיי פארעפנטלעכט, איז אױסגעבראָכן א שטורעם פּראָי
טעסטן צווישן די פרומאקעס פונעם װיקטאָריָאנישן ענגלאנד, פאר וועלכע די ביבל איז א היילי-
קער סייפער, געגעבן פון גאָט אליין. זי האָבן ניט געקאָנט שאָלעם מאכן מיטן געדאנק, אז די
געשיכטע פון נויעך איז א מיט, װאָס שטאמט פון די שומערן. דאָס, װאָס די דעטאלן פון ביידע
געשיכטעס, דער שומערישער און דער ביבלישער, פאלן צונויף, איז געווען, לויט זייער מיינונג,
א צופּעליקײַט.
דער קאָנפליקט װאָלט געקאָנט געלייזט װערן, ווען מע געפינט די פעלנדיקע טאָוועלעך. נאָר
דאָס האָט אויסגעזען צו זײַן העכסט אומ ווארשײַנלעך. דזשאָרדזש סמיט האָט זיך אָבער ניט
אונטערגעגעבן. ער איז אליין אװועקגעפאָרן קיין מעסאָפּאָטאמיע, און ס'איז געשען א נעס: אין ד
גיגאנטישע רוינען פון נינווע האָט סמיט געפונען די פעלנדיקע פראגמענטן
וועלכע האָבן פול-
,
שטענדיק באשטעטיקט זײַן האנאָכע. װעגן דעם האָבן איידעס געזאָגט אידענטישע
אײינצלהײַטן, װי די קראָ און די טויב, וועלכע נויעך האָט ארויסגעלאָזט אף דער פרײַ, און דער
בארג, אף וועלכן די טייווע איז געבליבן שטיין, דער אלציינער טערמין פונעם מאבל און דער
מוסער-האסקל פון דער געשיכטע: די מענטשהײַט װוערט באשטראָפּט פאר אירע זינד און דער
גאָטספאָרכטיקער נויעך װערט ניצל. זעלבסטפארשטענדלעך, אז ניט אלץ פאלט צונויף. דער
שומערישער נויעך הייסט א שטים. אינעם פּראָטאָטיפּ פונעם מיט האָבן מיר צו טאָן מיט א
גרויסער צאָל געטער, וועלכע הא אָבן אלע מענטשלעכע שוואכקיײיטן, און אין דער ביבל שיקט
דעם מאבל אראָפּ אף דער א יִט גאָט, דער באשעפער פון דער וועלט, וועלכער ווערט
מאָלט אין זײַן גאנצער מאיעסטעט ישקײַט און מעכטיקײַט. אין מאָנאָטעיסטישן גײײַסט איז דער
מיט איבערגעמאכט געװאָרן אין די שפּעטערדיקע צײײַטן, און זײַן ענדגילטיקע רעליגיעזדעטישע
איבערארבעטונג האָט ער, װײַזט אויס, צו פארדאנקען די רעדאקטאָרן פון צווישן די קויהאנישע
קרײַזן.
א דערפארענער היסטאָריקער וייסט, אז לעגענדעס -- דאָס איז אָפט פּאָעטיזירטע גע-
שיכטע, אז ניט זעלטן איז אין זיי פאראן א געוויסער געשיכטלעכער עמעס. דעריבער טאקע האָט
זיך געשטעלט די פראגע, צי איז ניט די געשיכטע װעגן מאבל אן אָפּקלאנג פון זייער א װײַטער
סטיכישער קאטאסטראָפע, וועלכע איז געבליבן אין זיקאָרן פון דוירעס.
די דאָזיקע פראגע האָט גלענצנדיק פארענטפערט דער גרויסער ענגלישער ארכעאָלאָג
לעאָנארד װוּלי, װאָס האָט אנטדעקט די שטאָט אור. אין דער קאָלאָסאלער מיסט-אָנהויפונג, װאָס
האָט זיך אין מעשעך פון יאָרטױזנטער אָנגעזאמלט בא די װענט פון דער שומערישער הױפּט-
שטאָט, האָט ער דורכגעבראָכן א שאכטע, און אף דער טיף פון פערצן מעטער האָט ער געפונען
קװאָרים פון שומערישע קײסאָרים, װאָס האָבן געהערשט דרײי טויזנט יאָר פאר אונדזער ערע. אין
די קװאָרים זײַנען געלעגן ריזיקע אויצרעס און אפילע ביינער פון די באגראָבענע הערשער.
װוּלי האָט אָבער קױידעמקאָל געװאָלט וויסן, װאָס געפינט זיך אונטערן בעסוילעם. ווען די
ארבעטער האָבן לויט זײַן אָנװײַזונג אופגעגראָבן דעם װײַטערדיקן שיכט, האָבן זיי זיך אָנגע-
שטויסן אף טײַך-זאמד, אין וועלכן עס זײַנען ניט געווען קיין שום שפּורן פון דער עקזיסטענץ
פון מענטשן. שוין זשע האָבן די ארבעטער זיך דערקליבן צו א שיכט, וועלכער געהערט צו א
פּעריאָד, ווען אין מעסאָפּאָטאמיע זײַנען נאָך ניט געווען קיין מענטשלעכע ייִשוּווים? די װײַטער-
דיקע אױסגראָבונגען האָבן געבראכט צו א מערקווירדיקער אנטדעקונג -- אונטער א שיכט זאמד
דרײַ מעטער די גרעב האָבן זיך װידער באוויזן שפּורן פון א ייִשעוו: ציגל, מיסט, אש פון שייי
טערס, ליימענע שערבלעך. סײַ די פאָרם און סײַ דער אָרנאמענט פון די שערבלעך האָבן איידעס
געזאָגט, אז די געפינסן געהערן צו גאָר אן אנדער קולטור, װי די, וועלכע זײַנען געלעגן איבער
דעם שיכט טײַך-זאמד,
אָט דער סיידער פון די שיכטן האָט זיך געלאָזט דערקלערן נאָך אף איין אויפן: א גראנדיעזע
פארפלייצונג האָט פארניכטעט אן אומבאװוּסטן ייִשעוו, וועגן וועלכן מע ווייסט אפילע ניט, וען
ער האָט עקזיסטירט. ענדלעך, ווען די וואסערן זײַנען אוועק, זײַנען אנדערע מענטשן געקומען
און האָבן פונסנײַ באפעלקערט מעסאָפּאָטאמיע. דאָס זײַנען געווען די שומערן, די שעפער פון
דער עלטסטער אונדז באװװוּסטער ציוויליזאציע.
6--6 96
אז עס זאָל זיך קאָנען אָנזאמלען דרײַ מעטער זאמד און שלאק, האָט אף דעם אָרט געדארפט
שטיין אין מעשעך פון א לאנגן פּעריִאָד קימאט אכט מעטער וואסער. מע האָט אויסגערעכנט, אז
בא אזא ניװואָ פון וואסערשטאנד איז גאנץ מעסאָפּאָטאמיע געפאלן א קאָרבן פון דער פארפלייצונג.
דאָס איז, הייסט עס, געווען א קאטאקליזם פון אן אומגעהערטן מאסשטאב, אָבער דאָך פון א
לאָקאלן כאראקטער. די דעמלטיקע אײַנװױנער האָט זיך אָבער געדוכט, אז דער שעטעך ערד,
וועלכן עס האָט געטראָפן די קאטאסטראָפע, דאָס איז די גאנצע וועלט, און די פארפלייצונג איז
אופגענומען געװאָרן װי א מאבל, מיט וועלכן די געטער האָבן באשטראָפט די זינדיקע מענטש-
הײַט. די לעגענדע וועגן דער קאטאסטראָפע האָט זיך געוועבט יאָרהונדערטער נאָכאנאנד --- פון
די שומערן ביז די אקאדיער און באָװולער. פון מעסאָפּאָטאמיע האָבן זי די ייִדן מיטגעבראכט
אין קנאאן, איבערגעשטאלטיקט אף זייער אויפן און די דאָזיקע אייגענע ווערסיע ארײַנגעטראָגן
אין אלטן טעסטאמענט.
אין אלע שטעט צוישן פּראָס און כידעקעל פלעגן אופגעשטעלט װערן הויכע געבײַדעס
פון א מאָדנער פאָרם. אלס בוי-מאטעריאל האָט מען אויסגענוצט קובישע אָדער 2
ריזיקע שטיינער, װאָס פלעגן געלייגט װוערן אין יארוסן, יעדער װײַטערדיקער שמעלער פון דע
אונטערשטן. די דאָז יקע געביידעס זיינען געווען ענלעך צו טרעפּארטיקע פּיראמידעס. אפן אע
שפּיץ איז געוויינלעך געשטאנען א טעמפל, געווידמעט דעם אָרטיקן גאָט. צום טעמפּל האָבן גע-
פירט שטיינערנע טרעפּ מיט דרײַ מארשן. בייס די גאָטעסדינסטן איז איבער זיי געגאנגען א
פייערלעכע פראָצעסיע: װײַס געקליידטע קויהאנים, באגלייט מיט געזאנג פון א כאָר און מיט
קלאנגען פון מוזיק.
| די סאמע באװוּסטע פון די דאָזיקע פיראמידעס, וועלכע האָבן געהייסן ,זיקוראט", האָט
זיך געפונען אין דער גרויסער און פּרעכטיקער הױפּטשטאָט פון באָווֹל. די ארכעאָלאָגן האָבן
אױיסגעגראָבן אין די כורוועס איר פונדאמענט און די אונטערשטע טײלן פון די וענט. איצט
ווייסן מיר פינקטלעך איר ארכיטעקטור, װײַל כוץ די באשרײַבונגען אף די טאָװעלעך מיט
פלעקלשריפט האָט מען געפונען אירס א בילד. די פיראמידע איז באשטאנען פון זיבן יארוסן
און האָט געהאלטן נײַנציק מעטער די הייך.
עס איז אופגעקומען א פראגע: צי איז די באָוולער פּיראמידע ניט דער פּראָטאָטיפּ פון ביב-
לישן באָוול-טורעם? דער באװוּסטער פראנצויזישער געלערנטער אנדרע פּאראָ האָט געווידמעט
דער דאָזיקער פּראָבלעם א גאנץ ביכל, און אפן גרונט פון א ריי באװײַזן איז ער געקומען צום
אויספיר, אז אין דער הינזיכט אנטשטייט ניט בא אים דער מינדסטער צווייפל.
דאָ איז ניט קעדיַ צו ברענגען זײַן גאנץ קאָמפּליצירטע און דעטאלע ארגומענטאציע. מיר
וועלן זיך באגרענעצן מיט די סאמע וועזנטלעכע באװײַזן.
װעדליק עס דערציילט די ביבלישע געשיכטע, האָבן די מענטשן, ווען זיי האָבן נאָך גערעדט
אף איין שפּראך, געבויט דעם באָוול-טורעם אינעם לאנד סענאר. אייניקע געלערנטע אידענטיפי-
צירן סענאר מיט שומער. אלס בוי-מאטעריאל האָבן זיי אויסגענוצט געברענטע ציגל און טײַך-
ליים, װאָס אנטשפּרעכט פינקטלעך דעם בוי-מאטעריאל פון דער באָוולשער פּיראמידע.
אין ,בריישיס" (7:11) לייענען מיר: , קומט לאָמיר אראָפּנידערן און צעמישן דאָרט זייער
שפראך אזוי, אז זיי זאָלן ניט פארשטיין איינער דעם אנדערנס שפּראך". פארװאָס זשע האָבן די
ייִדן באטראכט דעם באָװול-טורעם אלס סימבאָל פון דעם מענטשנס גײַװע און פארװאָס האָט גאָט,
נאָך זיי נאָך, גראָד צעמישט די שפּראכן פון נויעכס קינדער? פריִער פון אלץ דארף מען זאָגן, אז
דער נאָמען באָווֹל באטײַט אף באָװוליש ,די טויערן פון גאָט" (באב-אילו) און אף העברעיש איז
פאראן אן ענלעך קלינגענדיק װאָרט ,באלאל", װאָס באטײַט דעם פּראָצעס פון צעמישן. אין
רעזולטאט פון דער קלאנגען-ענלעכקײַט צוװישן די ביידע װוערטער האָט באָװל לײַכט געקאָנט
ווערן דער סימבאָל פון שפּראך-כאאָס אין דער װעלט, באזונדערס דערפאר, װאָס באָװל איז
געווען א פילשפּראכיקע שטאָט.
ס'איז קיין כידעש ניט, װאָס די ייִדן האָבן באטראכט באָװול און זײַן פּיראמידע װי א פאר-
קערפּערונג פון אזעס און גײַװע קעגן גאָט. די באָוולער קײיסאָרים האָבן אויסגענוצט באם בויען
די פּיראמידע קנעכט און קריגסגעפאנגענע, צונויפגעטריבענע פון פארשיידענע עקן וועלט. אין
ווע יאָרהונדערט פאר אונדזער ערע איז דער באָוולשער קייסער נאבאָפּאָלאסאר צוגעטראָטן צו
דער רעסטאווראציע פון דעם אוראלטן טורעם און האָט צווישן אנדערן באפוילן אויסצוקריצן
אף דער וואנט אזא פראזע: ,מענטשן פון פיל פעלקער האָב איך געצװוּנגען צו ארבעטן באם
אופשטעלן דעם טורעם".
97
צװוישן די קנעכט, װאָס האָבן געבויט דעם טורעם, זײַנען געוויס געווען ייִדן אויך. און אין
זייער זיקאָרן האָט זיך פארקריצט די שווערע באָוולשע געפאנגענשאפט, און די גאנצע ביטער-
קײַט פון דער דאָזיקער דערינערונג האָבן זיי געבראכט צום אויסדרוק אין דער געשיכטע ועגן
באָװול-טורעם. די טורעם-טעמע קומט אוף אין דער ביבל נאָכאמאָל, אין דער זעונג פון דעם
הימל-לייטער, וועלכער האָט זיך געכאָלעמט יאנקעוון, אווראָם-אָװינוס אייניקל.
פון דעם באָװולשן פּעריִאָד זיַנען שוין דעמלט אוועק א היפש ביסל יאָר, די דוירעס, וועלכע
זײַנען געבוירן געװאָרן אין קנאאן, האָבן קימאט אינגאנצן פארגעסן די אוולעס, װאָס די באָוולשע
קײיסאָרים האָבן אָנגעטאָן זייערע אָװעס. עמעס, דאָס געשטאלט פון דער פיראמידע איז ניט פאר-
שװוּנדן פון זייער זיקאָרן, עס האָט אָבער באקומען גאָר אן אנדער באדײַט: די פּיראמידע איז
פארוואנדלט געװאָרן אינעם לייטער, וועלכער האָט סימבאָליזירט דעם בונד פונעם מענטשן
מיט גאָט.
יִדיש -- שירע גאַרשמאן.
מײער כאראץ
ניי איד ארויס אפן :אנעקל
גיי איך ארויס אפן גאנעקל זאָג איך צום דריטן שטערנדל:
דאָס וועלטעלע באקוקן. כ'וועל קיינעם ניט פארשעמען,
זע איך, וי אלע שטערנדלעך כ'קען דאָך אײַך, אלע שטערנדלעך,
טוען צו מיר זיך בוקן. אלע אײַיערע נעמען.
זאָג איך צום ערשטן שטערנדל: גיי איך ארויס אפן גאנעקל,
בייג ניט דײַנע קניען, קוק איך אראָפּ אין דער נידער, --
ווארט א ביסל צו, מײַן גאָלד, זע איך די ערד מיט מיינע שוועסטער
קום איך צו דיר צו פליען. און מיט מײַנע ברידער.
זאָג איך צום צווייטן שטערנדל: פאָך איך צו זיי מיטן טיכעלע,
ציטער ניט, מײַן לעבן, שמייכל אראָפּ מיט די אויגן,
ווארט א ביסל, ס'קומט די צײַט, און מיליאָנען גוטע הענט
קום איך צו דיר צו שוועבן. זע איך אויסגעצויגן.
זאָל זײַן ועבענטשט
זאָל זײַן געבענטשט דער אָנהײב פונעם טאָג,
דאָס עפענען די אויגן צו דעם ליכט,
איך זע, די שטאָט זיך וויגט, װי אף א װאָג,
די בערג ארויס דער שטאָט איז דאָס געוויכט.
באם אָנהייב פונעם טאָג איז גרינג די שטאָט
מיט יונגע פייגל אף א האלבן דאך,
מיט פריִען בלי, מיט קנאָספּן אינעם סאָד,
נאָר שווערער ווערט זי נע'נטער צו פארנאכט.
דער דאך איז פארטיק פונעם נײַעם הויז,
די קארשן-בליטן זײַנען פונעם קנאָספּ ארויס,
די אוגערקע אין גאָרטן איז געװאָרן גרויס,
און ענג דעם זויג-קינד אין דער מוטערס שויס.
אופגעוועקטע וועלט
עס קרייט דער האָן און וועקט אן אופגעוועקטע וועלט,
עס טרעפט, דער זון-אופגאנג --- אן אופגעגאנגען פעלד,
און אין די שויבן פונעם ערשטן קלאס אף צווייטן שטאָק
צעקלינגען זיך די שטראלן נאָכן קלינגען פונעם גלאָק.
עס ווייט דער ווינט און ברענגט דעם שטויב אין שטאָט,
פאָנטאנען שפּריצן הויך און מאכן אים א באָד,
און לייגן אים צו דר'ערד און מאכן פרײַ די לופט,
און מאכן פריי דעם וועג פאר דעם אקאציע-דופט.
9
יק טי יע אי יע
ס'איז גוט פארנאכט אהיים צו גיין פון װײַט,
צו קוקן אף דער וועלט פון דער מיט און פון א זײַט,
און פון מאשינען-רויש אהיים ברענגען א ליד,
וי זאנגען, װאָס דער שניטער ברענגט אהיים פון שניט.
9
מיַן יונגער, מײַן אלטער, לאנגאָניקער טרוים
התזיי
צעהענג
פילפאר
ט אף די צװײַגן פון נאקעטן בוים
ביקע בלעטער,
װאָס וועלן ערשט אויסוואקסן שפּעטער, --
רײַס מיר ניט איבער דאָס טרוימען.
מײַן יונגער, מײַן אלטער, מײַן שטענדיקער טרוים
צעהענגט האָט, וי װאָלקנדלעך טונק'לע אין רוים,
א סטאדע פון שאָף, װאָס איז נאָך ניט געשוירן,
100
:
6:
די שאָף וועלן סאָפּקאָלסאָף ווערן געבוירן, --
רײַס מיר ניט איבער דאָס טרוימען.
מײַן יונגער, מײַן אלטער, מײַן אייביקער טרוים, ---
ער האלט זיך שוין הײַנט אף די אויגן מיר קוים,
איך ציטער אים ניט צו פארלירן,
נאָך איידער איך זע די קאָלירן
פון בלעטער אף בוים און די שאָף אין די רוימען, ---
רײַס מיר ניט איבער דאָס טרוימען.
דעף טרויעף שארט זיך
דער טרויער שארט זיך הינטערװויילעכס מיט א מעסער צו מײַן רוקן,
דער וויסטער טרויער שעמט זיך אין די אויגן מיר צו קוקן,
ער ווייסט, ער האָט ניט איין מאָל מיך אוועקגענארט פון גאָרטן,
וווּ פריידן בליִען, פרייד פון אלע סאָרטן.
די פרייד פון אופהייבן א זאק און אים דערטראָגן
און אָנלאָדן מיט זעק מיט אנדערע א װאָגן.
די פרייד פון היימברענגען ארבוזן פאר די קינדער
און מאנטעלעך און שיכלעך פאר זיי אף ווינטער.
די פרייד פון ברענגען סכוירע אף א קליידל
דער פרוי, װאָס איז געווען אמאָל דאָס שענסטע מיידל.
די פרייד פון לייענען נאָך דער ארבעט ביכער,
די פרייד פון זיצן רויק אינדערמיטן פון א וויכער.
פון אייניקלעך, װאָס דרייען זיך און זינגען
און לאָזן איבער ארום זיך זינגענדיקע רינגען.
מיט וויפל פריידן האָב איך זיך געזעטיקט...
צו וויפל פריידן האָב איך שוין פארשפּעטיקט...
דער טרויער שארט זיך הינטערװײַלעכס מיט א מעסער צו מײַן רוקן,
דער װויסטער טרויער שעמט זיך אין די אויגן מיר צו קוקן,
ער ווייסט, ער האָט ניט איין מאָל מיך אוועקגענארט פון גאָרטן,
ווו פריידן בליִען, פרייד פון אלע סאָרטן.
אַן א נאָמען
דער אָװונט שארט זיך צו מייַן שוועל,
וי כוואליעס צו די טײַכל-ברעגעס,
און טונקל ווערט מיר אף דער זעל
די ערשטע אָװנטיקע רעגעס.
דערנאָך,. באם אָנקום פון דער נאכט,
ווען דער ארום ווערט דורכויס פינצטער,
ווערט עפּעס ליכטיקס אופגעוואכט --
א פונק, א שטערן אין מיין פענצטער.
דער שטערן שײיַנט און דרינגט ארײַן
אין טונקלען רוים פון מײַן נעשאָמע,
איך לאָז זײַן טרייסטנדיקע שײַן
דערװײַל נאָך אָן א נאָמען.
מאָשלארט'ק
אפן זעקסטן זײַטל פונעם ,אלעפבייס"
שטייט געמאָלט א הונט, װאָס האווקעט בייז.
רופט א טאלמיד צו זײַן הינטל פון דער שוועל,
װוײַזט אים אף די אויסיעס, װאָס אונטערן געמעל,
און באפעלט אים: לייען דעם גאנצן טראף!
שטרענגט זיך אָן דאָס הינטל, לייענט עס איכער: האוו.
בעטן זיך די קינדער (די כאוויירים פון דער שול),
זעץ אוועק דײַן הינטל אף א שטול,
לייג אוועק דײַן ביכל אפן טיש,
עפן אוף אן אנדער זײַטל, מיש!
מישט ער אוף דאָס זײַטל מיט דער קו,
ווו ס'איז אונטן אָנגעשריבן: מו.
איז דאָס הינטל פונעם שטול אראָפּ, ארויס ---
מיך האָט איר שוין אויסגערופן, איצטער רופט דאָס קעלבל אויס!
יויסעף אלבירט
צוו'' מעשאָלים
די טיר און דער פידל
א טיר האָט זיך צעבייזערט אף דעם פידל: א הונט, װאָס איז דערביי געשטאנען,
,װאָס פידלסטו, פידל, האָט א זאָג געטאָן:
און װווּ איז הארץ? ;טיר, אויב סקריפּען הייסט
און װוּ זײַנען געפילן? שפּילן,
ווען דו זאָלסט האָרכן, מעג איך דאָך מיינען,
וי מיר, די טירן, שפּילן, אז מיר, די הינט,
װאָלסטו געכאפּט און אליין ניט בילן, --
אף שטיקלעך זיך צעבראָכן!* מיר זינגען".
דער האָניק-לעקעך און די מויז
אוויפל איז דער מעקעך און איז ניפטער געװאָרן:
פונעם זיסן האָניק-לעקעך?" -- דער סאם, װאָס איז געווען ארײַנגעקנאָטן,
האָט אינעם קעלער בא א פליג האָט איר מעקאצער געווען די יאָרן.
געפרעגט א מויז,
;זום! זום! זום! אומזיסט. און איך האָב זיך געטראכט:
נעם און עס, און זאָל דיר װויל באקומען, נאראָנים גלייבן אין קיבעד -- סטאם
האָב האנאָע, פון די קאָטערס,
און אויס". װאָס קומען פון מעייווער-לעיאם.
די מויז ס'מאכט זיך, אז מע לייגט ארײַן
האָט אופגעגעסן דעם האָניק-לעקעך אינעם קיבעד סאם...
א 2 2 25 -10. 4210 7/ אט רג
0
וי סטייס
יאשע רוביאן
שיבעלעך
ף איינער פון די פּרעסניער גאסן האָט זיך געעפנט א שוך-מא-
גאזין פאר קינדער ,באשמאטשאָק!. װאָסערע שיכעלעך איר
זאָלט ניט װועלן, קאָנט איר אין דעם מאגאזין קריגן.
איך בין געגאנגען פארבײי דעם דאָזיקן מויער מיט די ריזיקע פענצטער, אָנגעשפּיקעװעטע
מיט רויטע, בלויע, װײַסע קינדער-שיכעלעך. מיטאמאָל האָט מיר דאָס הארץ א צאפל געטאָן
און איך האָב זיך אָפּגעשטעלט. דורכן פענצטער האָט מען געזען יונגע מאמעס, װאָס האָבן גץ-
שנורעוועט און געקנעפּלט די שפּאָגלינײַע שיכעלעך אף די פיסלעך פון זייערע קינדער און
זײַנען געווען גליקלעך.
איך בין צוגעפאלן מיטן שטערן צום פּײַכטן, קילן גלאָז פון פענצטער. איך האָב פארגעסן,
פארגעסן, אז מײַן זון װאָלט שוין איצט אלט געווען דרײַ און צוואנציק יאָר, אז אָט דער שיינער
שוך-מאגאזין איז אים שוין אראָפּ פון דער מאָס, אז איך ווייס ביכלאל ניט, װוּ דאָס געביין זײַנס
איז אהינגעקומען. אָבער אין מײַן דימיען האָט זיך גערייכערט א שיינער זומערדיקער טאָג אין
דער הױפּטשטאָט פון אוקראיַנע. מייַן פרוי, מײַן צװיײיאָריק ייִנגעלע און איך נישטערן מיט די
אויגן איבער די שפיגל-פענצטער פון די קיעווער קראָמען. װאָס זוכן מיר?..
פארשטייט זיך, שיכעלעך. אָט אזעלכע פּיצימאָנצינקע, ווייכע, גלאנציקע, מיט העל-בלויע
בענדעלעך, מיט לעדערנע פּאָדעשװעלעך, גענייטע אָדער אף פלעקעלעך. מיר האָבן אינדרײַען
אױיסגעמאָסטן דעם קיעווער קרעשטשאטיק אין דער לענג און אין דער ברייט. און אָט א גדולע.
געפּאקט די געגארטע שיכעלעך. עטלעכע מאָל האָב איך מיטן פינגער געמאָסטן דאָס פיסעלע,
געקאָמאנדעװעט, מײַן פרוי זאָל גיכער גיין אין קאסע באצאָלן,
שיכעלעך, שיכעלעך, שיכעלעך! דער װעווריק מײַנער האָט אָבער זיך אײַנגעאקשנט, כאָטש
שיס אין אים. איינמאָל ניין. ער לאָזט זיך ניט אָנטאָן. די היץ איז געווען גרויס. מיר זײַנען מיד
געווען, האָב איך זיך אונטערגעגעבן מײַן צעבאלעוועטן זון און ארײַנגעשפּארט די שיכעלעך
אין קעשענע. :
קאָן זײַן, ווען איך זאָל געווען וויסן, אז באלד װעט זײַן אזא אָנפלי פון דער פאשיסטישער
אוויאציע אף קיִעוו, װאָלט איך פונדעסטוועגן אָנגעטאָן מײַן זון די שיכעלעך. אָבער איך האָב
ניט געװוּסט, אז מיר וועלן באלד זיך צעשיידן אף אײביק.
אָט אזוי-אָ מיט מײַן קינדס שיכעלעך אין קעשענע בין איך דורכגעגאנגען אזויפיל פראָנטן,
דערגאנגען ביז בערלין. זיי האָבן מיך געווארעמט אין די אָקאָפּעס, געטריבן מיך דורך ברענענ-
דיקע שטעט און דערפער: איך װעל זיך אומקערן, אָנטאָן מײַן זון די שיכעלעך.
צעשיידט האָב איך זיך מיט זיי אין איינער פון די שווערסטע שלאכטן אונטער גדאנסק. די
סאניטארן האָבן מיך א פארװווּנדעטן ערגעץ אװעקגעטראָגן. די הויזן צעשניטן און ארויסגעװאָרפן
דעם קינדס שיכעלעך...
ווער ווייסט, וויפל איך װאָלט נאָך אזוי געשטאנען בא דעם פענצטער מיטן שטערן צוגעטו-
ליעט צום גלאָז, ווען א פרוי װאָלט ניט צוגעגאנגען און ניט געפרעגט בא מיר:
-- כאווער, אײַך איז ניט גוט?.. י
-- ניין, --- האָב איך געענטפערט, -- גאָרניט. איך האָב פארגעסן, אף וויפל יאָר איך דארף
קויפן פאר מײַן קינד שיכעלעך.
איך בין אָבער טייקעף ארײַן אין מאגאזין, א װײַז געטאָן מיט א פינגער אף איינער פון די
גלעזערנע פּאָליצעס. אָט די שיכעלעך בעט איך מיר דערלאנגען. שיכעלעך אף א צװװײיאָריל
קינד.
1 דאָס שיכעלע.
102
דער פּראָמעסאָר און זיין מאמע
שי ווענט אין קאבינעט זײַנען אינגאנצן אויסגעפלאסטערט מיט
יל ביכער, און ער זעט אויס, װי א טיף-טיפער ברונעם, אפן דעק
פון וועלכן עס פּליושקעט זיך אין דער שיַן פון דעם מאָדערנעם טיש-לאָמפּ, וי א האלבע לעװאָנע
אין וואסער, די אלטיטשקע פּערל.
כוץ דעם ביכער-ברונעם, איז אויך פאראן אן עסצימער, א שלאָפצימער און א שמאָל קאָרי-
דאָרל מיט א קיכעלע. איצט לעבן דאָ צוויי מענטשן דער פּראָפּעסאָר און פּערל, זײַן מוטער.
די איינציקע טאָכטער זײַנע טאייסע איז קראנק געװאָרן אף שווינדזוכט און געפינט זיך מיט דער
מוטער א לענגערע צײיט אף דאָרעם. װוּהין איר זאָלט זיך דאָ אין דירעלע ניט ווענדן, װוּהין איר
זאָלט זיך ניט קערן, אומעטום איז פול מיט ביכער. אפילע די גראָבע לושע, װאָס שפּארט זיך
קוים ארײיַן איין מאָל אין טאָג אופראמען, דריקט אויס איר אומצופרידנקײַט און פרעגט פאר-
כידעשט, צוליב װאָס דארף א מענטש אזויפיל ביכער.
נאָר הײַנט איז לושע ניטאָ, מע האָט זי פארבעטן אף עטלעכע װאָכן צו א צווייטן פּראָפּעסאָר,
אן אָנקאָלאָג, און זי האָט זיך נאָך ניט אומגעקערט. ראמט איצט די אלטע פּערל אליין. מיט א
געהעפטן טשיפעק אפן קאָפּ שטייט זי אף אן אָנגעבויגן געפארבט לייטערל מיט א שנײי-װײַסן
פלעדערוויש אין האנט און װישט די רוקנס פון די שווערע בענדער, מיט וועלכע זי לעבט שוין
בישכיינעס העכער צוואנציק יאָר.
שטילע, לײַטישע שכיינים אָט די ביכער. איר דוכט, אז ווען איר זון איז אופגערעגט, מאכן
זיך די ביכער טאמעוואטע און זינקען נאָך מער אין א שטיל-שװײַגן. און פארקערט, ווען ער איז
אופגעלייגט און גלעט זייערע רוקנס, לאכן זיי, די ביכער, צוזאמען מיט אים און זײַנען גרייט
אים אָנשיקערן מיט זיער שטארקן אויסגעשטאנענעם װײַן, פון וועלכן ס'ווערט ליכטיק און
ווארעם אין אלע ווינקעלעך.
סארא מערקווירדיקע באשעפענישן אָט די אלטע ביכער זײַנען, כאָטש אויסערלעך זעען זי
אויס שטיל און סטאטעטשנע. הייב זיך אָבער מיט זיי אָן, ביסטו מיטן לעבן ניט זיכער, זיי פאר-
קישעפן דעם מענטשן. ניט איין מאָל האָט די אלטיטשקע פּערל געזען, װי איר דאָװידל, דער
געלערנטער, זיצט מעסלעסנװײַז אָנגעשטרענגט איבער די ביכער און קאָן זיך ניט אָפּרײַסן פון
שרײַבטיש.
איז דאָװידל אין שטוב, פארלויפט ער איר אלע וועגן, לאָזט זי ניט ארײַנטאָן קיין האנט אין
קאלטן וואסער. יל ער איז איצט ניטאָ, האָט זי זיך צוגעכאפּט צו דער ארבעט און זיך טאקע
אָנגעהאָרעװעט. פּאמעלעך נעמט זי אראָפּ די ברילן און לאָזט זיי ארײַן אין קעשענע פון דעם
קאָלירטן פארטעך. פאװאָליע, ניט געײַלט, טראָט בא טראָט לאָזט זי זיך אראָפּ פון לייטערל, גייט
צו צום פענצטער, פארוקט דאָס פאָרהענגל, און בניי-ביי כאפּט זי א קוק אפן פּאָרטרעט פון דעם
עלטערן זון אזריליקן, װאָס הענגט רעכטס פון פענצטער, א באָכער א גוואר, א דעמב, א פּאָל-
קאָװוניק. אין יאנוואר 1945 געלייגט דעם קאָפּ פאר ווארשע. צוויי ברידער, צוויי זין, און א כילעק
פון טאָג ביז נאכט. יענער איז געווען אן אָפּלאכער און א שטיפער, ליב געהאט זינגען און טאנצן,
א ברען, א שאָדנווינקל. ער האָט זיך אמאָל קליינערהייט אריינגעכאפּט צו יאמפּאָלסקין אין דער
װײַבערשער באָד, זײַנען דאָרט געווען קוילעס, טויב צו װערן. די װײַבער האָבן אראָפּגעצױגן
פון אים די הייזלעך און אים ארײַנגעזעצט אין א שיסל אָקרעפּ. פּערל האָט געמיינט, אז ס'איז אן
עק פון זײַן לעבן. נאָר אירער איז דאָך אליין געווען אן אפּטייקער, האָט ער אים געראטעוועט. א
צײַט האָט אזריליק ניט געקאָנט זיצן. עסן פלעגט ער שטייענדיק, לערנען שטייענדיק, און פאר
דער באָד מוירע געהאט, וי פארן טויט. ניט װײיניק האָבן זי זיך אָנגעמוטשעט מיט אים, ביז זי
האָבן אים אריינגעגעבן אין א מיליטערישער שול. א מאמעס הארץ איז ניט קיין שטיין. האָט
פּערל אויסגעווישט א טרער. װאָס װאָלט זי נאָך געװאָלט, ווען ער לעבט? עוואקוירט זײַנען זיי
געווען אין מיטלאזיע. מארצעלי, דער מאן אירער, האָט געארבעט אין אפּטײיק. אפילע באנאכט
פלעגט ער אופשטיין און לויפן אין אפּטייק ארויסגעבן ריצנייל, אקריכין און אנדערע רעפועס.
103
װולן זיי האָבן באקומען די פינצטערע יעדיע וועגן אזריליקס טויט, איז זי, פּערל, געװאָרן
קראנק, געוויינט, וועלטן געקערט, און מארצעלי איז געווען געזונט. דאָנערשטיק האָט ער זיך צו"
געשפּארט, קיין היץ האָט ער ניט געהאט, א מין פּאָפּלעקציע, און ביז שאבעס איז ער ניט גע"
װאָרן. ניט געקאָנט דעם וייטעק אריבערטראָגן. אזעלכע צויי קלעפ האָט זי שוין טאקע איך
ניט געקאָנט אויסהאלטן און איז געבליבן ליגן צו בעט ניט אף קאטאָוועס. ערשט דאן האָט זי
דערפילט, װאָס פאר א געטרייען זון זי האָט. די הענט האָט ער אונטער איר אויסגעשפריט.
מילך יי יײַכעלעך געקאָכט און פּוטער געקויפט, עפּל געקריגן. ער האָט, װײַזט אויס, פאר-
שטאנען, אז א מאמע שארט מען ניט אוף אפן מיסט. װאָס פאר א גדולע איז געווען אין שטוב,
אז חל א האָט זיך געשטעלט אף די פיס, געזונט געװאָרף ער האָט איר געבראכט א פאָר
זוייכע, רויטע היטשיגעס אָן אָפּצאסן, גרינג, װוי א פעדער, בא איר אין דער היים פלעגן די ציגיי-
נער אזעלכע טראָגן, און א שניט רויטע סכוירע מיט הע אף א פעניואר. כאָלילע, ווען זי
נייט אוף דערפון א קלייד, װאָלט מען זי באװאָרפן מיט שטיינער. ער האָט זיך מיט איר ארומגע-
פירט, פּונקט וי זי װאָלט זיך אומגעקערט פון יענער-וועלט. דאָס פּאָנעם לויכט, די אויגן שטראלן,
ער ברומט א ניגן, פּונקט װוי דער טאטע זײַנער. ער גייט צו צום שאכטל, ט ארויס דעם פידל,
װאָס ליגט שוין א לאנגע צײַט שװײַגנדיק, געוויס איז שוין דעם אט איבערגעט זריקנט אין
האלדז. ער נעמט שפּילן, און די שטוב ווערט באלויכטן, פול מיט פרייד. ער שפּילט און וי
עפּעס צו. איצט אויך, אז ער שפילט, דוכט זיך איר, אז דאסיי פּאָלירטע מעבל זינגט, די שאפעס
מיט ביכער פרייען זיך מיט איר, מיט אים, מיט דער גראָבער לושען, װאָס איז איצט ניטאָ.
כאָטש וויפל מאָל די אלטיטשקע פּערל הערט די זעלבע יי זיסע קלאנגען, טראכט זי פאר
זיך, אז פּונקט װוי זי פארשטייט ניט דעם זונס ביכער, אזוי פארשטייט זי ניט זײַן מוזיק. ס'איז
עפעס מער, װי א כאסענע-ניגן, א ,פריילעכס" אָדער א ,שער". יט ער אים צו לענגערע יאָר,
פלעגט שפּילן ייִדישע כאסענע-שטיקלעך, אוקראינישע לידער און גלאט טענץ.
איצט האלט ניט דאָװיד באם שפּילן, װײַל א טאנץ גייט ניט פארן עסן. וויפל צײַט זוכט
דאָװיד און קאָן ניט אויסגעפינען אין די ביכער די רעפוע צו היילן די ראק-קראנקײַט. דעם
עמעס געזאָגט, האָט פּערל פריִער ניט אָנגעהויבן צו פארשטיין, מיט װאָס פארנעמט ער זיך. ווען
מע האָט אריינגעלאָזט א ראקעטע אין הימל, א ספּוטניק, הייסט עס, איז די גדולע בא אים געווען
אזוי גרויס, אז ס'איז ניט איבערצוגעבן, פּונקט וי ער אליין װאָלט געפלויגן אין הימל אָן איר
וויסן און זיך בעשאָלעם אומ ַעקְעְהוּו איר דוכט (א שוואכער זיקאָרן געװאָרן בא איר), אז פּונקט
דעמלט האָט דאָװיד געבראכט א גרויסע פּרעמיע. וי מיינט איר, ווען ער האָט ניט קיין כיילעק
אינעם ספּוטניק, װאָלט מען אים אזוינס געגעבן? די אלע, װאָס האָבן א שײַכעס געהאט צום
ספּוטניק, האָבן באקומען. פּלוצעם איז אָנגעפאלן אף איר א מוירע, א מעשוגאס אזא, ס'האָט זיך
איר אויסגעוויזן, אז אָט באלד, מאָרגן, שפּעטער װועט איר דאָװווידל זיך אריינכאפּן אין ספוטניק
און אוועק צום זיבעטן הימל. האָט זי געמאכט קוילעס, זיך געקלאפּט אין קאָפּ ארײיַן, געריסן די
האָר, זי װעט דאָס ניט איבערטראָגן, טאָמער, כאָלילע, קערט ער זיך ניט אום. האָט ער איר
דעמלט געגעבן צו פארשטיין, אז ער זוכט א רעפוע-שליימע פאר אלע מענטשן, װאָס לײַדן פון
דעם שרעקלעכן ראק.
א ביסל שפּעטער האָט זי אפילע געהאט אף אים פארדראָס. א פּראָסט מיידל, וואליע הייסט
, א מיידל פון פאבריק, װאָס אירע טאטע-מאמע האָבן געקלערט זי כאסענע מאכן פאר א גוטן
ר א באלמעלאָכע און דערלעבן אף דער עלטער נאכעס פון אן אייניקל, איז געפלויגן זיך
אומגעקערט בעשאָלעם און בארימט געװאָרן אף דער גאנצער וועלט. איר האָט נאָר געדארפט זעף
װאָס פאר א באגעגעניש מע האָט איר געמאכט! װאָלט דען איר דאָװוידל ניט געקענט פליען און
נאָכדעם שטיין אפן מאוװוזאָליי איניינעם מיט אלע גרויסע מענטשן פון לאנד און מיליאָנען זאָלן
אים פּליעסקען און אָפּגעבן קאָװעד? שיין איז ער, א קארטינע, נאָך איצט שטארבן נאָך זיינע
טריט גענוג מיידלעך, איז ניין, האָט ער זיך גאָר ארײַנגעלאָזט אינעם זוכן דעם ראק און שוין
אליין באלד אױיסגעסאָכנעט, הויט און ביין. וויפל מאָל האָט זי אים שוין געזאָגט: /,הער, זון מייי
נער, ביז דו וועסט געפינען די רעפוע פונעם ראק, װועסטו אליין אָנשפּארן צו מייַן פרומען זיידן
נאכמען-הערש אָדער צו דער באָבע סויבל". נעכטן איז ער ווידער געקומען אן אופגערעגטערי
אראָפּגעלאָזט דאָס פּעקל ביכער און זיך א װאָרף געטאָן אפן שטול, די אויגן פול מיט צאר, די
הענט ציטערן. פּערל האָט זיך דערשראָקן, אראָפּ פון קאנאפּקעלע, פארבראָכן די הענט און
ארויסגעבראכט: ,זון מײַנער, ס'האָט שוין װידער עפּעס געטראָפן אין , פּיטאָמניק"?1
-- דאָס כײײַעלע, די מאלפּע, מארטע, איז געפערלעך קראנק, -- האָט דאָװיד קוים ארויסי
גערעדט.
ג א ספּעציעלע פרוּוויסטאנציע פון באלעכאיִם, אין געגעבענעם פאל מאלפעס.
104
-- קינד מײַנס, -- האָט פּערל געמורמלט, -- זי װעט האָבן א רעפוע. יעדער כאלאס האָט
אן אויסשטאנד. ס'געווענדט זיך נאָר אין דער צײַט.
פערל איז אוועק גרייטן צום טיש און האָט דערלאנגט אָװנטברױט. דאָװיד האָט געגעסן אָן
געדאנק און אָן געשמאק, װי מע קײַט שטרוי. די טיי געזופּט, פּונקט װי ער װאָלט די אייגענע
טרערן געשלונגען. נאָכדעם זיך פארשפּארט אין צימער און אָפּגעגעסן ביז קאיאָר. ער לײַדט פאר
מארטען, פּונקט װי א פאָטער פאר א קינד. געוויס לײַדט יעדער דאָקטער, װען ער קאָן ניט
דעם קראנקן. דאָװיד איז אופגעשטאנען פון שטול. צו צום פענצטער. דער בלויער פרי-
האָט שוין געקלאפּט אין שויב. ער האָט אראָפּגעלאָזט דאָס פאָרהענגל, אוועק אין קיך, זיך
אײַנגעוואשן, געמאכט א גלעזל טיי. דורכגעשװוענקט דעם האלדז, אָנגעטאָן די ברילן און איז שטיל
ארויס פון שטוב. ער האָט ניט געפילט דעם טוי אף די גראָזן. ער האָט ניט געפילט דאָס ווינטל,
װאָס האָט זיך פארקליבן צו אים אונטערן מאנטל. קיינער איז אים אנטקעגן ניט געקומען. נאָר
מארטע, װאָס איז געלעגן אין היץ אומבאוועגלעך, האָט בא זײַן ארײַנקום זיך אויסגעקערעוועט
מיטן פאָנעם צו אים און א צאפּל געטאָן, ברייטער געעפנט די אויגן, געבעטן הילף.
דאָװיד האָט א קוק געטאָן אין זשורנאל, די היץ איז ניט געפאלן. מארטע איז אָפּגעשוואכט,
מע דארף זי מיט על אונטערהאלטן. נאָר מיט װאָס? ער האָט גענומען ריידן שטיל און
דערנאָך אלץ העכער, געזאָגט איר גוטע הארציקע וערטער. מארטע האָט זיך אונטערגעהויבן.
ארויסגעלאָזט א קו קרעכץ, דערשטיקט דעם וייטעק אין זיך, און א שמייכל איז געפאלן אף
איר געל, איינגעשרומפן פענעמל, אף די טיף אײַנגעפאלענע אויגן, אפן ברייטן מויל, װאָס איז
געװאָרן נאָך ברייטער, אפן שווארצן קורנאָסן נעזל. דער עק, װי אן אלט הענטל פון א גלאָק,
װאָס קלינגט אָפּ די לעצטע שאָען פון זײַן לעבן, האָט זיך קוים באוועגט. מע קאָן שווערן, אז
בא מארטען זײַנען געשטאנען טרערן אין די אויגן.
דאָװיד האָט זיך אָפּגעקערט צום ברייטן פענצטער, זיך פארטראכט. מארטע האָט שוין װײַטער
אי זיך געקאָרטשעט פון ווייטעק און איז שטיל אויסגעגאנגען, אויסגעגאנגען װי א ליכט.
ווען דאָװיד האָט זיך געכאפּט, איז שוין געווען שפּעט. ס'איז שוין געווען נאָך אלעמען.
דאָ אין ,פּיטאָמניק" האָט קיינער אף פערלען זיך ניט געריכט.
לעבן די װוײַסע טירן זײַנען געשטאנען מיידלעך אין װײַסע היטעלעך און שנניי-װײַסע
כאלאטן. זיי זײַנען ערנסט און פארנומען. קיינער קוקט זיך אף פערלען ניט ארום. נאָר אָט האָט
זי איבערגעלייענט אף איין טיר , דאוויד מארצעלעוויטש ראכמאנאָוו" און זיך א צי געטאָן צום
נאָמען. נאָר א קרעפטיק מיידל מיט רויטע באקן האָט זי אָפּגעשטעלט און פארשטעלט איר דעם
וועג
-- באָבעשי! מע קאָן ניט אריינגיין, דער פּראָפּעסאָר נעמט קיינעם ניט אוף, בא אונדז איז
געשען אן אומגליק.
-- א בראָך איז צו מיר, -- האָט בא דער אלטער זיך ארויסגעריסן אף ייִדיש. זי האָט זיך
א װאָרף געטאָן פאָרויס און איז ארײַן אין צימער. דערזען דאָװידן מיט רויטע אויגן און באשלאָסן,
אז איר זון האָט געויינט. זי האָט א שטעל געטאָן דאָס טעפּעלע מערן-צימעס (ער האָט ליב),
א לייג געטאָן די קאָרזשעס מיט איינגעמאכטס און ארויס מיטן לאָשן. א ייִדענע, אז זי זעט, אז
יענער וויינט, ביפראט א מאנצבל, ביפראט איר זון, טוט איר א קאָלופּע באם הארצן, דערמאָנט
זיך אין אלע צאָרעס פון אמאָל און פון הײַנט. -- וויי איז מיר, ווידער א כײַעלע אומגעקומען, --
האָט זי געכליפּעט.
דער ערשטער איז געקומען צו-זיך דאָװיד. ער האָט ארויסגערופן די מאשין און געהייסן,
דאָס מיידל מיט די רויטע באקן זאָל באגלייטן די מאמע מיטן בינטל קאָרזשעס און מערן-צי-
מעס אהיים,
אין דער מאשין האָט זיך די אלטע נאָך אלץ באגאָסן מיט טרערן. ס'איז שוין ניט צוצוזען
דאָװידלס מאטערן זיך.
נאָר אָט איז די מאשין צוגעפאָרן צום הויז, װוּ זיי ווינען. זי האָט זיך אופגעהויבן אפן
דריטן שטאָק. װי נאָר זי איז ארײַן אין שטוב, דערפילט די געװווינטע לופט, דורכגעזאפּט מיטן
רייעך פון ביכער, האָט זי זיך בארויַקט. נישקאָשע, זי האָט געדולד. זי װעט זיך דערווארטן דעם
ליכטיקן טאָג, ווען דאָװיד װועט זיך אומקערן מיט א גוטער בסורע, מיט א פריילעכער נײַס, אף
וועלכער ס'ווארטן טויזנטער מענטשן, טויזנטער קראנקע, אז די רעפוע פון דער ראק-קראנקײַט
האָט ער געפונען, ער, איר זון, דאָװיד ראכמאנאָוו. דער ברונעם, װאָס איז פול געפּאקט מיט ביכער,
מיט װויסן, װעט וידער לײַכטן, און דאָװידל װעט נעמען דאָס פידעלע און א שפּיל טאָן, וי ער
האָט נאָך קיינמאָל ניט געשפּילט.
108
דעם קארגנש צאוואָש
אר די לעצטע דריי װאָכן האָט דער קאנסער פולשטענדיק אופ-
געגעסן דעם מענטשן. דעם קראנקן איז געבליבן לעבן גע-
ציילטע טעג. ער איז לאנג און דאר, אײַנגעשרומפּן, דאָס פּאָנעם אײַנגעפאלן, געל, די אויגן אויס-
געלאָשן, פארזונקען טיף אין קאָפּ.
ס'פאלט צו די נאכט. נאָר קיין שײַן לאָזט ער ניט אָנצינדן. ער רופט דאָס אייניקל מיט א
צעצויגן קאָל:
--- מארינע! פאָלג מיך דאָס לעצטע מאָל און טו נאָר דאָס, װאָס איך וועל הייסן: אפן בעסוי-
לעם זאָלסטו זיך דינגען. זי קאָנען ניט זשעברען בא די לעבעדיקע, בארײַסן זיי די טויטע.
מענטשן שטארבן, און זיי שיקערן (דערלאנג א טאבלעטקע), בויען דאטשעס, לייגן אָפּ א קערבל,
לעקן אָפּ א ביינדל (גיב א קאפּ וואסער). די בעטלער, די שנאָרערס, װאָס היטן די טיר באם
בעסוילעם און רײַסן פאר די פּאָלעס, זאָלסטו קיין פּרוטע ניט געבן. זיי זיַנען געזינטער פון מיר.
איך האָב זיי שוין גערופן אף ארבעט, האָבן זיי מיר געענטפערט, אז אף ארבעט דארף מען קויעך
און בא זיי טוט וויי דער רוקן (נעם אראָפּ די קאָלדרע, איך שוויץ). וועסט בעטן, אז מע זאָל מיך
לייגן א ביסל װייַטער פון דער באָבען. אף דער-װועלט א גאנץ לעבן זיך געקריגט. יעדן טאָג
איז געווען הינער-געלויף. זאָל כאָטש אף יענער-וועלט זײַן שטיל. װועסט מיטנעמען אפן בעסוי"
לעם מײַן נײַע לאָפּעטע. א שאָד, זי בלײַבט איבער א יעסוימע. א מאצייווע זאָלסטו שטעלן א
פּראָסטע, נאָר א הויכן שטיין, ס'זאָל דיר גרינג זיײַן געפינען מיך. וועסט זיך אראָפּכאפּן צו וויק-
טאָר שאלפיי. ער האָט בא מיר אמאָל אויסגעטרונקען און פארביסן, זאָל ער דערפאר דיר העלפן
שטעלן דעם שטיין און טאקע אָנשרײַבן אף אים מיַן נאָמען. מיר דוכט, אז ער קען...
ס'וועט קומען נאסטיע פון מאָסקװע און מאריע פון ראמענסק -- אין שטוב לאָז ניט ארײַן
אפן פעלד זאָלן זיי גיין, זיי זיינען דאָך געווען שטיקלעך װײַבער צי ניט?.. (דערלאנג דעם זיידן
א טרונק, סיטריקנט אין האלדז).
ווען דו װעסט קאָכן א פליישיקן סופּ, פארגעס ניט, אז פלייש האָט אויך ביינער. דײַן באָבע
איז געווען א מײַסטער אף קאָכן ביינער. מיר פלעגן אָפּלעקן, אויסמאָקען די ביינער און נאָכדעם
אָפּגעבן דעם הונט. אלע פארנאכט זאָלסטו גיין אין יאטקע, אופקלייבן פעטע פליישיקע ביינער,
ארייַנשיטן פינף עס-לעפל גרויפּן און קאָכן דעם הונט א קוליש. האָדעװע אים ניט מיט קין
פלייש און װוּרשט. ער װעט נאָכדעם ניט װועלן עסן דעם קוליש. מע דארף אים צוגעװווינען עסן
פּיסנע ברויט אָן פלייש, אָן פּוטער. איבעריקס קלוג איז ער אויך ניט. ער פארדינט אפילע ניט
אף זיך.
מארינע, דאָ בא מיר ביסטו געבוירן געװאָרן, דאָ אופגעוואקסן און געזען, װאָס איך פלעג
טאָן (דעק אײַן די פיס, זיי פרירן מיר, ס'ווארפט אין קעלט, סידראָזשעט מיך), פּונקט אזוי זאָלסטו
אויך טאָן. ווינטער-צײַט הייצן דאָס קליינע שטיבעלע, די זריִע זאָל ניט פארפרוירן ווערן. אין
מארט ארויסזעצן די זריִע אין די טעפּעלעך, הייצן צוויי מאָל א טאָג און געבן זיי טרינקען, וויפל
זיי ווילן. אָנהייב מײַ איבערזעצן די טעפּלעך אין באָדן, צעגראָבן דעם גאָרטן און דעם סאָד (אוי,
ס'איז מיר שלעכט, נאָר צום שטארבן!). זאָלסט אכטונג געבן אף די אוגערקעס און קנאָבל, בא-
ארבעטן די עפּלביימער, איבערזעצן די וויינשל, באגיסן פארטאָג און פארנאכט, אויסזעצן די
קווייטן, זיי באארבעטן און פארקויפן. דעם בעז און זשאסמין זאָלסטו איבערלאָזן פאר זיך.
די הינער װעסטו פארקויפן. זיי האָבן זיך אופגעהערט לייגן. קיין נײַעם לייטער דארף
מען ניט.
ערשט איבעראיאָר װעסטו באם טויער פארבייטן צוויי נײַע סטױפּעס, װײַל יענע זײַנען
גענוג פויל (ווארט א קאפּ, איך װעל זיך אָפּרוען).
מיר דוכט, אז קיינער איז מיר גאָרנישט ניט שולדיק. נאָר אויב יאָ, וועסטו אופּמאָנען. די
שכיינים לײַען א פאָדעם, א שוועבעלע, א קאפּ זאלץ, --- זיי זײַ מויכל, זאָל מײַנס איבערגיין. אָט
דאָ, אונטערן קישן, ליגן די פּאפּירן אף דער שטוב, אפן מעבל, אלץ איבערגעשריבן, אפילע די
קאץ, אלץ איז דיַנס.
אף ווינטער זאָלסטו שטעלן אוגערקעס, קרויט, האָלץ פארגרייטן. לעב, װוי איך האָב געלעבט:
דאָרט, װוּ מע קאָן גיין צופוס, קויף ניט קיין בילעט, אן אוויירע געלט, געזונטע פיס זײַנען בע-
סער, וי א צעבראָכענער װאָגן. (אוי, אוי, וואסער, ס'איז מיר שלעכט!).
106
און דאָ מיטאמאָל האָט אים גענומען ווארגן דער הוסט. צוערשט איז ער געװאָרן רויט, זיך
פארגאנגען. נאָכדעם איז ער געװאָרן בלאס. און צולעצט איז ער געװאָרן בלוי, װי א מילץ. ווען
מארינע איז ווידער צוגעלאָפן מיט א קווערטל וואסער, איז ער שוין געווען טויט.
באם לעבן האָט ער קיינעם ניט ארײַנגעלאָזט צו זיך אין דער נײַ-איבערגעבויטער שטוב.
נאָכן טויט וויל קיינער צו אים ניט אריינגיין.
רעדלעך װײַבער האָבן זיך צונויפגעקליבן פון יענער זייַט טויער. איינע זאָגט:
-- ער איז געווען אזוי קארג, אז ער פלעגט ציילן דעם װײַב די גרויפּן אין טאָפּ,
א צווייטע דערציילט, אז כאָטש בא אים איז געווען א היפּשער סאָד און א גרויסער גאָרטן,
דאָך פלעגט ער ציילן די עפּל אף יעדן בוים און װאָלט געהארגעט כעוורע יינגלעך, ווען ער
טרעפט זיי בא זיך אין גאָרטן.
נאָך איינע ווייסט, אז פון גרינווארג און קווייטן פלעגט ער מאכן גרויס געלט און אליין טריג-
-קען טיי מיט זאלץ, עסן א קעפּל פון א הערינג און צובײַסן א קנאָבל, און אן אנדערע, -- אז ער
האָט נאָך באקומען א פענסיע אויך.
און דאָס אייניקל מארינע זיצט א פארוויינטע און טראכט:
;צוליב װאָס און צוליב וועמען האָט ער געלעבט? פארשפּילט אזא שיינע, אזא ליכטיקע, אזא
גרויסע וועלט. ווער דארף עס האָבן זײַנע הויכע פארקאנעס, די טויערן מיט די שווערע שלעסער?*
עס האָט זיך דערהערט א רויש פון אן אװטאָמאשין. צויי געזונטע באָכערים האָבן ארויס-
געטאנצט, ארײַן אין שטוב, א כאפּ געטאָן די טרונע און אף אײיביק אוועקגעפירט דעם קארגן
פון זײַן הויז, פון זײַן סאָד, פון זײַן געסעלע, װוּ ער האָט געפּאטערט אכט און זעכציק יאָר לעבן.
געטאָימאָטיוון
ניט צום ערשטן מאָל, אין בוזעם,
וי מע טראָגט א טויב,
געטראָגן האָסט א בלעטל קרויט.
אויך הײַנט וועסטו דערטראָגן,
האָסט געגלויבט, --
אין שטוב איז הונגעריק, אין שטוב איז גרויס די נויט.
די מאמע גרייט א יויך! אָנשטאָט קארטאָפל, מערן
ועט זי ארײַנלייגן א קרעכץ מיט טרערן
און פאָרזיכטיק, מיט ביידע הענט,
דאָס בלעטל קרויט,
װאָס וװעט פארבײיטן פלייש און ברויט...
עס איז שוין שפּעט, די מאמע גייט צום פענצטער,
זי לויפט צוריק און עפנט אוף די טיר,
דו ביסט אין שטוב דער איינציקער, דער קלענסטער,
מיט שרעק און האָפענונג די מאמע ווארט אף דיר.
שוין לאנג זי שטייט באם שויב
און ווייסט גאָר ניט, אז לעבן געטאָ-פּלױט
עס ליגט איר ייִנגעלע געארעמט מיטן טויט
און אין זײַן קאלטן בוזעם ווארעמט זיך דאָס בלעטל קרויט.
מוישע-דאַװיד כאיעט
געראטשורשםם
יך בין, ניט פאר אײַך געדאכט, צום ערשטן מאָל אין מײַן לעבן
שש אריינגעפאלן אין שפּיטאָל. איך האָב אף דע ארבעט צעבראָכן
א האנט און א פוס. די קראנקן-שוועסטער פון דער גיכער הילף האָט ארו הי פון װײַסן
קוואדראטנעם קעסטעלע א שפריץ די לענג װי א בלײַער און מיר אזא שטאָך געגעבן, אז עס
איז מיר פינצטער געװאָרן אין די אויגן. איך בין גלײַך אנשלאָפן געװאָרן.
ווען איך האָב זיך אופגעכאפט, האָב איך ניט גלײַך פארשטאנען, װוּ איך בין, -- װײַסע
ווענט, א הויכער װײַסער סופיט. ערשט שפעטער האָב איך באמערקט די בעטלעך מיטן בלאנקענ-
דיקן בעטגעוואנט און מײַנע נײַע כאוויירים. אוועק סאכאקל עטלעכע טעג, און איך האָב שוין
וועגן זיי געװוּסט אלץ, װאָס א מענטש קען וויסן וועגן א צווייטן.
אנטקעגן מיר ליגט דער אלטער טוישעוו פון אונדזער פּאלאטע זשעניע זלאטניקאָו.
בא זשעניען זײַנען די פיס פּאראליזירט. ליגן ליגט ער שוין אין די שפּיטאָלן אריבער פיר
יאָר. ער איז נאָך גאנץ יונג, אינגאנצן 24 יאָר אלט, און אף זײַן פאָנעם איז גאָר ניט צו ז
ער מאטערט זיך.
זשעניע זלאטניקאָוו איז אלט געווען ערשט 19 יאָר, נאָר באוויזן צו ענדיקן דעם צווייטן קורס
פון אײַזנבאן-אינסטיטוט. ער האָט געדארפט פאָרן אף פראקטישער ארבעט. אומדערווארט איז גע-
קומען צוגאסט זײַנער א פעטער. איז װי פירט מען אים ניט אף דעם טאטנס מאָטאָציקל באװײַזן
אלץ, װאָס אין און ארום דער שטאָט: קווארטאל בא שי נײַע געבײַדעס, נײַע ראיאָנען און
מאסיוון, אלץ, װאָס איז אויסגעבויט געװאָרן אין די לעצטע יאָרן. און דערנאָך א לאנגער פריי-
לעכער וועג צװוישן וועלדער און גערטנער. אנטקעגן ץי צו לויפן א געדיכטער וואלד. וי קאָן
אין אזא טאָג געשען אן אומגליק? זעט איר דאָך... א לאסטמאשין, א שיקערער שאָפער, זשעניע
פּרוּװוט נאָך א דריי טאָן דעם רודער פון מאָטאָציקל,
מער געדענקט זשעניע קיין זאך ניט.. פיר טעג און פיר נעכט האָבן די דאָקטױירים גע-
קעמפט פאר זלאטניקאָווס לעבן, און זשעניע איז לעבן געבליבן.
-- א גאנצער ביסטו שוין, -- האָט אים געטרייסט טומעל, דער הױפּט-כירורג פון שפּי
טאָל. -- לאָמיר האָפן, אז דײַנע פיס װעלן נאָך גיין אויך.
פון לינקס ליגט איוואן סאָקאָלאָוו. א פישער לויט דער פּראָפּעסיע.
װי די מערהײַט פישער, האָט אויך סאָקאָלאָװו ליב צו דערציילן אָן א שיר מייסעס ועגן
פיש. דערבײַ פלעגן פיר ווערטער פון פינף געוויס זײַן ניט עמעס. נאָר ער פלעגט האָבן פון דעם
האנאָע. פלעגן מיר טאקע מאכן א שװײַג און אופמערקזאם אויסהערן יעדע מײַסע ביזן סאָף.
פון אים האָבן מיר זיך דערװוּסט, אז עס זײַנען דאָ פיש, װאָס שפּרינגען פון וואסער און
שלינגען די לופט, און פאראן אזעלכע, װאָס קיינמאָל הייבן זיי זיך ניט אוף פון דעק. עס איז דאָ
א פיש, װאָס האָט ליב ליכטיקײַיט, און עס זײַנען דאָ אזעלכע, װאָס אנערקענען נאָר פינצטערניש.
פאראן פיש, װאָס לעבן נאָר אין קאלטער וואסער, און אנדערע, װאָס אין קאלטער וואסער קומען
זי אום, װײַל זיי זײַנען געוװוינט צו ווארעמער. פיש זײַנען דאָ גאָלדענע און זילבערנע. קורצע
און לאנגע, גרויסע און קליינע, פעטע און דארע. מיט ביינער און אָן זיי, מיט װאָנצעס און א
באָרד אויך.
אונדזער פישער האָט זיך אײינמאָל דערעדט דערצו, אז פיש כאפּט ער אין איין און דעם
זעלבן אָרט. ערשטנס, איז ער שוין אײַנגעװוינט צו דעם אָרט, און, צווייטנס, זײיַנען אײַנגע-
וווינט... די פיש צו אים, זיי זײַנען שוין, מיט איין װאָרט, גוטע באקאנטע. פּרוּווט ניט הערן אזא
דערציילער.
קאָסטיע, דער שאָכן פון רעכטס, איז אמאָל געווען ניט קיין שלעכטער שאָפער. װאָס ווייס
איך שוין וועגן קאָסטיען? ער האָט שטארק ליב זײַן היים, זײַן מישפּאָכע און מער פון אלע זײַן
108
שׂ'ן
אלטע מאמע. קומענדיק פון דער ארבעט א מידער, פלעגט ער קױידעמקאָל אָפּגעבן קאָװעד דער
מאמען, זי באזעצן באם טיש די ערשטע, איר אָרט באם טיש פלעגט קיינער ניט טאָרן פארנעמען.
קאָסטיע איז געווען צופרידן מיט זײַן ארבעט און מיט זײַן לעבן. נאָר ווען עס לעבט זיך
גוט, פארגעסט מען אין שלעכטס. אזוי איז געווען מיט קאָסטיען.
איינמאָל, נאָכן באקומען דאָס געהאלט, האָט אים זײַנער א כאווער פון גאראזש אײַנגעלאדן
צוגאסט אָפּמערקן זײַן געבורטסטאָג. אין אזעלכע פאלן גייט ניט קאָסטיע אָן זײַן פרוי. נאָר דעם
אָװנט האָט ער זיך שפעט פארהאלטן אף דער ארבעט און ארײַן אונטערוועגנס צו זײַן כאווער.
פון אָנהײב האָט קאָסטיע זיך אָפּגעזאָגט צו טרינקען. נאָר, װי עס פאסירט אָפט, האָט ער זיך
געלאָזן אײַנרײדן. דער כאווער האָט געהאלטן, אז א קראנקן פרעגט מען און א געזונטן גיט מען,
און צוגעגאָסן קאָסטיען אין קעלישעק. װי ער איז ארויס פון שטוב, געדענקט קאָסטיע, נאָר ווי-
אזוי ער איז ארונטערגעפאלן אונטערן צוג און געבליבן אָן ביידע פיס, האָט ער זיך דערװוּסט
אין שפּיטאָל.
דאָס אלץ האָט פאסירט ערשט מיט פינף כאדאָשים צוריק. נאָר דער אקשאָנעסדיקער פאר-
לאנג צו לעבן האָט געראטעװעט דעם דאָזיקן גוואר פון טויט. איצט איז ער שוין א גאנצער
לײַט און פּרוּווט אן אנדערשמאָל זיך וויצלען. דער דאָקטער באָרעך ליובין האָט לאנגע טעג און
שלאָפּלאָזע נעכט פארבראכט בא זײַן בעט, ביז קאָסטיע איז געקומען צו-זיך.
א יע ערער פון די ליגנדיקע האָט זיך זײַן פעקל צאָרעס. יעדערער לעבט אָבער מיט א
האָפענונג: װוער אף דער נאָענטער אָפּעראציע, אז זי װעט זײַן א געלונגענע, װוער אף גיכער אויס-
באט
ניקאָלײ גאָרבאצענקאָ איז קימאט געזונט. געקומען איז ער אין שפּיטאָל אָן אן אײַנלאדונג.
אליין איז ער ניט קיין היגער. ער לעבט אין טשערניגאָװער געגנט, אף דער אוקראינע. פון
קינדהייט אָן איז ער אן אינוואליד מיט אויסגעדרייטע פיס. מיט עטלעכע יאָר צוריק האָט דער
דאָקטער טומעל, דער הויפּט-כירורג פון שפּיטאָל, געמאכט אן אָפּעראציע ניקאָלײַס א שוועסטער,
וועלכע האָט געהאט פונקט אזעלכע פיס. זי איז געװען א יונג מיידל פון אכצן יאָר. ניקאָלײַען
איז שוין בא די פערציק. לאנג האָט דער דאָקטער געצווייפלט, צי עס װעט געלינגען אױיסגלײיַכן
ניקאָלײען די פיס. נאָר װי זאָגט מען אָפּ א קאליקע אין הילף? איצט זײַנען ניקאָלײַס פיס גאָר
אף א דערעך עמעס, איין פוס איז נאָך אין גִיפּס. גיין גייט ער דערװײַל אף קוליעס. נאָך עטלעכע
טעג, נאָך א װאָך, און דער צוויזטער פוס װעט זיך אויך באפרייען פון דעם גיפּסענעם קלעם,
און ער װוצט ארומגיין, וי אלע מענטשן.
דער סטודענט פון באָברויסקער אװטאָטעכניקום זאָרעך קרוטשקאָווסקי איז געװען א ליב-
האָבער פון ספּאָרט. באזונדערס פון פוטבאָל. איינמאָל, טאקע אינמיטן א פוטבאָל-מאטש, איז ער
געפאלן און צעבראָכן דעם כרעמזל פון דער קני. איצט איז ער שוין אויך קימאט געזונט.
מיר זײַנען שוין אזוי לאנג געווען אלע איניינעם, אז מיר האָבן זיך געפילט, וי איין מי-
שפּאָכע. און, שטעלט אײַך פאָר, ניט געקוקט אף אלץ -- א גאנץ פריילעכע מישפּאָכע.
אין איינעם א פרימאָרגן האָט מען צו אונדז אין פּאלאטע ארײַנגעטראָגן אף א טראָגבעטל א
נײַעם פּאציִענט, א בלאסן, וי דער לײַװנט, מיט א קורץ פארלאָזן בערדל, לאנגע פארדרייטע
װאָנצעס און מיט געדיכטע גרוילעכע ברעמען. די האָר זײַנען געווען פארפּלאָנטערט, א לאנגע
הויקערדיקע נאָז האָט אראָפּגעקוקט פון א צעקנייטשטן פּאָנעם. לויט זײַן אויסזען װאָלט מען אים
געקאָנט שאצן אין די זעכציקער.
דער נײַיִנקער איז, קענטיק, געווען נאָך אן אָפּעראציע, װײַל ער האָט געזונקען אין טיפן
שלאָף. די הענט זײַנען געווען פארפּאנצערט אין גיפּס. װי עס האָט זיך ארויסגעוויזן שפּעטער,
איז דער נײַער אײַנװווינער פון אונדזער פּאלאטע ניט געשלאָפן, נאָר האָט פּאָשעט געהאלטן
פארקוועטשט די װיִעס. מײַן שאָכנס א פּלוצעמדיקער הילכיקער ניס האָט אים פאנאנדערגעריסן
די אויגן. פון זײַן בליק איז אונדז אלעמען אומעטיק געװאָרן. ער האָט שטארק געקרעכצט.
-- אָךְ, אָך, אוי, וויי, --- דאָס איז געווען דאָס איינציקע, װאָס מיר האָבן פון אים געהערט.
איינמאָל האָבן די כעוורע פון פּאלאטע געגעבן מיר א װוּנק: ,פּאָפּראָבוֹי", דאָס הייסט פּּרוּוו
אף דײַן מאמעלאָשן, ער איז, דוכט זיך, א ייָד. דו הייב נאָר אָן, און מיר װעלן דיר העלפן". פאָלג
איך. דערצו בין איך אליין אויך נײַגעריק.
-- פעטער, --- ווענד איך זיך צו אים, --- וי רופט מען אײַך?
-- אוי, וויי, וויי... --- ענטפערט ער מיר.
--- פונוואנען איז א ייַד? --- פּרוביר איך שוין עטװאָס דרייסטער.
-- אוי, וויי, וויי... --- ענטפערט ער ווידער.
-- און װאָס האָט מיט אײַך פּאסירט?
109
-- איי, וויי, וויי, אָך, וויי, וויי, --- שטאמלט ער פונדאָסגיי.
מיר האָט עס דערעסן, און איך האָב באשלאָסן איבערגעבן די דאָזיקע פונקציעס, וי אן עסטא*
פעטע, מײַן שאָכן. איך זע אָבער, אז יענער גיט אפגיך איבער די עסטאפעטע זײַן שאָכן. קיינער
האָט שוין דעם טאָג ניט געהאט קיין כיישעק צו ריידן מיטן ניַעם פּאציִענט.
ערשט וען די ווייטעקן האָבן אים א ביסל אָפּגעלאָזט, האָט ער אָנגעהויבן צו ריידן. װעגן
זיך האָט ער קימאט ניט דערציילט. דאָס איינציקע, װאָס מיר האָבן פון אים ארויסגעצויגן, זײַנען
געווען פּראָטים וועגן דעם אומגליק, װאָס האָט מיט אים פּאסירט. ער האָט געארבעט בא דער
מאשין, װאָס הובלעװועט ברעטער, האָט זיך אים פארדרייט דער קאָפּ, ער האָט זיך א גליטש
געטאָן, צעבראָכן די רעכטע האנט, אויסגעלונקען א פוס, און אומדערווארט זיינען צוויי פינגער
פון דער לינקער האנט געבליבן הענגען. אין שפּיטאָל האָט מען זיי געמוזט אינגאנצן אָפּשנײַדן
דערבײַ האָט בענצל דערמאָנט וועגן זײַן הארץ-קראנקייַט און ראדיקוליט.
בענצל איז גראָד געווען ניט פון די מענטשן, װאָס צאצקען זיך מיט זייער געזונט. נאָר איצ-
טער, ליגנדיק אין בעט, נאָך דער אָפּעראציע, האָט זיך אים געדאכט, אז די ווייטעקן ציִען זיך
צו אלע זײַנע גלידער. ער האָט אפילע באקומען פּאכעד זיך צו באוועגן.
זײַן דערציילונג איז געווען קורץ און אָרעם. עס האָט זיך געפילט, אז ניט אלץ דערציילט
ער אונדז. און אונדז איז שוין געווען איבער דער טעווע הערן וועגן קראנקיײַטן. מיר האָבן טאקע
געפּרוּווט איבערדרייען די פלאסטינקע אף דער אנדערער זײַט.
-- כאווער, -- האָט זיך אָנגערופן זאָרעך קרוטשקאָווסקי, --- װאָס ליגסטו אזוי און האלטסט
אין איין קרעכצן? מיט אזוינע אומגליקן, וי בא דיר, גייט מען ארום.
-- ס'איז מײַן זאך. ווען עס װעט קומען די צײַט, װעל איך ארומגיין, -- האָט בענצל א
בורטשע געטאָן.
-- יאָ, דאָס איז טאקע אײַער זאך. אָבער אז מע האָט פיס, װאָס גייען טאָ
ליגן, -- האָט מיט פארדראָס אין דער שטים געזאָגט קאָסטיע צערנאדראָוו.
א גאנצן טאָג האָט בענצל קימאט מיט קיינעם מער ניט גערעדט. עס האָט זיך געדאכט, אז
אלע האָבן אָן אים פארגעסן. מיט פארטראכטע אויגן האָט ער לאנג געקוקט אין דער צײַטנג.
צײטנװײַז האָט זיך געװאָרפן אין די אויגן, אז ער לייענט איינס און דאָס זעלבע, אן אנדערשמאָל
פלעגט ער סטאם ליגן מיט פארמאכטע אויגן.
מיטיק-צײיט, ווען בענצל האָט געהאלטן דעם לעפל סופּ בא די ליפן, האָט פּלוצעם עמעצער
א פּױיק געטאָן אין פענצטער.
בענצל האָט זיך ארומגעקוקט און באמערקט, אז דאָס האָט א פייגעלע מיטן שנאָבל א קלאפּ
געטאָן אין שויב און ארײַנגעקוקט אין פּאלאטע. אין א רעגע ארום איז עס אוועקגעפלויגן צו
אן אנדער פענצטער.
ס
=
=
:
2
2
בענצל האָט זיך אף א מינוט פארטראכט, נאָכדעם אָפּגערוקט דעם טעלער סופ אָן א זײַט.
א טיפן קרעכץ געטאָן, האָט ער ארויסגעצויגן די פיס פון אונטער דער קאָלדרע, געכאפּט דעם
ישאָכנס קוליעס און, װי א שיקער, זיך צוגעשלעפּט צום פענצטער. אלע האָבן אופגעהערט עסן
און מיט פארװוּנדערטע בליקן באגלייט בענצלען אין זײַן שווערן וועג. ער האָט אָבער פארזאמט.
דאָס פייגעלע האָט ניט געהאט מיסטאם קיין צײַט צו זיצן און ווארטן, ביז בענצל װעט זיך דער"
שלעפּן צום פענצטער. און ער האָט געקוקט אפן אָרט, װוּ ס/איז אָקאָרשט געשטאנען דאָס פייגעלע,
און אין די אויגן איז געווען אי בענקשאפט, אי שרעק. בענצל האָט זיך לאנגזאם אומגעקערט און
אוועקגעלייגט זיך אפן בעט.
;מעגלעך, אז דאָס איז טאקע א צופעליקע זאך, --- האָט פּאמעלעך אָנגעהויבן בענצל. -- קאָן
זײַן, אז מע דארף טאקע אין דעם ניט גלייבן. נאָר איך קאָן ניט פארגעסן... דאָס איז געווען סאמע
פארן אויסברוך פון דער מילכאָמע. די דײַטשישע באָמבעס האָבן נאָך ניט געריסן אף שטיקלעך
יונג און אלט. איך דארף אײַך דען דערמאָנען, אז ס'איז געווען א זונטיק? שאבעס בין איך גע-
קומען א מידער פון דער ארבעט, ניט באוויזן איבערלייענען די צײַטונג. בין איך איצט געזעסן
מיט א בלאט אין דער האנט. װי שטענדיק, געװאָרפן א בליק אף די קעפּלעך אױיסצוקלײַבן, װאָס
לייענען פריִער. מײַנע צוויי יונגאטשעס האָבן מיך ניט געלאָזט צורו. יאנקעלען איז שוין געווען
זעקס יאָר. שימקעלען -- צוויי מיט א האלבן. זיי האָבן בא מיר געריסן די צײַטונג פון די הענט,
געטומלט, איך זאָל זיך שפּילן מיט זיי. איך האָב זיך אפילע גענומען בייזערן. אין דעם מאָמענט
האָט זיך באוויזן אין פענצטער א פייגעלע. א קליינינקס, מיט גלאנציקע אייגעלעך-קנעפּעלעןי
עס האָט א דריי געטאָן דאָס קעפּל דאָ אף לינקס, דאָ אף רעכטס, גוט באקוקט דעם צימערי
עטלעכע מאָל אָנגעקלאפּט אין שויב און אוועקגעפלויגן. איך האָב זיך אפילע אף דעם ניט אומ"
געקוקט.
3 110
י/
מײַן װײַב איז געווען אין קיך. די קינדערלעך האָבן זיך, װי פריִער, געשפּילט. איך האָב
אראָפּגענומען פון עטאזשערקע מיַנע לערנביכער. עס זײַנען געבליבן געציילטע טעג ביז די
עקזאמענעס אין דעם אינסטיטוט, װוּ כ'האָב זיך געלערנט אפן פינפטן קורס הינטער-איגיק.
פלוצעם האָט א ווילדער גערויש צעריסן די לופט".
אין פּאלאטע איז געווען שטיל. אלע קראנקע האָבן געשויגן. װוער עס האָט אופמערקזאם
געהערט בענצלען און ער עס איז געװען פארטאָן אין דערמאָנונגען. בענצל האָט פון גראפין
ארײַנגעגאָסן א ביסל וואסער אין גלאָז, אויסגעטרונקען. אין האלדז איז געװאָרן א ביסל לײַכטער,
און ער האָט פאָרגעזעצט זײַן דערציילונג:
;בײיסמײַסע האָבן מיר נאָך ניט געגלייבט, אז דאָס איז אף לאנג. מיר האָבן נאָך געהאָפט,
אז הײַנט-מאָרגן װועט מען דעם סוינע אָפּשטעלן און אָפּווארפן אף צוריק. נאָר אין עטלעכע טעג
ארום האָט שוין דער הימל געהאָגלט מיט באָמבעס, מענטשן זײַנען געלאָפּן הין און צוריק, פון
איין באהעלטעניש אין דער צוייטער. איך האָב געכאפּט מיינע צויי ייַנגלעך, פארשלאָסן די
טיר פון שטוב, פארמאכט די לאָדנס, און צוזאמען מיט מיַן פרוי זײַנען מיר געלאָפן פון שטעטל.
אָן שפּײַז, אָן זאכן, מיט דער האָפענונג אינגיכן זיך אומקערן צוריק. אפן וועג האָט מיך אָנגע-
יאָגט א האמוין מענטשן מיט פּיצלעך קינדער אף די הענט. מיטן ביסל האָב-און"גוטס אין די
קינדער-וועגעלעך, געפּאקטע וועגענער און לאסטאװטאָמאָבילן. אין הימל האָט זיך דערהערט א
גערויש פון מאָטאָרן, װאָס האָט פארטויבט דאָס געוויין פון די קינדער, די קוילעס פון די פּלייטים,
איך האָב קוים באוויזן אופצוהייבן די אויגן צום הימל, װי פון דער גאנצער טשאטע האָבן זיך
אָפּגעריסן פיר אעראָפּלאנען, אראָפּגעלאָזט זיך קימאט אף די קעפּ און באשאָטן דעם וועג מיט
א האָגל קוילן. מער האָב איך קיין זאך ניט געזען. ווען איך בין געקומען צו-זיך, האָב איך דער-
פילט א שטארקן וייטעק אין דעם רעכטן אקסל און אין דער רעכטער האנט. איך בין קוים
בעקויעך געווען אופהייבן דעם קאָפּ. אין עטלעכע מעטער פון מיר זײַנען אין בלוט און שטויב
געלעגן מייַן װײַב און שימקעלע. דאָס עלטערע ייִנגל איז דאָרט ניט געוען. עטלעכע מינוט
האָב איך נאָך געהאלטן אופגעהויבן דעם קאָפּ, געקוקט ארום זיך און װוידער א פאל געטאָן אף
דער ערד..*
בא בענצלען שטעלן זיך טרערן אין די אויגן. אין האלדז טריקנט. ער גיט עטלעכע זופּ
וואסער. א ילע שװײַגט ער. ער האָט ניט באמערקט, װי די קראנקן-שװועסטער איןז אף די
שפּיץ פינגער ארײַן אין דער פּאלאטע, װוּנדערנדיק זיך אף דער שטילקײַט. אין עטלעכע מינוט
ארום האָט ער פאָרגעזעצט:
;ווען איך בין א צווייט מאָל געקומען צו-זיך, בִין איך געלעגן אין א װאָגן אף פרישן היי.
א פרוי האָט מיט א צעריסן שטיקל העמד מיר געוואשן די װוּנדן. פון איין זײַט איז געווען א
וואלד, פון דער צווייטער -- א גרויסע לאָנקע. א סאך שפּעטער האָט מיר עמעצער דערציילט, אז
דאָס עלטערע קינד איז לעבן געבליבן. שוין בייס איך בין געווען א פּארטיזאנער, האָב איך פיל
מאָל געפּרוּווט זיך דערוויסן וועגן מיין זון, נאָר אומזיסט. לאנגע יאָרן האָב איך אלץ געהאָפט.
אז איך װעל טרעפן מײַן איינציק קינד. דאָס הארץ זאָגט מיר, אז ער לעבט...*
ער איז ווידער אנשוויגן געװאָרן. דערנאָך מיט א טרויעריק, קרום שמייכעלע צוגעגעבן:
-- איצט וויסט איר שוין, אין װאָס עס האָט מיר דערמאָנט דאָס פייגעלע.
ווען בענצל האָט געענדיקט זײַן דערציילונג, האָבן אלע נאָך לאנג געשויגן. געוויס האָבן
אייניקע כאראָטע געהאט, װאָס זיי האָבן כויזעק געמאכט פון אים.
--- ווייסט װאָס, בענצל, ווען איך װעל ארויס פון שפּיטאָל, װעל איך פּרוּוון דיר העלפן אָפּ-
זוכן דײַן קינד, --- האָט זיך אָפּגערופן זשעניע זלאטניקאָוו.
-- א דאנק, נאָר ס'איז אן אומזיסטע ארבעט, -- האָט אומעטיק געענטפערט בענצל.
-- ווער גייט קוקן דעם טעלעװיזאָר? הײַנט איז א גוטע פּראָגראם. הא, בענצל, עפשער
װעט איר זיך צו אונדז פארייניקן? -- האָט עמעצער געפּרוּווט בײַטן דעם געשפּרעך.
-- ע, דאָס מאָל וועט איר זיך באגיין אָן מיר.
ווען די גייענדיקע כאלאָיִם האָבן זיך אומגעקערט אין פּאלאטע, איז שוין בענצל געשלאָפן,
נאָר אפילע אין שלאָף איז זײַן פּאָנעם געווען טרויעריק.
ווער ווייסט, וי לאנג װאָלט זיך נאָך געצויגן בענצלס פארצווייפלונג, ווען ניט...
עס האָט אָנגעהױיבן שאריַען אף טאָג. די ערשטע שטראלן האָבן זיך ארײַנגעשלײַכט דורך
דער פאָרטקע פון פענצטער און מיטגעבראכט מיט זיך כוואליעס פרישע לופט. אין אזעלכע
פרימאָרגנס שלאָפט זיך באזונדערס גוט. און אלע קראנקע זײַנען טאקע זיס געשלאָפן, וער שטיל
און װער מיט א ,ניגן". בענצל האָט נאָך ניט אינגאנצן אופגעריסן די אויגן, און פּלוצעם האָט
ער באמערקט -- אפן טישל לעבן זײַן בעט שטייט א בוקעט בלומען, פרישע בלומען. ערשט
11
נעכטן אין אָװנט איז דאָ קיין זאך ניט געווען. בענצל האָט פארדעכטיק א קוק געטאָן אף אלע
בעטן אין פּאלאטע, נאָר די שכיינים זײַנען געשלאָפן. ער האָט אראָפּגעװאָרפן די קאָלדרע און
זיך אוועקגעזעצט. ניט אָפּרײַסנדיק זײַן בליק פון די בלומען, האָט ער אריינגעצויגן טיף אין די
לונגען זייער רייעך. מיט די אויסגעדארטע פינגער פון דער געזונטער האנט האָט ער א גלעט
געטאָן די סאמעטענע ציכטיקע בלעטעלעך:
,וועמעס ארבעט קאָן דאָס זיין? און עפשער איז עס גאָר א טאָעס?*
בענצל האָט ווידער א קוק געטאָן אף די שלאָפנדיקע און זיך אוועקגעלייגט אין בעט. פונ-
דעסטוועגן, ווער איז עס? ער האָט זיך דערמאָנט, אז מיט אייניקע טעג צוריק האָט זיך די דע-
זשורנע קראנקן-שוועסטער טאניע צוגעזעצט אף זײַן בעט, נעכטן אויך. זי האָט אפילע א פרעג
געטאָן, צי ער איז א פארהייראטער. צי דען זאָל דאָס זײַן זי?
פאר מיטיק איז געקומען אין פּאלאטע די פּאריקמאכערשע טיאָטיע זינע. צוויי מאָל א װאָך
קומט זי אין פּאלאטע. וועמען א - וועמען אָפּשערן. בענצל איז געווען פארוואקסן פון
קאָפּ ביז די פיס. ווען טיאָטיע זינע פלעגט קומען אין פּאלאטע, פלעגט זיך בענצל מאכן שלאָפנ-
דיק. נאָר דאָס מאָל...
--- וי פארלאנגט איר, קראנקער, זאָל איך אײַך שערף באָקס אָדער פּאָלקע? -- האָט העפ-
לעך געפרעגט טיאָטיע זינע.
-- איך האָב פײַנט באָקס, און טאנצן איז ניט פאר מײַן עלטער, -- האָט צום ערשטן מאָל
געפּרוּוט א שפּאס טאָן בענצל.
--- וי זשע זאָל איך אײַך שערן, פעטערל?
--- שערט, װי איר ווילט. שערט אָפּ טאנגאָ אָדער גאָר פאַקסטראָט, נאָר מאכט מיר א
מענטשישן קאָפּ.
אז טיאָטיע זינע האָט זיך אָפּגעפארטיקט מיט בענצלען, זײַנען מיר אלע געבליבן װי גע-
פּלעפטע. ער איז ייַנגער געװאָרן אף א יאָר צען. די אויגן זייַנען פריילעכער געװאָרן. עפּעס
לעבעדיקס האָט אין זיי אָנגעהויבן צו פינקלען.
קאָסטיע האָט א בורטשע געטאָן:
-- אָט דאָס איז א סורפריז! אבי איך האָב געמיינט, אז אין פאלאטע איז צוגעקומען כאָטש
איין אלטיטשקער.
בענצל האָט א שמייכל געטאָן און ניט געענטפערט. א גאנצן טאָג זיינען בא אים פון קאָפ
ניט ארויס די בלומען. אין אָװנט איז געקומען אף דער וואכטע די קראנקן-שװועסטער מאשע.
זי איז שוין געווען ניט גאָר יונג. אומגעפער א יאָר פערציק. דאָ אין שפּיטאָל האָט זי געארבעט
נאָך פאר דער מילכאָמע. אלע האָבן געװוּסט, אז קיין קינדער האָט זי ניט. איר מאן איז פאר-
צװיײיאָרן געשטאָרבן. שטענדיק אן ערנסטע, איז זי געווען צו די קראנקע שטרענג, נאָר זייער
איבערגעגעבן. דאָס מאָל האָט זי, אריינגייענדיק אין פּאלאטע, זיך מיט אלעמען באגריסט, נאָר
דעם איינציקן בענצלען געשיקט א שמייכל. דערצו האָט זי נאָך א פרעג געטאָן:
--- פונוואנען קומען צו אײײַך אזעלכע װווּנדערבארע בלומען?
-- מע האָט מיר געבראכט א מאטאָנע, -- האָט בענצל געענטפערט, קוקנדיק מאשען גלײַך
אין די אויגן אריין.
-- מיסטאמע האָט אײַך עמעצער שטארק ליב...
-- אָדער יאָ, אָדער ניט. ווער דארף אזא קאליקע, וי איך?
-- אָט זעט איר דאָך, אז עמעץ דארף, -- האָט מאשע געענטפערט און איז פּאמעלעך ארויס
פון פּאלאטע.
ביז איצט האָט קיינער אין פּאלאטע ניט געלייגט קיין אכט אף בענצלען און זיינע בלומען
נאָר ניקאָלײַ האָט אים א זאָג געטאָן:
-- דו זעסט שוין, בענצל, אז עס האָט געלוינט זיך אָפּשערן. מיר ברענגט קיינער ניט קיין
בלומען. זאָג נאָר, בענצל, דו האָסט דאָ עמעצן אין שטאָט?
-- האָבן האָב איך קיינעם ניט, נאָר מאלע װאָס עס מאכט זיך. עפשער האָט זיך עמעצער
אָפּגעפונען?..
אין אייניקע טעג ארום האָבן זיך אף בענצלס טישל וידער באוויזן בלומען און שאָקאָלאד
דערצו, און וידער, וי אין די פאָריקע טעג, האָט קיינער וועגן דעם ניט גערעדט.
בענצל האָט זיך אָפּגעגאָלט. װוען די סאניטארקע סאָניע איז ארײַן אין פּאלאטע, האָט ער
געבעטן פריש וועש. סאָניע האָט געבראכט אי פריש װעש, אי א נײַע פּיזשאמע מיט רויטע און
װוײַסע פּאסן.
2ון 76
יש
די כעוורע אין פּאלאטע האָבן זיך איבערגעװונקען, נאָר בענצל האָט עס ניט באמערקט. ער
האָט זיך פּאמעלעך איבערגעטאָן, איבערגעלאָזט הענגען דעם לינקן ארבל, דערנאָך אים ארײַנ-
גערוקט אין קעשענע. ווען סאָניע איז ארײַן א צווייט מאָל אין פּאלאטע, האָט בענצל ניט אופגץ-
הערט צו קוקן אף איר. עפשער איז דאָס גאָר איר ארבעט?
-- װאָס איז דאָ הײַנט אין טעלעװיזאָר? -- האָט בענצל א פרעג געטאָן סטאם אין פּא-
לאטע ארײיַן.
-- בענצל, -- האָב איך שוין ניט אויסגעהאלטן, -- צו אײַער געזונט דארפט איר דען א
טעלעװויזאָר?
--- און װאָס װעט זאָגן דער ראדיקוליט? -- האָט זיך ארײַנגעמישט מײַן שאָכן.
-- און עפשער װעט איר אופהערן צו כויזעקן? אף לערנען אנדערע זײַט איר באלאָנים, ---
האָט ניט אויסגעהאלטן זשעניע, --- ער ווייסט אליין, װאָס ער האָט צו טאָן.
-- אויב זיי האָבן פון דעם פארגעניגן, זאָלן זיי כויזעקן, -- האָט בענצל געענטפערט, --
עפשער לינדערט עס זיי די ווייטעקן...
אף בענצלס טישל האָבן זיך אלץ באוויזן בלומען און זיסקײַטן.
די לעצטע נעכט איז בענצל געשלאָפן ניט רויָק. ער האָט באשלאָסן איינמאָל פאר אלעמאָל
מאכן א סאָף, כאפן דעם שולדיקן. כאָטש טיף אין הארצן בא אים האָט זיך באהאלטן א פּאכעד,
אז נאָכדעם קאָנען זיך אופהערן צו באװײַזן די מאטאָנעס.
און וויפל בענצל האָט זיך ניט אָנגעשטרענגט צו ליגן וואך א גאנצע נאכט, האָט אים ניט
געהאָלפן. דער שלאָף האָט געפאָדערט זײַנס. ער פלעגט אײַנשלאָפן און פארשלאָפּן דעם גאסט.
מיר האָבן זיך געמאכט ניט װויסנדיק, אז מיר זעען בענצלס מאטאָנעס. און בלויז סאָקאָלאָוו
האָט איינמאָל ניט אויסגעהאלטן און אָנגעהױבן אײַנטײַנען מיט בענצלען:
-- ווען דו װאָלסט געווען א פישער, װאָלסטו געוויס געװוּסט, אז בא פיש איז דאָס בלוט
רויט, אָבער קאלט. ניט אנדערש, בענצל, אז אין דײַנע אָדערן פליסט בלוט פון א פיש. אזויפיל
יאָרן זײַנען דורך נאָך דער מילכאָמע, צי דען האָסטו ניט געקאָנט געפינען א פּרײַנט אין לעבן?
--- אזא פּרײיַנט, װי איך האָב געהאט, װעל איך שוין קײינמאָל ניט האָבן.. -- האָט בענצל
געזאָגט, און צום ערשטן מאָל פאר די לעצטע טעג איז זײַן פּאָנעם װוידער געװאָרן מאָרעשכױ-
רעדיק.
יענע נאכט איז בענצל לאנג געלעגן מיט אָפענע אויגן. אף מאָרגן האָט ער פארשלאָפן זײַן
פרישטיק. ווען ער האָט זיך אופגעכאפּט, איז אפן טישל לעבן בעט ניט געווען קיין בוקעט פרישע
בלומען. דערפאר איז געשטאנען אָנגעשפּארט אָן א גלאָז א דרײַעקיקער קאָנװערט, אָט פּונקט
אזא, װי אין די מילכאָמע-יאָרן. מיט קליינע אויסיעס איז אויבן געווען אָנגעשריבן ,דאָראָגאָמו
דרוגו באלאיעוווּ ב."1.
דאָס הארץ האָט בא בענצלען אָנגעהױבן שטארקער צו קלאפּן. אָט-אָט װעט עס אינגאנצן
ארויסשפּרינגען. מיט ציטערנדיקע הענט האָט ער גענומען דעם בריוו.
בענצל האָט א װאָרף געטאָן א בליק אף די ארומיקע. אלע זײַנען געווען פארטיפט אין עפּעס
אן ארבעט; ער עס האָט געלייענט און וער עס האָט געשפּילט אין דאמקעס.
בענצלס אויגן האָבן זיך אײַנגעגעסן אין די אויסיעס. ;טײַערער בענצל! בא מיר איז געווען
פונקט אזא גוירל, װי בא דיר. די מילכאָמע האָט צוגערויבט בא מיר מײַן פרוי און דרײַ קינדער.
און דאָך האָב איך געפונען אין זיך מוט צו לעבן. װער קאָן דיך פארשטיין בעסער, װי איך?
דערפאר האָב איך גענומען אף זיך די שווערע אופגאבע דיר אָנצושרײַבן. איך האָף, אז דו ועסט
אונדז גוט פארשטיין און קיין פאריבל ניט האָבן. אונדזער ציל איז געװוען ארױיסצורײַסן דיך
פון פארצווייפלונג, צווינגען דיך ארומקוקן זיך און זען, אז די וועלט איז שיין און אז ארום זײַנען
פאראן א סאך גוטע מענטשן. עפּעס דוכט זיך אונדז, אז דו ביסט שוין אפן ריכטיקן וועג. אדאנק
אונדזערע טײַערע דאָקטוירים פאָר איך הײַנט א געזונטער אהיים. מאָרגן װעסטו אויך פארלאָזן
די פּאלאטע. לוט דעם אָנגעוויזענעם אדרעס לאד איך דיך אײַן צו זיך, װי א כאָשעוון גאסט.
פארגעס ניט, אז אויב דו װעסט קומען אָן א ווענטקע, װעסטו מוזן כאפּן פיש מיט א נעץ. דאָס
װעט זײַן שווערלעך פאר דײַן האנט. זײַ געזונט און גליקלעך".
צום סאָף איז געשטאנען די אונטערשריפט פון סאָקאָלאָון אין נאָמען פון דער גאנצער
פּאלאטע.
1 דעם טײַערן פרײַנט באלאיעוו ב. (רוסיש),
בראַניע סינעלניקאַװא
דער פרילינג גייט
ער קומט מיט א גוטן און ווארעמען רעגן,
ער ברענגט אונדז די ערשטע, די קליינינקע געסט --
פון װײַטן זי קומען אף הימלשע וועגן,
זיי אײַלן, די פייגל, עס ווארט זייער נעסט.
ער נייט שוין זײַן קלייד, ס'זאָל פאר אלעמען קלעקן, --
די סעדער מיט גרינס זאָלן ווערן באצירט.
ער אָטעמט און רוישט און די ערד נעמט ער װעקו --
דו זעסט, ס'האָט דאָס אײַיז אינעם טײַך זיך גערירט!
איך גיי קעגן פרילינג, איך קום אים אנטקעגן
אן אָטעם צו טאָן מיט זײַן לויטערער שײַן.
כ'האָב ווידער א פרילינג אף וועגן באגעגנט
און נאָך מיט א פרילינג מײַן לעבן באנײַט.
68
אװראַם שעכטמאן
עפּעלעך און בארעלעך
עפּעלעך און בארעלעך, ועט די באָבע נוימעלע
װײַנשעלעך און פלוימען, גלעטן זי די קעפּעלעך,
שטייען פולע קאָשעקעס מעכאבעד זײַן די אייניקלעך
בא דער באָבע נוימען.
מיט װײַנשעלעך,
וועלן קומען אייניקלעך מיט פלוימעלעך,
ווייסינקע און שווארצע, מיט בארעלעך,
וועט די באָבע אלעמען מיט עפּעלעך.
צודריקן צום הארצן.
6
ילפים קאָלטעניוק
א נײַער טאָג
אינעם לויטערן באגינען, גיין דעם זון-אופגאנג אנטקעגן,
ווען די זון איז נאָך באהאלטן, טרינקען דאָרשטיק זײַנע שטראלן,
ווען אף גראָזן הויכע, גרינע וואשן זיך מיט פרישע טויען,
ליגט א זילבער-טוי א קאלטער, הערן, װוי מײַן הארץ טוט שאלן,
ווען די בלומען אין די סעדער רופט צו שאפונג, דראנג און בויונג;
האלטן נאָך פארמאכט די אויגן, שרײיַען צו מײַן שטאָט דער ליבער,
ווען אף ביימער צווישן בלעטער װואָס איז פול מיט בלי און זומער:
שװײַגן אומרויַקע פויגלען, -- -- שטיי אוף, ארבעטס-מענטש, דו גיבער,
האָב איך ליב מיט פרייד און רעגונג ס'איז א נײַער טאָג געקומען!
7 ע00,,, /,,
7יש 00
הערשל באראז
דרײַ נאָװעלעטן
אײניקלעך
איבערן ריוו, װוּ עס ליגן טויזנטער אומשולדיקע קאָרבאָנעס, רוישן סאָסנעס. צוקאָפּנס פון
ריוו פארנייגן זייערע צװײיגן װײַסע בערעזעס. ווען די זון לאָזט זיך אראָפּ הינטערן ראנד פונעם
װײַטן וואלד, צינדן זיך אָן די װײַסע שטאמען פון די בערעזעס, וי יאָרצײַט-ליכט.
אהער בין איך געקומען מיט מײַנעם אן אלטן גוטנפרײַנט. אין דער גרוב ליגט אויך זײַן
פאָטער. מיט אונדז זײַנען מיטגעגאנגען מייַן פריינטס צוויי זין. זיי האָבן אוועקגעלייגט בלומען
אפן דענקמאָל, װאָס איז דאָ געשטאנען:
-- טאטע, מירן אָנקלאפּן, זאָל דער זיידע וויסן, אז מיר זײַנען געקומען.
מײַן פרײַנט האָט געשוויגן, ער האָט זיך דערמאָנט, װאָס מע האָט אים דערציילט: באם
ראנד פונעם ריוו שטייט זײַן פאָטער, דער קאָלװירטישער שמיד. ער ווארפט די פאשיסטן גלײַך
אין די נימעסע צורעס ארײין:
-- שיסט, א בראָך אין אײַערע ביינער! עס װועלן נאָך קומען מײַנע אייניקלעך...
מײַן פריַנט האָט שווער א זיפץ געטאָן און געענטפערט די זין:
-- מע דארף ניט, קינדער. ער האָט געװוּסט, אז איר װעט קומען...
2 פרידנס-טװויבן
די נײַע גאס האָט געשמעקט מיט פארב, ואפּנע, אספאלט און האָט נאָך קיין נאָמען ניט
געהאט.
א גרויסער קאָמבײַן האָט צוערשט צעשאָטן די שווארצע קאשע און דערנאָך אײַנגעפּרעסט
זי מיט די וואלצן.
קוים האָט די מאשין פארקערעוועט אין א זײַט, האָבן כעוורע ייִנגלעך אָנגעהויבן ארײַג"
שטעקן אין דעם נאָך ווארעמען אספאלט קליינע װײַסע שטיינדלעך. עס זײַנען אויסגעוואקסן צוויי
ריזיקע טויבן. אף די אױסגעשפּרײטע פליגל איז ווידעראמאָל מיט װײַסע שטיינדלעך געוען
אויסגעלייגט דאָס װאָרט ,פרידן" אף פארשיידענע שפּראכן.
איצט פארשטיי איך, פארװאָס מײיַן זון איז צו מיר נעכטן צוגעשטאנען, איך זאָל אים װײַזן,
ויאזוי מע שרײַבט אָן אף ייִדיש דאָס װאָרט ,פרידן".
-- ייִנגלעך, פון וועג אראָפּ!
-- פעטערל פּעטיע, נאָך א רעגעטשקע.
דער קאָמבײַנער האָט אָפּגעשטעלט די מאשין און איז ארויסגעקראָכן פון דער קאבינע.
אליין נאָך גאָר א יונגער באָכער, האָט ער נײַגעריק א קוק געטאָן, װאָס האָבן דאָ די כעװרעלײַט
אופגעטאָן אזוינס.
-- נו, קונדייסים, לאָמיך אויך א קוק טאָן. װער איז דאָ דער גראמאָטנער? אף וועלכע
שפּראכן איז עס?
-- אָט דאָס, זעסטו אליין, איז אף רוסיש, דאָס -- אף ענגליש, דאָס --- אף שפּאניש, דאָס --
אף ייִדיש און דאָס --- אף פראנצויזיש...
-- נו, װאָס זאָל איך אײַך זאָגן, ,פרידן? קלינגט אף אלע שפּראכן אויסגעצייכנט.
דער פּרעס איז זיך דורכגעגאנגען איבער די שטיינדלעך. די װײַסע טויבן װעלן זיך שוין
איצט שטענדיק טראָגן אין די װײַטע װײַטן.
און די גאס האָט מען א נאָמען געגעבן ----;פרידנס-טויבן".
115
3 א" קרוס פונדערװײַטן
װי גרויסע זילבערנע שטורעם-פייגל, זײַנען געשטאנען די לײַנערס , איל-18". זי זײַנען
געווען נאָרװאָס פון רעמאָנט, װי אָקאָרשט פון דער נאָדל ארויס. נאָך א שאָ און נאָך א שאָ, און
די פליִער פון דער אינדישער אויא-קאָמפּאניע װעלן זיך אופהייבן אף זיי אינדערלופטן. דער
קורס --- דאָרעם-מיזרעך. װוי מע איז זיך דאָ נויהעג שוין א היפשע צײַט, שרײַבן די אוויאדטעכני-
קער אינעם אָרט, װוּ עס פארייניקן זיך די עלעראָנען מיט די פליגל, אף פארשיידענע שפּראכן
איין קורץ װאָרט:
{2086 ,6806 , קוּנתת
איך האָב אויך מיט געדרוקטע אויסיעס אָנגעשריבן אף ייִדיש: , שאָלעם".
דאָס איז געווען ערעוו נײַ-יאָר. און פרילינג האָבן די ,אילן", װוי וואנדער
אומגעקערט צו אונדז.
איך בין צוגעגאנג אָן. אין איין שורע מיט
ען צום באקאנטן לײַנער און אופגעהויבן דעם על
: דלאָשן אָנגעשריבן דאָס
לע
מעצער אָנגעצייכנט א פליוס און אף מאמל
מײַן װאָרט ,שאָלעם* האָט ע
װאָרט ,פריַנטשאפט"..
נשע ציצער אץן ידיש נײַער אלבאַםס פונעם קינסטלער
זינאַווי טאַלקאטשאַוו
צװישן די ייִדישע ביכער, װעלכע עס גיט ארויס
דער פארלאג ,;סאָװצטסקי פיסאטעל" צוזאמען מיטן
אין קיַעװצר פארלאג , מי אי (קונסט) איז
זשורנאל ,סאַָװעטיש היימלאנד", איז נאָרװאָס דצר- דערשינען א נײַער אלבאָם פונעם באקאנטן ייִדישן
שינען און געפינט זיך אין פארקויף עלי שעכטמאנס סאָװעטישן קינסטלער זינאָװי טאָלקאטשאָװ. אף דער
ראָמאן ,ערעװו". דאָס בוך האלט 15 דרוקבויגן און טונקל'גרויער הילע טײלט זיך אויס
שטעלט מיט זיך פאָר א פראכט-אויסגאבע. דער אװ- אויסיעס דאָס װאָרט קאָשװענטשים".
טאָר פון די איליוסטראציעס איז דער יונגער קינסט- די צייכענונגען און געמעלן װערן באגלײט מיט
מיט שווארצל
לער ד. ליאַן.
עס געפינען זיך אין דרוק און װעלן אינגיכן דער-
שײַנען נאָטע לוריעס ,הימל און ערד" (א ראָמאן
אין דרײַ טיילן) און מוישע טייפס ,אויסדערװיילטס"
(א פּאָעטישע זאמלונג פון לידער, באלאדעס און
פּאָעמעס).
בא דער געלעגנהײַט גיבן מיר צו װיסן
נער, אז די אויסגאבעס אין ייִדיש קאָן
אויסשרײיבן דורך פּאָטשט, לויטן אדרעס:
די לייץ-
מען אויך
,9 ,אסחעץסקסת 28168114 ,1008482א
ע1סדזיסת---1108ו4161 26ידס
-64 לֹא. 180831142 סיזס1ואלווווזע
צוויי פאָרװערטער: פונעם סאָװעטישן פּליַצר יו. צור*
קאן, װאָס איז בייס דער מילכאָמע געװען א געפאנ-
גענער אין א רײי פאשיסטישע טויט:לאגערן, און
פונעם דיכטער לעאָניד פּערװאָמײַסקי, װעלכער דער"
ציילט װעגן דעם לעבן און שאפן פונעם קינסטלער
און װעגן די רעפראָדוקציעס, װאָס זײַנען אײַנגץ-
שלאָסן אינעם אלבּאָם,
ז. טאָלקאטאָװשס צװיי אלבאָמען --,מײַדאנעק"
און ,די בלומען פון אָשװענטשים" -- זײַנען דער
שינען אין פּוילן. מיט ,, אָשװענטשים* װערט פארענ-
דיקט די טרילאָגיץ פונעם קינסטלער װעגן די היטלע-
ריסטישע רעציכעס.
י. מעראסעס
,אייביקער שאך" אין
רוסיש
אין נומער 8 פון זשורנאל
;דרוזשבא נאראָדאָװו* איז אָפּגע-
דרוקט אין א רוסישער איבער-
זעצונג ייִצכאָק מעראסעס ראָ-
מאן , אײיביקער שאך", װעלכער
איז צום ערשטן מאָל פארעפנט-
לעכט געװאָרן אין זשורנאל ,סאָד
ועטיש היימלאנד" נומ. 5 פון
4 יאָר.
יי ייא רא וט
א נײַער בײַטראַג אין
דער סאַוועטישער
סעמיטאַלאַגיע
אף א סעסיע פון דער לענינ-
גראדער אָפּטײלונג פונעם אינס-
טיטוט פון די פעלקער פון אזיץ
זײַנען באהאנדלט געװאָרן נײַ-
אנטדעקטע שריפטלעכע דענקמע-
לער פון די מיזרעך-פעלקער. די
אָנטײלנעמער פון דער סעסיע
האָבן אויסגעהערט א ריי פאָרט-
ראגן פון די סעמיטאָלאָגן מ. זיס-
לין, מ. יעליאזאראָװא און א. גא-
זאָװו-גינזבערג, אין װעלכע זײ
באהאנדלען אייניקע פּראָבלעמען
פון דער געשיכטע און הײַנט"
צײַטיקן צושטאנד פון העברעיש.
א גרויסן אינטערעס האָט
ארויסגערופן דער פאָרטראג
פונעם יונגן סעמיטאָלאָג א. גא-
זאָוו-גינזבערג װעגן דער באװו'
סטער מעגילע ,די מילכאָמע
צװישן די זין פון ליכט און די
זין פון כוישעך". דער פאָרשער
האָט דערװידערט קעגן א רײ
קאָרעקטיוון, װעלכע אייניקע גע-
לערנטע האָבן ארײַנגעטראָגן אין
דער מעגילע.
אויסלענדישע פובליציסטן בא אונדז צוגאסט
דאַװיד דיאמאנט
(פאריזעש)
הין די רייען פון דער ווידעישטונד-
ביווע;ונ, איו פראנקריַך
האיאָר האָט די פּראָגרעסיווע מענטשהייט אין גאָר דער וועלט געפײַערט דעם 20-טן יאָר-
טאָג פונעם ניצאָכן איבער די דײַטשיש-פאשיסטישע האָרדעס. אין די שלאכטן קעגן דעם פאשיזם
האָבן אָנטײלגענומען אלע פרײהײַטסליבנדיקע פעלקער פון דער װעלט. אָבער דאָס ערשטע
אָרט אין דער אנטיהיטלערישער קאָאליציע האָט פארנומען דער סאָוועטנפארבאנד, וועלכער האָט
אף זײַנע אקסלען אױיסגעטראָגן די גרעסטע און שווערסטע קאָרבאָנעס אין אָט דער שוידערהאפ-
טער מילכאָמע. א בעקאָװעדיקן כיילעק אין דעם ניצאָכן האָט אויך דאָס פראנצויזישע פאָלק.
פראנקרײיַך מיט זײַנע דעמאָקראטישע און רעװאָליוציִאָנערע טראדיציעס האָט געפירט דעם
קאמף קעגן די נאציסטן אין אנדערע באדינגונגען, איידער די סאָוועטישע פעלקער. די פּאטריאָ-
טישע אינטערעסן פון פראנקרייך, די שטרעבונג פון די פראנצויזישע פאָלקסמאסן צו פרײַהײַט
און אומאָפּהענגיקײײַט זײַנען אָבער פולשטענדיק צונויפגעפאלן מיט די אינטערעסן פונעם סאָװוע-
טישן פאָלק. און אנדערש האָט עס גאָר ניט געקאָנט זײַן: די געשיכטע לערנט אונדז, אז אין די
אנטשיידנדיקע היסטאָרישע עפּאָכעס זײַנען די אינטערעסן פון די דאָזיקע צװיי לענדער אין
גרעסטן טייל צונויפגעפאלן.
מיר האלטן פאר וויכטיק צו באקאנען די לייענער כאָטש מיט א טייל פון די סאָוועטישע
ייִדן, וועלכע האָבן גענומען אן אקטיוון אָנטײל אינעם קאמף קעגן היטלעריזם אף דער פראנ-
צויזישער טעריטאָריע, אין די רייען פון דער פראנצויזישער ווידערשטאנד-באוועגונג (רע-
זיסטאנס).
והער זי טעשן וא 0
די סאָוועטישע מענטשן, וועלכע האָבן בייס דער צווייטער וועלט-מילכאָמע זיך געפונען אין
פראנקרייַך אף די טעריטאָריעס, װאָס זײַנען אָקופּירט געװאָרן דורך די נאציסטן, דארף מען
אײַנטײלן אין דרײַ קאטעגאָריעס: 1) קריגסגעפאנגענע, 2) דעפּאָרטירטע פון אנדערע לענדער
און 3) אימיגראנטן, וועלכע האָבן זיך באזעצט אין פראנקרײַך ביז דער מילכאָמע.
צװישן די סאָוועטישע קריגסגעפאנגענע, וועלכע האָבן זיך אײַנגעשלאָסן אין דער פראנ-
צויזישער ווידערשטאנד-באוועגונג, זײַנען קיין ייִדן, נאטירלעך, ניט געווען, װײַל באם פארכאפּן
סאָוועטישע מענטשן אין געפאנגענשאפט פלעגן די היטלעריסטן טייקעף אָפּקלײַבן די ;קאָמיַסארן
און ייִדן" און דערשיסן אָדער דעפּאָרטירן אין די טויט-לאגערן (סאָביבאָר, אָשװענטשים, טרעב-
לינקע און פיל אנדערע).
117
=
קיין ייִדן האָבן זיך ניט געפונען אויך אין דער צווייטער קאטעגאָריע, דה. צװישן די דעפּאָר-
טירטע פון אנדערע לענדער. ייִדן פלעגן די נאציסטן דעפּאָרטירן פון אלע אָקופירטע לענדער
נאָר אין די טויט-לאגערן.
בלײַבט איבער די דריטע קאטעגאָריע, דה. אזעלכע, וועלכע האָבן אין דער צײַט צוישן די
צוויי וועלט-מילכאָמעס אימיגרירט קיין פהאנקרײַך. מע קאָן צוגעבן צו זיי אויך א טייל ייִדן פון
די קריגסגעפאנגענע, װעלכע עס האָט זיך אײַנגעגעבן אויסצובאהאלטן פון די היטלעריסטן
זייער ייִדישע אָפּשטאמונג.
+יויהןר אין דער פראפאה"זישערי"רעו"סטאנט
,רעזיסטאנס" -- דאָס איז די פראנצויזישע באצייכענונג פונעם באגריף ו
באוועגונג. אין פארשיידענע לענדער װערט די קאָנצעפציע פון רעזיסטאנס אופגעפ
שיידן. אייניקע זעען ניט אײַן קיין שום כילעק צװישן דעם פארמילכאָמעדיקן קאמף
שיזם און דעם קאמף, װאָס איז געפירט געװאָרן קעגן די היטלעריסטישע אָקופאנטן.
מיר באטראכטן דאָ דעם אויסדרוק רעזיסטאנס אין דעם זין, װי ער איז אופגעפאסט אין
פראנקרײיך, דה. אלס ווידערשטאנד-באוועגונג קעגן די היטלערישע אָקופאנטן. אין רעזיסטאנס
זײַנען געווען פארייניקט קאָמוניסטן, גאָליסטן, די ובליקאנער -- קורץ, יענע אלע, וועלכע
האָבן געקעמפט פאר א פריי פראנקרייך. אין פּאָליטישער הינזיכט אָבער האָבן דאָס הױיפּט-אָרט
פארנומען די קאָמוניסטן און גאָליסטן.
באלד נאָך דער היטלעריסטישער אינוואזיע אין פראנקרײַך האָט די פראנצויזישע קאָמו
ניסטישע פּארטיי זיך געװוענדט מיט א רוף צום גאנצן פאָלק, אופאָדערנדיק יונג און אלט ארײַנ-
צוטרעטן אין דער באוועגונג פון ווידערשטאנד קעגן די היטלערישע אָקופּאנטן. אינעם רוף,
אונטערגעשריבן דורכן גענעראל-סעקרעטאר פון דער פארטיי מאָריס טאָרעז און סעקרעטאר
זשאק דיקלאָ, איז געווען געזאָגט:
'
+
=
54
צאר =
6
ו-
ש
דל
7
3
,פראנקרײַך האָט געליטן א מאפּאָלע, דאָס לאנד איז אַקופירט און דערנידעריקט. אַבער
קיינמאָל װעט אזא גרויס פּאָלק, װי אונדזערס, ניט װערן קיין פאָלק פון שקלאפן.. פראנקרײַך
מיט זײַן רומפולער פארגאנגענהײַט װעט זיך ניט שטעלן אף די קני.. ניט די באזיגטע גענע-
ראלן, ניט די אפעריסטן, ניט די פארדאָרבץ גע פּאָליטיקער קאָנען אופשטעלן פראנקרײַך. די
גרויסע האָפענונג אף נאציאָנאלער און סאַציָאלער באפרײַונג װצט פארװירקלעכט װערן נאָר
דורכן פּאָלק. דער פראָנט פון פרײַהײַט, פון אט און פון דער װידער-אופלעבונג פון
פראנקרײיַך קאָן געשאפן װערן ארום דעם ארבעטער-קלאס...י
עס איז זעלבסטפארשטענדלעך, אז די סאָוועטישע ייִדן, וועלכע זײַנען ארײַנגעטראָטן אין
דער ווידערשטאנד-באוועגונג, האָבן, װי די מערהייט אימיגראנטן פון אנדערע לענדער, געקעמפט
אין די רייען פון יענע אָרגאניזאציעס און גרופּירונגען, װאָס זײַנען אויסגעבילדעט געװאָרן דורך
דער קאָמוניסטישער פּארטיי. אזעלכע פארייניקונגען זײַנען געווען ניט װײיניק. מיר װעלן אָנרופן
כאָטש אזא אָרגאניזאציע, וועלכע איז געגרינדעט געװאָרן דורך דער קאָמוניסטישער פארטי,
װי די מאָ.י. (אָרגאניזאציע פון אויסלענדישע ארבעטער), װאָס האָט אין גײַסט פון די נאָבעלע
טראדיציעס פון פּראָלעטארישן אינטערנאציאָנאליזם פארטיידיקט די אויסלענדישע ארבעטער
קעגן דער ווילדער עקספּלואטאציע מיצאד די קאפּיטאליסטן.
זאָל דאָ אויך געזאָגט װערן, אז די קאָמוניסטישע פּארטיי פון פראנקרײַך האָט אין איר
קאמף קעגן נאציזם מוטיק געקעמפט אויך קעגן אנטיסעמיטיזם און ראסיזם. די ערשטע צויי
יאָר פון דער אָקופּאציע איז די קאָמוניסטישע פּארטיי געווען די איינציקע, װאָס איז ענערגיש
ארויסגעטראָטן קעגן די ראסן-פארפאָלגונגען. זי האָט ארויסגעגעבן אין הונדערטער טויזנטער
עקזעמפּליארן מאסן-אופרופן, פּראָקלאמאציעס און בראָשורן, װי: ,אנטיסעמיטיזם --- דאָס געווער
פון רעאקציע:", אנידער מיטן בארבארישן ראסיזם!", ,נידער מיטן אנטיסעמיטיזם, קאָװעד די
ייִדישע כאוויירים, וועלכע זײַנען געפאלן אין קאמף פאר דער פּרײיהײַט און אומאָפּהענגיקײַט
פון פראנקרײיַך!", ;די נאצישע גרויזאמקײיַטן אין פּאריזשער ראיאָן (וועגן דעם לאגער דראנסי)",
;שטייט אוף קעגן די בארבארן!*, ,זי זײַנען אויסער די ראמען פון דער ציוויליזאציע". די קאָמ-
פּארטיי האָט אויך ארויסגעגעבן א טעאָרעטישע בראָשור ;אנטיסעמיטיזם, ראסיזם און די ייִדן-
פראגע" און אנדערע ווערק.
118
די אקטיװקײַט פון די יידלשע ריעש שוטענה טאש
די ייִדישע אָנטײילנעמער אין רעזיסטאנס זײַנען געווען אויסערסט אקטיוו, זייער טעטיקײַט
האָט געטראָגן דעם פארשיידנסטן כאראקטער. זיי זײַנען ארײַנגעטראָטן אין די רייען פון פ.ט.פּ.
(פרײַשיסער און פארטיזאנער), זיך באטייליקט אין די קאמפס-גרופּן, וועלכע זײַנען געשאפן גע-
װאָרן דורך דעם ,פארבאנד פאר ווידערשטאנד און קעגנזײַטיקער הילף" (אוניאָן"), זיי האָבן
געדרוקט און פארשפּרייט די אומלעגאלע װוידערשטאנד"-פּרעסע אין ייִדיש און פראנצויזיש, אָר-
גאניזירט הילף פאר די קאָרבאָנעס פון אנטיסעמיטיזם, ארויסגעריסן ייִדישע קינדער פון די
נעגל פון דער געסטאפאָ (אין א סאך פאלן האָבן זיי עס געטאָן מיט געווער אין די הענט), גע-
שאפן אין די אומלעגאלע פּראָפּאריינען גרופּעס, וועלכע האָבן דורכגעפירט סאבאָטאזש-אקטן
אין די אונטערנעמונגען, װאָס האָבן געארבעט פאר דער דײַטשישער ארמיי, געקעמפט אין די
רייען פון מ.נ.צ.ר. (נאציאָנאלע באוועגונג קעגן ראסיזם), אויך אין די רייען פונעם ,נאציאָנאלן
פּראָנט"?. א אין די געגנטן פון צאָפן- און מיזרעך-פראנקרייך זײַנען זי אין 1943 צוגעטראָטן צום
שאפן פארטיזאנישע מאכנעס פון די סאָוועטישע קריגסגעפאנגענע און דעפּאָרטירטע. אין דעם
פראט איז זייער טעטיקײַט געווען מאמעש ניט אָפּצושאצן, װײַל זיי זײַנען געווען קימאט די
איינציקע, װאָס האָ אָב באהערשט רוסיש, אוקראיניש און װײַסרוסיש.
מיר ווייסן, אז אין דער סאָװועטישער ארמיי און אין דער סאָוועטישער פּארטיזאנער-באווע-
גונג האָבן א מפט מענט שן פון העכער 60 פעלקער און פעלקערשאפטן. פראנקרײַך איז, פאר-
שטייט זיך, ניט קיין פילנאציאָנאלע מעלוכע. נאָר באם אויסברוך פון דער מילכאָמע האָבן אויס-
געדריקט זייער ווילן פּרײַװיליק ארײַנצוטרעטן אין דער פראנצויזישער ארמיי אויסלענדער פון
זיבן און פערציק פעלקער. צווישן זיי זײַנען געווען 40 טויזנט 1 וועלכע האָבן ב; יי
אימיגרירט קיין פראנקרײַך (סאכאקל האָט די צאָל אײַנגעוואנדערטע ייִדן צוזאמען מיט די
פרויען, קינדער און זקיינים באטראָפן 150 טויזנט מענטשן).
אין דער רעזיסטאנס האָבן די ייִדישע אָנטײלנעמער זיך געפילט ניט איזאָלירט. זי זײַנען גע-
ווען גלײַכבארעכטיקטע מיטגלידער פון א גרויסער אינטערנאציאָנאלער פעלקער-מישפּאָכע. זי
האָבן זיך געשלאָגן האנט בא האנט מיט פראנצויזן, איטאליענער, פּאָליאקן, טשעכן, דײַטשישע
אנטיפאשיסטן, עסטרײַכער, רומענער, שפּאניער, ארמענער, אונגארן, יוגאָסלאוון, פיל סאָוועטישע
בירגער און אנד. ׂ
די ייִדישע אָנטיילנעמער אין דער פראנצויזישער וידערשטאנד-באוועגונג האָבן מיט א
פארכאפּטן אָטעם נאָכגעפאָלגט נאָך די העראָיַשע שלאכטן פון דער סאָוועטישער ארמיי; אויך
נאָך די הייסע קאמפס-רופן פון די סאָוועטישע ייִדן. מיט ענטוזיאזם האָבן זי געלייענט די רעדעס
אפן ערשטן מאָסקװער מיטינג פון די פאָרשטײיער פונעם ייִדישן פאָלק דעם 24 אװגוסט 1941,
אף ועלכן עס זײַנען ארױיסגעטראָטן דער פאָלקס-ארטיסט פון פססר שלוימע מיכאָעלס, דער
פידלער דאָװיד אויסטראך, דער רעזשיסער ס. איזענשטיין, די שרײַבער אי. ערענבורג און
ד. בערגעלסאָן, אויך ייִדן סאָלדאטן און קאָמאנדירן פון דער סאָוועטישער ארמיי. עס איז אומעג-
לעך איבערצוגעבן דעם רוישעם, װאָס עס האָט געמאכט דער מאניפעסט, וועלכער איז אָנגענומען
געװאָרן אף דעם דאָזיקן מיטינג און איז אונטערגעשריבן געװאָרן דורך א גרויסער צאָל ייִדישע
סאָוועטישע שרייבער, וויסנשאפט-טוער, קינסטלער, ארטיסטן, זשורנאליסטן.
,.אונדזער פאָלק װעט ניט אונטערגיין. דאָס פאָלק פון ראמבאם, שפּינאָזע, מענדעלסאָן,
היינע, איינשטיין, דאָס פאָלק, װאָס האָט שוין מיט טויזנטער יאָרן צוריק געענטפערט זײַנע
פּײַניקער מיטן שטאָלצן ,לא אמות, כי אחיה"?, ענטפערט אויך היינט זײַנע פּײַניקער: ;איך װעל
ניט שטארבן, נאָר לעבן".
י רעזיסטאנס-קעמפער האָבן מיט באגייסטערונג נאָכגעפאָלגט די העלדנטאטן פון די סאָ-
וועטישע קריגסלײַט, דערונטער ייִדן. די יעדיעס וועגן דעם האָבן זיי געשעפּט אין דער אומלע-
גאלער ווידערשטאנד-פרעסע. זי פלעגן וועגן יעדן נײַעם העלדנטאט איבערגעבן פון מויל צו
מויל. אזעלכע יעדיִעס פלעגן זײַן א מאָראלישע באװאָפּענונג, א קוואל פון נײַע, פרישע קויכעס.
צווישן די ייִדישע אָנטײילנעמער אין דער רעזיסטאנס זײַנען געווען א סאך אָפּשטאמיקע פון
װאָלין (לויצק, וולאדימיר-װאָלינסק, ראָװונע אא.), פון בעסאראביע, טראנסילוואניע, ליטע, לעט-
לאנד, לװאָוו און אומגעגנט. קיין גענויע יעדיִעס וועגן זי האָבן מיר נאָך דערװײַל ניט. מיַר
ג דער נאציאָנאלער פראָנט איז געשאפן געװאָרן דורך דער קאָמוניסטישער פארטיי אין מײַ 1941. אין אים
זײַנען געװען פארייניקט אָרגאניזאציעס און פּערזענלעכקײַטן, ועלכע האָבן געהערט צו די פארשיידנסטע פּאָלי-
טישע שאטירונגען.
2 לוי אָמוס, קי עכיע.
19
ווייסן נאָר, אז אייניקע פון זיי האָבן נאָכן קריג אומגעקערט זיך קיין סאָוועטנפארבאנד אף
שטענדיקער וווינונג. דאָס זייַנען:
שורא כאכאם -- א מוטיקע פרוי, װאָס האָט אָרגאניזירט די פרויען אין דער רעזיסטאנס
אין די יאָרן פון דער היטלערישער אָקופּאציע. כוץ דעם, איז זי בייס דער אָקופּאציע און אויך
שפּעטער געווען סעקרעטאר פון מארסעלער אָפּטײלונג פונעם /פארבאנד פאר ווידערשטאנד און
קעגנזייטיקער הילף" (,אוניִאָן"). זי וווינט הײַנט אין קעשענעוו (מאָלדאוויע);
טשערנין -- א געוועזענער קעמפער אין דער אינטערנאציאָנאלער בריגאדע אין שפּא-
ניע, בייס דער צווייטער וועלט-מילכאָמע געווען טעטיק אין דער פראנצויזישער פּארטיזאנער-
באוועגונג (מאקי). ער וווינט איצט אין ריגע (לעטלאנד);
גאסטאָן גרינער -- אין דער רעזיסטאנס געוװוען טעטיק אלס סעקרעטאר פונעם
אײינהײַט-קאָמיטעט, װוּ ער איז געווען א פאָרשטייער פון די קאָמוניסטן. אף דעם פּאָסטן האָט
ער געארבעט ביז זײַן אָפּפאָרן קיין סאָוועטנפארבאנד. װי אונדז איז באװוּסט, האָט ער געקליבן
זיך באזעצן אין אָדעסער געגנט.
גענויערע יעדיִעס זײַנען פאראן וועגן א ריי קעמפער, וועלכע זײַנען געפאלן מיט א העלדנ-
זייערע ביאָגראפיעס,
טויט אין די שלאכטן קעגן דער בלוטיקסטער פאשיסטישער כײייע. אייניקע
וועלכע זײַנען פולער אויסגעשטודירט, ברענגען מיר דאָ.
קויסאף קלישטש צון זײַן פרוי אנריעט
יויסעף איז געבוירן אין
5 אין שטעטל קלישקאָ-
װויטש (בעסאראביע). זײַן
מוטער איז געשטאָרבן בייס
דעם קימפּעט, זײַן באָבע,
בא װעלכער ער האָט זיך
געהאָדעװעט, איז געווען א
פרומע ייִדענע און געװאָלט
געבן אים א רעליגיעזע
דערציונג.
זײַן פאָטער, א בוכ-
האלטער, א פאָרגעשריטע-
נער מענטש, האָט אָבער גע-
שיקט יאָסלען אין דער כאָ-
טינער גימנאזיע. דאָס ייִנגל
האָט ארויסגעוויזן זעלטענע
פײיַקײַטן צו מאטעמאטיק.
נאָך אלס גימנאזיסט האָט יאָסל ענערגיש שטודירט סאָציָאלע פּראָבלעמען און איז גע-
װאָרן איינער פון די אקטיווסטע טוער אין דער אומלעגאלער אָרגאניזאציע ,דער רויטער גימ-
נאזיסט". אינגיכן האָט ער דערװאָרבן גרויס אװטאָריטעט צװוישן דער שול-יוגנט און האָט אנט-
װויקלט אן אקטיווע טעטיקײַט אויך צװישן דער פּויערישער יוגנט, צװישן די קינדער פון
אָרעמפּויערים.
קיין מארקסיסטישע ליטעראטור איז אין כאָטין בייס דער באָיארישער הערשאפט ניט
געווען. וועגן אויסשרײַבן מארקסיסטישע װוערק פון סאָוועטנפארבאנד האָט מען גאָר אפילע ניט
געטאָרט טרוימען. באהערשנדיק גוט שפּראכן, האָט יאָסל אליין איבערגעזעצט פון פראנצויזיש
דעם אקאָמוניסטישן מאניפעסט" און גרעסערע שטעלן פון ענגעלסעס ;אנטי-דיורינג". פיל
קאָמוניסטישע קעמערלעך האָבן מיט דער הילף פון יאָסלס איבערזעצונגען שטודירט די קלא-
סיקער פון מארקסיזם.
יויסעף קלישטש איז געווען א פלאמיקער רעדנער, א טאלאנטפולער אָרגאניזאטאָר און א
עסירעסנעפעשדיקער רעװאָליוציאָנער. העלפן א כאווער אין א נױיט איז געווען פאר אים אן
עמעסער פארגעניגן.
פארענדיקט די גימנאזיע, איז יאָסל אָנגעקומען אין בוקארעשטער פּאָליטעכניקום. אויך
דאָרט האָט ער זיך אויסגעצייכנט מיט זײַנע גרויסע פײיַקײַטן. נאָך אלס סטודענט איז ער ארײַני
100
געטראָטן אין דער רומענישער קאָמוניסטישער פּארטיי און איז געװאָרן איינער פון אירע
אקטיווע פונקציאָנערן.
די יונגען פון דער פאשיסטיש-אנטיסעמיטישער אָרגאניזאציע ,אייזערנע גווארדיע" האָבן
צו װויסן געגעבן דער סיגוראנצע וועגן דער קאָמוניסטישער טעטיקײַט פון י. קלישטש. מע
האָט אים ארעסטירט און צײַטװײַליק, ביזן געריכט, ארויסגעלאָזט אף קויציע. נאָר צום געריכט
האָט ער זיך ניט געמאָלדן.
אין 1936 איז פאָרגעקומען אין בוקארעשט א גרויסער אנטיקאָמוניסטישער פּראָצעס. פארן
געריכט זײַנען געשטאנען ארום הונדערט קאָמוניסטן. אלע זײַנען זיי פארורטיילט געװאָרן צו
שווערער טפיסע. יאָסל איז הינטער די אויגן פארמישפּעט געװאָרן צו פינף יאָר קאטאָרגע-
טפיסע. צוזאמען מיט א גרופע כאויירים (מוישע שוסטער, שמעלקע װײַסבערג, טקאטשמאן,
מאָטל סאקציער, כאווערטע בוזי טײַך און אנדערע) אנטלויפט ער פון רומעניע קיין פאריזש.
אין פּאריזש קומט יויסעף אָן אין סאָרבאָנער אוניווערסיטעט, אפן ליטערארישן פאקולטעט.
ער פירט א רעװאָליוציאָנערע ארבעט צװישן די סטודענטן און אויך צװישן דער ייִדישער אר-
בעטער-יוגנט, אנטוויקלט א פאָליטישע און קולטורעלע טעטיקײַט אינעם ,יוגנט-קלוב" פון די
ארבעטער (א.י.ק.), דרוקט זיך אין דער ;נײַער פּרעסע"1.
באלד װי עס איז אױיסגעבראָכן די צווייטע וועלט-מילכאָמע, איז קלישטש פרײיװיליק ארייַנ-
געטראָטן אין דער פראנצויזישער ארמיי, װוּ ער האָט געדינט אלס קוילנווארפלער.
פון סאמע אָנהייב פון דער פאשיסטישער אָקופּאציע איז ער אקטיוו טעטיק אין דער רעזי-
סטאנס. ער איז איינער פון די ערשטע שלאכטלײַט אינעם ;ערשטן אָטריאד פון פריישיסער און
פּארטיזאנער" (פ.ט.פ.). אין דעם דאָזיקן אָטריאד האָבן זיך געפונען א סאך ייִדן פון אונגארך,
רומעניע, בעסאראביע, טראנסילוואניע, בוקאָווינע. דאָס זײַנען געווען אין דער מערהײַיט רעװאָ-
ליוציאָנערע ארבעטער און אינטעליגענטן.
ניט געקוקט אן שווערן געזונט-צושטאנד (ער האָט געליטן פון א לונגען-פעלער), באטיי-
ליקט זיך קלישטש אין אלע קריגס-אקציעס פונעם אָטריאד. די פ.ט.פּ. האָט נאָך דעמלט ניט
געהאט קיין געווער. האָט יאָסל מיט זײַנע כאוויירים אליין געגרייט אופרײַס-פלעשער און אופ-
געריסן מיט זיי היטלעריסטישע גאראזשן און אװטאָ-פּארקן.
יויסעף קלישטש צייכנט זיך אויס אלס באגאבטער קריגסמאן. אין 1943 װוערט ער באשטימט
אלס שעף פונעם ,ערשטן אָטריאד?. ער פירט דורך מיטן אָטריאד א גלענצנדיקע אטאקע קעגן
,זאָלדאטענהיים? אפן בולוואר סימאָן באָליוואר. די דאָזיקע אטאקע איז ארײַן אין דער געשיכטע
פון דער רעזיסטאנס אלס איינע פון די באדייטנדיקסטע אקציעס.
דעם 6 יון 1943 האָט יויסעף קלישטש אטאקירט מיט זײַן אָטריאד צוויי פאשיסטישע מיליי
טער-טיילן, וועלכע האָבן מארשירט אף די גאסן פון קלישי (א שטעטל הינטער פּאריזש). די
אטאקע איז זייער געלונגען, די היטלעריסטן האָבן אָנגעצײלט היפש טויטע און פארװוּנדעטע.
יויסעף אליין איז אויך פארווונדעט געװאָרן און האָט ניט געקאָנט אָפּטרעטן. די היטלעריסטן,
ווילד פון רעציכע, האָבן ארויסגערופן די אוויאציע. צענדליקער באָמבירער האָבן אטאקירט דעם
פּלאץ פון דער אטאקע, וועלנדיק איבערשנײַדן די פּארטיזאנער דעם װעג פאר צוריקטריט.
יויסעף האָט זיך קוים דערשלעפט צו א קעלער פונעם הויז אף דער גאס דע ל'אברעווּאר, נו-
מער 2. די פאשיסטן זײַנען געפאלן אף זײַנע שפּורן און גענומען האָגלען אין קעלער מיט קוילף
יויסעף האָט געווארט, ביז זיי װעלן זיך דערנעענטערן. די דאָזיקע טאקטיק האָט ער זיך אויס-
געלערנט פונעם בארימטן פילם ,, טשאפּײַעװ". ווען די היטלעריסטן זיינען שוין געווען ניט װײַט
פון אים, האָט ער מיט זײַן אװוטאָמאט אוועקגעלייגט צוויי דײַטשן. מיט א געדיכט פּײַער גייט
צו צום קעלער א נײַע גרופּע עסעסאָווצעס. יויסעף באגעגנט זיי מיט א פרישער פּאָרציע קוילן.
ארום קעלער ליגט שוין א שפּאָר ביסל טויטע און פארװווּנדעטע פאשיסטן.
די דאָזיקע שלאכט האָט געדויערט העכער זעקס שאָ. פון איין זײַט -- בא הונדערט עסעסאָוו-
צעס. פון דער אנדערער -- איין יויסעף.
א דורכגעלעכערטער פון קוילן, פארלוירן א סאך בלוט, ווערנדיק אלץ שוואכער און שוואכער,
האָט יויסעף מיט דער לעצטער קויל העלדיש פארענדיקט זײַן לעבן..
דעם 7 יוֹל 1946 האָט דער מוניציפּאל-ראט פון קלישי באם אָנטײיל פון ,נאציאָנאלן פארבאנד
פון פרייַשיסער און פּארטיזאנער", ,נאציאָנאלן רומענישן פראָנט אין פראנקרײיך", /פארבאנד
פאר ווידערשטאנד און קעגנזײַטיקער הילף" (;אוניאָן"), ?געזעלשאפט פון בעסאראבער לאנדס-
1 װײַזט אויס, ער האָט זיך געכאסמעט מיט א פּסעװדאָנים, װײַל אין די קאָמפּלעקטן קנײַע פּרעסע" פון
יעגע יאָרן האָבן מיר זײַן נאָמען ניט געפונען.
121
א א א א א א א א א א א אא א אלא לא א אלא אלא א אלא אא א א יא
זז זו
לײַט* פײַערלעך צוגעפעסטיקט א מירמלנעם געדענק-טאָווֹל אפן הויז, װוּ עס איז פאָרגעקומען
די העראָיַשע שלאכט.
אויך אין סאָוועטנפארבאנד, אין כאָטינער מוזיי, שײַנט אראָפּ פון וואנט דאָס ליכטיקע
פּאָנעם פונעם אומפארגעסלעכן העלד יויסעף קלישטש. א בעקאָװועדיק אָרט אע יט
שטאָלצער קעמפער קעגן היטלעריזם אין טשערנאָוויצער מוזיי פון דער ארבעטער- באוועג
ערעוו דער היטלערישער אָקופּאציע פון פּאריזש, אין דעקאבער 1940, האָט יויסעף קלישטש
כאסענע געהאט מיט אנריַעט טאָװאראָווסקע. אנריִעט איז געבוירן אין פאריזש, נאָר אירע על-
טערן האָבן געשטאמט פון בעסאראביע. אין א יאָר ארום איז אין דעם קליינינקן געזינדל צוגעקו-
מען א ייַנגעלע סערזש (סערגיי).
דער העלדנטויט פונעם מאן און דער ארעסט פון די עלטערן אין נאָיאבער 1943 האָבן
דערוועקט אין אנריעט אן אומגעצוימט נעקאָמע-געפיל. אלס מיטגליד פונעם ,נאציאָנאלן פאר-
באנד פון פריישיסער און פּארטיזאנער" ווערט זי א פארבינדלערן און גיט זיך אָפּ דער געפערלע-
כער ארבעט פון טראנספּאָרטירן געווער און אמוניציע. די געסטאפאָ שפּירט זי אויס, און דעם
9 מארט 1944 ווערט זי ארעסטירט צוזאמען מיט אירע שוועסטער.
אין די פּײַניקונגס-קאמערן פון דער ,ספּעציעלער בריגאדע" פון געסטאפאָ פירט זי זיך
אוף װי א מוטיקע פּארטיזאנערן. נאָך לאנגע פארהערן ווארפט מען זי ארײַן אין דער פאריזשער
פרויען-טפיסע ;לא פּעטיט כאָקעט". פון דאָרט פירט מען זי אריבער אין דער פרען-טפיסע
הינטער פּאריזש, וועלכע איז געווען בארימט מיטן גרויסן קאָנטינגענט פּאטרלאָטן, װאָס זײַנען
פארורטיילט צום שיסן. פון דער פרען-טפיסע שיקט מען זי אין פײַניקונגס-לאגער דראנס.
דעם 31 יוֹל 1944 ווערט זי דעפּאָרטירט, װאָס האָט אף דער דעמלטיקער שפּראך באטײַט פאר-
מישפּעט צום טויט.
דעם 4 אװוגוסט 1944, דרײַ װאָכן פארן פּאריזשער אופשטאנד, האָט מען אנריעטען גע-
בראכט קיין אָשװענטשים, װוּ מע האָט זי גלײַך אָפּגעפירט אין די גאז-קאמערן.
מישעל ראַלניק
געבוירן אין 1908 אין פּלונגיאן, א קליין שטעטעלע אין ליטע, ניט װײַט פון טעלץ (געווע-
זענע קאָוונער גובערניע). די פאמיליע פון מישעל ראָלניק איז געווען א טיפּישע פאר יענע צײַטן
דער פאָטער א לאמדן, געזעסן טאָג און נאכט אין בעסמעדרעש בא דער געמאָרע. די שפּײַן-
געבערן איז געווען די מוטער, װאָס האָט געהאלטן א שניט-קראָם.
קימאט אלע מיטגלידער פון מישעלס געזינד זײַנען דערמאָרדעט געװאָרן דורך די היטלע-
ריסטן. לעבן געבליבן זײַנען נאָר זײַנע דרײַ ברידער. איינער פון זי -- הערשל -- איז אן אד-
װאָקאט, פּראקטיקירט אין קאָװונע (קאונאס). אין דער יוגנט איז ער געװען א טוער פון דער
ארבעטער-באוועגונג בא זיך אין שטעטל און פון 1940 -- געדינט אין דער רויטער ארמיי. ער
פארמאָגט דעם טיטל דאָקטאָר פון פילאָלאָגישע וויסנשאפטן און איז אװטאָר פון אייניקע ליטע-
ראטור-פאָרשערישע ווערק. זײַן טאָכטער -- מאשע -- האָט איבערגעלעבט אלע שידערן פון
ווילנער געטאָ, איז געשלייַדערט געװאָרן איבער פיל טויט-לאגערן. זי איז דער אװטאָר פונעם
בארימט געװאָרענעם טאָגבוך ,איך מוז דערציילן", וועלכן זי האָט געשריבן אין ליטװיש און
ייִדיש. דאָס טאָגבוך איז איבערגעזעצט אף רוסיש און אף אנדערע שפּראכן, האָט זיך געדרוקט
אין דער פּעריִאָדישער פּרעסע און איז דערשינען (אף אייניקע שפּראכן דרוקט זיך עס איצט) אין
באזונדערע אויסגאבעס. הײַנט צו טאָג װווינט מאשע ראָלניק אין לענינגראד.
מישעל ראָלניק האָט קינדװײַז געלערנט אין כיידער, נאָכדעם --- אין יעשיווע. קיין פּאריזש
איז ער געקומען אין עלטער פון צוואנציק יאָר. ער האָט דאָ שטודירט יוריספּרודענץ און געווען
אקטיוו אין די ארבעטער-קרײַזן.
פאר אונדז, פּאריזשער, איז מישעל ראָלניק איינע פון די צענטראלע פיגורן פונעם פּראָגרע-
סיוון געזעלשאפטלעכן לעבן. נאָך אין די דרײַסיקער יאָרן איז ער געװען דער מענטש, װאָס
האָט געװאָרפן א בריק צווישן די ייִדישע מאסן און דער פראנצויזישער קולטור.
מ. ראָלניק איז געווען איינער פון די פירער פון דער קולטור-ליגע (א פּראָגרעסיווע אָרגא-
ניזאציע), איינער פון די גרינדער פונעם סעמינאר פאר מארקסיזם-לעניניזם, װאָס האָט געגרייט
יונגע טוער פאר דער ארבעטער-באוועגונג. ער האָט געלייענט לעקציעס וועגן לעניניזם און
אנדערע וויסנשאפטן אינעם ארבעטער-אוניווערסיטעט (שפּעטער פאָלקס-אוניווערסיטעט).
122
דעם אװוטאָר פון די דאָזיקע שורעס איז אלס סעקרעטאר פון דער ייִדישער סעקציע בא דער
;רויטער הילף* (הײַנט ;סעקור פּאָפּולער? -- ,פאָלקס-הילף") אויסגעקומען מיטצוארבעטן מיט
מישעל ראָלניקן, וועלכער איז דעמלט געווען אדװאָקאט פון דער אָרגאניזאציע. דאָס איז געווען
א שווערער פּעריָאָד פון רעפּרעסיעס קעגן אויסלענדער. מ. ראָלניק האָט מיט עמעסער מעסירעס-
נעפעש, ניט שאנעװוענדיק זײַנע קויכעס און טאלאנט, געטאָן אלץ, קעדיי פארטיידיקן די קאָר-
באָנעס פון דער רעאקציאָנערער רעגירונג. ער איז ארױיסגעטראָטן אין די געריכטן און גלײַכ-
צײַטיק פארעפנטלעכט בראָשורן און ארטיקלען אין דער ארבעטער-פּרעסע. אויך באם אויסברוך
פון דער. צווייטער וועלט-מילכאָמע, ווען די דאלאדיע-רעגירונג האָט אזוי גערוידעפט די ארבע-
טער-טוער, ווען אלע רעאקציאָנערע פּארטייען, דערונטער די סאָציאליסטישע פּארטי, האָבן
געטאָן אלץ, קעדיי דיסקרעדיטירן דעם סאָוועטנפארבאנד, איז מישעל געבליבן טרײַ דעם ארבע-
טער-קלאס. און ווען אפילע די היטלעריסטן האָבן אָקופּירט פראנקרייַך, איז מ. ראָלניק ניט
אוועק פון זײַן פּאָסטן. קאָלזמאן עס איז נאָך געווען א מעגלעכקײַט, האָט ער פאָרגעזעצט צו
פארטיידיקן די קאָרבאָנעס פונעם נאצישן טעראָר.
דעם 25 יון 1941, באלד נאָך דעם פארעטערישן אָנפאל פונעם היטלער-דייטשלאנד אפן
סאָוועטנפארבאנד, האָט די פּאריזשער אָפּטײלונג פון געסטאפּאָ ארעסטירט די גאנצע גרופּץ
קאָמוניסטישע אדװאָקאטן, צווישן זיי אויך מישעל ראָלניקן. זיי אלע זײַנען אָפּגעפירט געװאָרן
אינעם קאָנצענטראציע-לאגער רויאליע (לעבן קאָמפיען).
אויך אין לאגער האָט מ. ראָלניק ניט אָפּגעשטעלט זײַן געזעלשאפטלעכע טעטיקײַט. ער
האָט דאָרט געגרינדעט אן אָרגאניזאציע פון ווידערשטאנד און סאָלידאריטעט מיט די קאָרבאָנעס.
אין געציילטע כאדאָשים האָט די אָרגאניזאציע צעטיילט צװישן די באזונדערס לײַדנדיקע לא-
גערניקעס 200 טויזנט פראנק. זי האָט אויך אָנגענומען מיטלען צו אינפאָרמירן די פראנצויזישע
עפנטלעכקײיט וועגן דער לאגע אין רויאליע.
דעם 19 סענטיאבער 1941 האָט די געסטאפּאָ אָפּנעקליבן פונעם לאגער 17 אָרעװניקעס
דערונטער מישעל ראָלניקן. אף ראָלניקן האָט מען אופגעהאנגען א פּלאקאט: ,ראָלניקאס מיש; על
(יודע), פון פּאריזש, פּראָפּאגאנדיסט פון קאָמוניסטישע אידייען". אים מיט זײַנע כאוויירים האָט
מען, געשמידטע אין קייטן, געפירט איבער די גאסן אין א לאסט-װאָגן, אף וועלכן מע האָט אויך
אי שטעלט זייערע אָרנס (טרונעס). אף מאָרגן זיינען די אלע 17 פּאטריאָטן לויטן באפעל
פונעם בלוטיקן שטולפנאגעל דערשאָסן געװאָרן אפן בארג וואלעריען.
מיר קאָנען דאָ ניט פארשווייגן אזא פאקט, װאָס באווייזט די מוט און העלדישע דרײיסטקײַט
פון מישעל ראָלניק און זײַנע כאוויירים. באם פירן זיי צום עקזעקוציע-פּלאץ האָבן די געסטאפּאָד
לײַט פארגעסן מיטצונעמען די שליסלען פון די קייטן, אין וועלכע עס זײַנען געווען געשמידט די
אסירים, װאָס מע האָט געפירט צום טויט. די געסטאפּאָלײַט האָט דאָס װיײיניק געקימערט. נאָ
ראָלניק און זיַנע כאוויירים האָבן מיט זייער לעצטער ענערגיע פּראָטעסטירט, געמאָלדן, אז זי
ווילן שטארבן װוי פרייע מענטשן, ניט קיין געשמידטע אין קייטן. און זיי האָבן זיך זייערס דער"
שלאָגן, כאָטש זיי האָבן צוליב דעם געמוזט נאָך עטלעכע שאָ געפינען זיך אין פּײַנפולער דער-
ווארטונג פונעם טויט. :
מישעל ראָלניק איז געפאלן מיט א העלדן-טויט אין עלטער פון 33 יאָר. די יעדיע וועגן דעם
טראגישן אומקום פון די דרײַ בארימטע קאָמוניסטישע אדװאָקאטן -- פּיטאר, האזש און ראָלניק --
איז אופגענומען געװאָרן דורך דער גאנצער פראנצויזישער אינטעליגענץ מיט טיפן טרויער
אונדז איז געווען באװוּסט, אז אינעם טאָג פון זײַן אומקום האָט מישעל ראָלניק אָנגעשריבן
פון דער טפיסע ,סאנטע*" א בריוו צו זײַן פרוי בעלא. נאָר ערשט אין 18 יאָר ארום האָט זיך
אונדז אײיַנגעגעבן אויסצוזוכן אין די ארכיוון דעם בריוו. ער אָטעמט מיט גלויבן און רויַקײַט
און כאראקטעריזירט פולשטענדיק אונדזער מוטיקן און נאָבעלן מישעל ראָלניק. מיר ברענגען
דאָ אייניקע אויסצוגן פון אים.
2...הייַנט אָװונט איז מען געקומען אין לאגער פון רויאליע אונדז נעמען: פּיטא, האזש און
מיך. מע איז געקומען אונדז מעלדן אין טפיסע ;,סאנטע".., אז מאָרגן אינדערפרי װעט מען
אויספירן דעם טויט-אורטייל איבער אונדז אלס אָרעװניקעס...*
;..ווי פּײַנלעך עס איז צו דענקען, אז מע האָט נאָך {סאכאקלן עטלעכע שאָ צו לעבן, דאן
ווען מע איז נאָך יונג, ווען מע איז נאָך 32 יאָר אלט און מע איז פול מיט לעבנסלוסט..*
מיט גרויסער קראפט קלינגען די פאָלגנדיקע שורעס פונעם בריוו:
.זאג מײַנע פרײַנט, אז א קויל האָט געטראָפן {אין| מײַן הארצן, אָבער מע האָט (פון
הארצן| ניט ארויסגעריסן דעם אידעאל, וועלכער האָט מיך באהויכט...*
1238
יאנק עװ (זשאק) אינזעל
געבוירן אין 1909 אין דראָהאָביטש (אוקראינע) אין אן אר-
בעטער-מישפּאָכע. געענדיקט די עלעמענטארע שול, איז ער צו 13
יאָר אוועק ארבעטן.
צו 17 יאָר פאָרט יאנקעוו אוועק קיין פּאלעסטינע און טרעט
דאָרט אריין אין דער קאָמוניסטישער פּארטײ, װאָס האָט זיך
דעמלט געפונען אין אן אומלעגאלער לאגע. ער דערלערנט ספע- =
ציִעל דעם א פון א שאָפּער און װוערט א פארבינדלער צוישן אט
די אומלעגא וט וועלכע זײַנען צעשפּרײט איבערן לאנד. = יש
אן יע קעמפער, דורכגעדרונגען מיט די אי ! {. 40 6
א פון פּראָלעטארישן אינטערנאציאָנאליזם, פארשטיט אינ-. | 4
על, אז דער קאמף קעגן קאָלאָניאליזם, קעגן עקספּלואטאציע / :
או אונטערדריקונג קאָן האָבן דערפאָלג בלויז דעמלט, ווען עס 6
ועלן אײַנגעשטעלט װערן ברידערלעכע באציונגען צװישן ד
. און אראבער. ער באהערשט די אראבישע שפּראך, און די
פּארטיי טרויט אים אָן די ארבעט פון אָרגאניזירן א געהיימע דרוקערײַ. ניט געקוקט אף די אומ-
געהייערע שװעריקײַטן, פילט ער גלענצנדיק אויס דעם אופּטראָג.
בייס די בארימטע קאמפן קעגן די קאָלאָניזאטאָרן אין יאָר 1936 ווערט אינזעל ארעסטירט.
נאָך א לאנגן ארומשלעפּן אים איבער פארשיידענע טפיסעס שיקט מען אים ארויס פון לאנד.
ער מיט זײַן פרוי פעלא קומען דעמלט קיין פּאריזש.
אין פראנקרײַך שליסט ער זיך אײַן אין דער אינטערנאציאָנאלער בריגאדע, װאָס פאָרט
קיין שפּאניע פארטיידיקן די רעפּובליק קעגן דעם פראנקאָדאופשטאנד. אין שפּאניע דינט ער
אלס שאָפער אין אן ארטילערישער אָפּטײלונג, פירט פאנאנדער איבער די מיליטער-טילן גע-
ווער. גלײַכצײַטיק באשטימט מען אים אלס אָנפירער פון דער קאָמוניסטישער גרופּע אין 4
ארטילערישער באטאריי.
דער צווישנפעלקערלעכער רעאקציע איז געלונגען אוועקצושטעלן פראנקאָן בא דער מאכט.
אינזעל קערט זיך אום קיין פראנקרײַיך און פאלט ארײײַן אין פארשיידענע קאָנצענטראציע-לאגערן.
סאָפּקאָלסאָף פארשיקט מען אים קיין ווערנע, װוּ מע האלט פּאָליטישע ,פארברעכער". אזוי-
װי ער שטאמט פון אוקראינע, דערשלאָגן זיך פאר אים די סאָוועטישע פאָרשטייער דאָס רעכט
ארויסצופאָרן קיין פססר. נאָר סאכאקל צוויי טעג פאר זײַן אָפּפאָרן פאלן אָן די היטלעריסטן אפן
סאָוועטנפארבאנד. וועגן באפרײַען זיך פונעם לאגער קאָן שוין קיין רייד ניט זײַן.
מיט דער הילף פון כאוויירים גיט זיך אײַן אינזעלן צו אנטלויפן. ער קומט אָן קיין טולוז.
מע שיקט אים אף ארבעט אין דער פּױלישער גרופּע. װען עס װערן געגרינדעט די ערשטע
אָטריאדן פון פרײַשיסער און פּארטיזאנער, שטעלט זיך אינזעל בעראָש פון איינעם אזא אָטריאד.
ער צייכנט זיך אויס אלס גלענצנדיקער מיליטער-מאן, פירט דורך א ריי געלונגענע אָנפאלן אף
די דײַטשישע מיליטערישע קאָלאָנעס, אָרגאניזירט דיווערסיעס און אופרײיסן פון צוגן מיט
היטלעריסטן. אין דעקאבער 1943, בייס איינער אן אקציע פון די פארטיזאנער, פאלט אינזעל ארײַן
צו די היטלעריסטן אין די הענט. מע פארשפּארט אים אין דער פעסטונג רעמפּאר סענט-עטיען,
װוּ ער שטייט אויס שוידערהאפטע פּײַניקונגען, מע רײַסט אים ארויס די נעגל פון די הענט און
פיס, די האָר פון קאָפּ. נאָר קיינע יעדיִעס וועגן זײַנע כאוויירים גיט זיך די מערדער ניט אײַן
צו באקומען פון אים.
4
זומער 1944 װערט יאנקעוו (זשאק) אינזעל צוזאמען מיט זײַן יונגן פראנצויזישן קאמפס-
כאווער פראנסוא לאפאָרג דעפּאָרטירט. אפן וועג קיין דײַטשלאנד מאכן זיי ביידע א פּרוּוו ארויס-
צושפּרינגען פונעם צוג. גראָד אין דעם מאָמענט ווערט דער צוג באָמבארדירט דורך דער אמע-
ריקאנער אװיאציע. זיי פאלן ארונטער אונטער א האָגל קוילן. װי א געטרײַער פאָטער, שפּרײט
אינזעל אויס זײַנע הענט און באשיצט מיט זײַן אייגענעם קערפּער דעם יונגן קאמפס-כאווער,
װאָס איז קוים 17 יאָר אלט. דער יוגנטלעכער איז געראטעוועט, אָבער זשאק איז דורכגעלעכערט
פון קוילן. אין די לעצטע רעגעס פון זײַן לעבן שרײַט ער אויס, איבערכאזערנדיק די שטאָלצע
ווערטער פון גאבריעל פערי: ,און אויב איך װאָלט װידער געדארפט אָנהייבן, װאָלט איך אויסגע-
קליבן דעם זעלבן וועג".
דעם 20 פעווראל 1946 האָט דאָס נײַ-געשאפענע קאָמוניסטישע קעמערל אין פּאריזש זיך
א נאָמען געגעבן ;זשאק אינזעל".
1244
7 .יע ,וא א אע יי יאר שש 2 עי א עי ,יע שא ור
לײזער מוטשניק
לייזער גאָלדמאן (אזוי איז געווען זײַן פּסעװדאָנים) שטאמט פון בעסאראביע (פּאלעשט).
ער װאָלט האיאָר אלט געװאָרן זעכציק יאָר. זײַן פאָטער איז געווען אן אָרעמער שנײַדער. צו
6 יאָר איז לייזער געװאָרן א לעדער-ארבעטער.
דער דראנג צו וויסן האָט אים געשטויסן צו װערן אן אָרגאניזאטאָר פון א יוגנט-ביבליאָ-
טעק, װײַל דאָס האָט אים געגעבן די מעגלעכקײַט צו פארנעמען זיך מיט זעלבסטבילדונג. א
באזונדערן אינטערעס האָט ער ארויסגעויזן צו מארקסיסטישער ליטעראטור. די רומענישע
פאָליציי האָט אים געהאלטן אין איין רוידעפן. ער איז פיל מאָל ארעסטירט געװאָרן. האָט ער
סאָפּקאָלסאָף פארלאָזן זײַן געבורטסשטאָט פאלעשט און איז אריבערגעפאָרן קיין יאסי. נאָר אויך
דאָ ווארפט אף אים די פּאָליצײ אן אויג פאר זײַן רעװאָליוציִאָנערער טעטיקײַט. דאן עמיגרירט
ער קיין בעלגיע.
אין דער בעקגישלר שטאָט אנטװערפּען איז אין יענער צײַט געווען א גוט אנטוויקלטע אר-
בעטער-באוועגונג. לייזער ארבעט דאָ לוט זײַן פאך און ווערט גלײַכצײַטיק דער אָרגאניזאטאָר
פון די לעדער-ארבעטער, אויך פאראנטװאָרטלעכער סעקרעטאר אינעם אנטװערפּענער קול-
טור-פאריין.
אין די יאָרן 1928--1930 האָט די בעלגישע פּאָליצײ דורכגעפירט צאָלרײַכע ארעסטן צװישן
די אײַינגעוואנדערטע ייִדישע רעװאָליוציאָנערע ארבעטער, פיל פון זיי זײַנען ארויסגעשיקט גע-
װאָרן פון לאנד. אויך לייזער האָט באקומען א באפעל צו פארלאָזן בעלגיע. ער איז אריבער אף
אן אומלעגאלער לאגע. נאָר א האָט אים געכאפּט, ארעסטירט און אוועקגעשיקט צו דער גרענעץ.
אף א געוויסער צייט האָט ער זיך באזעצט אין לוקסעמבורג. אין דעם דאָזיקן קליינעם לאנד
זײַנען דעמלט געווען א א ייִדישע קוילנגרעבער און מעטאל-ארבעטער, וועלכע זײַנען געקו-
מען אהער פון דײַט שא נד, בעלגיע און 5 0 אזויווי לייזער האָט אויך דאָ געמוזט געפי-
נען זיך אין אן אומלעגאלער לאגע, איז ער ענדלעך אװעקגעפאָרן קיין פראנקרײַך.
פיר יאָר האָט ער געלעבט אוארעפוט : פראנקרייך, איז געווען קימאט ארבעטסלאָז און
שטענדיק געפונען זיך אין דער געפאר צו ;געכאפּט* ווערן דורך די ;רעדלדיקע", דה. דורך דער
פּאָליצײ, װאָס פלעגט ארומפאָרן אף װעלאָסיפעדן איבער די ארבעטער-קווארטאלן און כאפּן
יענע, װאָס װווינען דאָ אומלעגאל.
ווען לייזער האָט פאָרט באקומען ווינרעכט אין פּאריזש, האָט ער אָנגעהויבן ארבעטן בא
לעדער-מאנטלען און איז גיך געװאָרן איינער פון די פּאָפּולערסטע טוער צװישן די לעדער-
ארבעטער. זייער פּאָפּוּלער איז געווען אויך זײַן פרוי סאָפיע, די אָנפירערן פון דער אָרגאני-
זאציע ,ייִדישע פרויען-באוועגונג קעגן קריג און פאשיזם". לייזער ארבעט מיט אין דער דעמלט
שטארק גערוידעפטער ארבעטער-פרעסע, ער ווערט אויסגעוויילט אין דער ,אינטערסינדיקאלער
קאָמיסיע? -- אין דער פארייניקונג פון די ייִדישע ארבעטער בא דער אלגעמיינער קאָנפעדע-
ראציע פון די רעװאָליוציִאָנערע פראנצויזישע פּראָפּארײנען, מע באשטימט אים אלס רעדאקטאָר
פון דער צײַטונג פון די אָרגאניזירטע פופצן טויזנט ארבעטער -- ;ארבעטער-שטימע".
ווען עס ברעכט אויס די צווייטע וועלט-מילכאָמע, טרעט לייזער פרײיװויליק ארײַן אין דער
פראנצויזישער ארמיי. שפּעטער האָט די פּעטען-רעגירונג, װײַזט אויס, מיטן ציל אויסצודריקן
א ;דאנק" די פּאטריַאָטן, באפוילן, מע זאָל די װאָלאָנטיאָרן פון דער פראנצויזישער ארמיי אינ-
טערװוענירן אין קאָנצענטראציע-לאגערן. לייזער מוטשניק (גאָלדמאן) איז פארשפּארט געװאָרן
אינעם לאגער פון סעטפאָן. די לאגער-באדינגונגען האָבן זיך שווער אָפּגערופן אף זײַן געזונט,
און ער איז צוויי כאדאַשים אָפּגעלעגן אין שפּיטאָל. ווען ער איז געװאָרן דעמאָביליזירט, האָט ער
זיך אומגעקערט קיין פּאריזש און געשטעלט זיך אין די רייען פון דער אומלעגאלער ,ייִדישער
אינטערסינדיקאלער קאָמיסיע". ער און זײַן פרוי סאָפיע ווערן אקטיווע אָנטײלנעמער אינעם
קאמף קעגן היטלעריזם און אין דער רעזיסטאנס.
דעם 21 אווגוסט 1941 באפאלן די עסעסאָווצעס און די פּאָליצײ דעם 11-טן באצירק פון
פּאריזש, װוּ עס זײַנען דורכגעפירט געװאָרן צאָלרײַכע אקציעס פון ווידערשטאנד קעגן די
היטלעריסטן. צװישן די ארעסטירטע געפינט זיך אויך לייזער. מע שלײַידערט אים ארײַן אינעם
סאמע שוידערלעכן קאָנצענטראציע-לאגער -- אין דראנסי, פונוואנען עס זײַנען אוועקגעפירט גע-
װאָרן אין די טויט-לאגערן 120 טויזנט ייִדן. אין אָט דעם לאגער האָט ער זיך געפונען ביון
2 יאָר,
טראָץ די אומדערטרעגלעכע באדינגונגען, איז ער אויך דאָ געווען אן אקטיווער מיטגליד
פון דער אינערלעכער רעזיסטאנס-אָרגאניזאציע, וועלכע איז געשטאנען אין געהיימע פארבינדונ-
גען מיט דער אויסערלעכער ווידערשטאנד-באוועגונג,
125
ער טאָג פון 16 יול 1942 איז, װוי באװוּסט, געװוען דער בלוטיקסטער פאר די ייִדן אין
פראנקרײיַך. דרײַסיק טויזנט מענער, פרויען, קינדער און זקיינים זײַנען געװאָרן ארעסטירט.
עס האָבן זיך אָנגעהױיבן מאסן-דעפּאָרטאציעס. צוגן מיט טויזנטער דעפּאָרטירטע זײַנען אָפּגע-
גאנגען צו עטלעכע מאָל אין װאָך. דעם 19 אװגוסט 1942 איז לייזער מוטשניק (גאָלדמאן) דע-
פּאָרטירט געװאָרן קיין אָשװענטשים. וי ער איז אהין געבראכט געװאָרן, האָט מען אים אָפּגע-
פירט אין גאז-קאמער.
װאכטעלבוקאַװינער
וואכטעל איז, װײַזט אויס, געווען זײַן עמעסע פאמיליע. בו-
קאָװוינער -- א פּסעװדאָנים, װאָס באצייכנט זײַן אָפּשטאמונג (פון
בוקאָװוינע). 4
א געבוירענער פון סאדיגערע (אוקראינע), איז ער אין 1916, קעדט
נאָך אלס קינד, מעגולגל געװאָרן אין טשערנאָװיץ. דאָ איז ער יי
געוואקסן, האָט געלערנט און געװאָרן אן ארבעטער. די ערשטע
צײַט איז ער געווען טעטיק אין די פּראָפּעסיִאָנעלע פאריינען, און
אין 1924 האָט ער שוין געפונען זיך צװישן די גרינדער פון דער
קאָמוניסטישער יוגנט-אָרגאניזאציע אין טשערנאָוויץ.
מיט דער צײַט איז וואכטעל-בוקאָװוינער געװאָרן איינער פון
די באגאבטסטע פּערזענלעכקײַטן אין דער קאָמוניסטישער באווע-
גונג. די רומענישע סיגוראנצע האלט אים אין איין פארפאָלגן, און
ער איז געצװוּנגען צו עמיגרירן.
אין 1931 קומט וואכטעל-בוקאָװוינער קיין פאריזש. דער מאָנ-
מארט, דה. דער 18-טער באצירק פון פּאריזש, איז אין יענער צײַט געווען געדיכט
מיט ייִדישע ארבעטער אימיגראנטן, וועלכע האָבן ערשט געדארפט ארײַנגעצויגן ווער
ווירקונגס-קרײַז פון די פּראָגרעסיווע ארבעטער-אָרגאניזאציעס.
וואכטעל-בוקאָװוינער איז געװאָרן אן אקטיווער אָרגאניזאטאָר פון דער דאָזיקער באפעל-
קערונג, דעריקער צווישן די ארבעטער פון זײַן פאך (מענער-שנײַדער).
די ייִדישע קאָמוניסטישע ארבעטער"פּרעסע איז דעמלט געווען האלב-לעגאל, זי האָט זייער
אָפּט געמוזט טוישן איר נאָמען, קעדיי פאָרזעצן איר עקזיסטענץ. עקזיסטירט האָט זי נאָר אדאנק
דער גרענעצלאָזער איבערגעגעבנקײַט פון אירע פארשפּרייטער. איינער פון זיי איז געווען וואכ-
טעל. אינגיכן וויילט מען אים אויס אין דער ייִדישער אינטערסינדיקאלער קאָמיסיע, װאָס פונק-
ציָאָנירט בא דער פילמיליאָניקער ארבעטס-קאָנפעדעראציע. ער װוערט זײיער פּאָפּולער צוװישן
די פּאריזשער ייִדישע ארבעטער. זײַן לענגלעך פּאָנעם מיט די שווארצע געדיכטע האָר, זײַן
עטװאָס הינקעדיקער גאנג (ער איז געווען קראנק אף א פוס) איז ערעוו דער מילכאָמע געווען
גוט באקאנט צווישן די פּאריזשער ייִדישע ארבעטער אויך אויסער דעם מאָנמארט.
נאָך דער אינוואזיע פון די היטלעריסטן איז וואכטעל-בוקאָװוינער ענערגיש און אומדער-
שראָקן צוגעטראָטן צום אָרגאניזירן די אומלעגאלע סינדיקאלע גרופן, וועמעס הויפּט-אופגאבע
עס איז געווען -- סאבאָטירן די פּראָדוקציע, וועלכע באדינט די דייטשישע מילכאָמע-מאשין.
אין אָקטיאבער 1942 איז וואכטעל-בוקאָװינער ארעסטירט געװאָרן. דרײַ טעג און דרײַ
נעכט האָט מען אים געפּײַניקט אָן אופהער, ער זאָל ארויסגעבן זײַנע כאוויירים. די עסעסאָווצעס
האָבן אָבער קיין איין װאָרט פון אים ניט ארויסגעריסן. א פיזיש צעבראָכענעם האָט מען אים
געבראכט צו טרייַבן קיין דראנסי.
אױיך אין דעם דראנסי"גענעם איז געווען אן אומלעגאלע װידערשטאנד-אָרגאניזאציע. א
קראנקער, האָט וואכטעל-בוקאָווינער גענומען אין איר אן ענערגישן אָנטײל. ער האָט אײַנגע-
שטעלט א פארבינדונג מיט די רעזיסטאנס-טוער, וועלכע האָבן זיך געפונען אף דער פרײי, און
דורך דעם באזאָרגט דעם לאגער מיט דער אומלעגאלער ווידערשטאנד-פרעסע. דאָס איז געווען
אִין דער צײַט פון די פארביטערטע שלאכטן אף דער װאָלגע. אדאנק דער דאָזיקער פּרעסע זײַנען
די לאגערניקעס געווען אין קורס פון די געשעענישן.
דעם 19 נאָיאבער 1942 האָבן די עסעסאָווצעס אָפּגעקליבן אינעם דראנסי-לאגער א גרויסע
צאָל מענער, פרויען, קינדער און זקיינים פאר דעפּאָרטאציע. צוישן די דעפּאָרטירטע איז געווען
אויך וואכטעל-בוקאָווינער.
85 16
,
פארן אוועקגיין צום דעפּאָרטאציע-עשעלאָן האָט ער, געזעגענענדיק זיך מיט דער כאווערטע
ע. ס., געזאָגט די ווערטער, װאָס האָבן געקלונגען, וי א צאװאָע:
;גיב איבער מײַנע כאוויירים, אז װוּ איך זאָל זיך ניט געפינען, װעל איך שטענדיק דערפילן
מײַן פליכט אלס ארבעטער, אלס קאָמוניסט".
באַריא (באַרעך) לערנער
געבוירן אין 1914 אין שטעטל ליפּקאן (בעסאראביע). בייס דער ערשטער וועלט-מילכאָמע
זיינען די עלטערן אנטלאָפן קיין קאמענעץ-פּאָדאָלסק. אין 1920 האָבן זיי זיך אומגעקערט קיין
בעסאראביע און נאָך לאנגע װאָגלענישן זיך באזעצט אין טשערנאָוויץ, װאָס האָט זיך דעמלט
געפונען אונטער דער הערשאפט פון דער באָיארישער רומעניע.
צו 15 יאָר האָט באָריא זיך איינגעשלאָסן אין דער רעװאָליוציאָנערער באוועגונג פון דער
שול-יוגנט. אין א יאָר ארום האָט מען אים ארעסטירט און אָפּגעהאלטן אין טפיסע 4 כאדאָשים.
ווען ער איז ארויס פון טפיסע, האָט מען אים אין גימנאזיע צוריק ניט אָנגענומען. ער אין
געװאָרן א ,פּאָליטיש ניט זיכערער עלעמענט". ער פאָרט אוועק קיין בוקארעשט, טרעט ארײַן
אין דער קאָמוניסטישער פּארטיי און ווערט א פּראָפּעסיאָנעלער פּארטיי- טוער, לעבנדיק אומלע-
גאל. אף דער פארטיי-ארבעט טיילט ער זיך אויס מיט זײַן פּאָליטישער רייפקייט, הויכן אָרגאני"
זאטאָרישן טאלאנט און ווערט אויסגעוויילט אלס מיטגליד פון צענטראל-קאָמיטעט פונעם קאָמו-
ניסטישן יוגנט:פארבאנד.
פון דעמלט אָן דערפילט לערנער דעם עמעסן טאם פון לעבן אומלעגאל, װי א פּראָפעסיאָ-
נעלער רעװאָליוציאָנער. עס הייבט זיך פאר אים אָן א סעדרע ארעסטן, רעדיפעס, פּלײיטעס פון
טפיסע. נאָר זיַן מוט און מעסירעסנעפעש וייסן ניט קיין גרענעץ. ווען ער איז אלט געװאָרן 19
יאָר, איז ער בייס אן אָרדנטלעכן ארעסט אויסגעשטאנען אכזאָריעסדיקע פּײַניקונגען. אָבער די
פּײַניקער האָבן פון אים גאָרנישט ניט דערשלאָגן זיך. ער איז דעמלט אָפּגעזעסן אין טפיסע
דריטהאלבן יאָר.
עס קומט אָן זײַן פריזיוודעלטער. מע נעמט אים אף מיליטער-דינסט. איצט װיקלט ער
פאנאנדער א רעװאָליוציאָנערע ארבעט צווישן די סאָלדאטן.
געענדיקט די מיליטער-דינסט, קערט זיך לערנער ווידער אום צו זײַן ארבעט אין צק פון
קאָמיוג. עס ברעכט אויס דער בירגערקריג אין שפּאניע, און דער 23-יאָריקער באָריא פאָרט
אהין, קעדיי אײַנשליסן זיך אין די אינטערנאציאָנאלע בריגאדעס. צוליב דעם צװעק קומט ער
קיין פראנקרײיך. נאָר פאָרן פונדאנען קיין שפּאניע איז שוין צו שפּעט: מיט דער הילף פון די
דײַטשישע און איטאליענישע פאשיסטן האלט אָפּ א זיג דער קאודילאָ פראנקאָ, די אינטערנא-
ציאָנאלע בריגאדעס זײַנען פאנאנדערגעלאָזט. באָריא בלײַבט אין פּאריזש,
9, עס ברעכט אויס די צווייטע וועלט-מילכאָמע. באָריא טרעט ארײיַן פרײַװויליק אין דער
פראנצויזישער ארמיי, קעדיי קעמפן קעגן דעם פאשיזם. צוזאמען מיט פיל אנדערע פּאריזשער
ייִדן שיקט מען אים קיין בארקארעס. דאָ ווערט ער שווער קראנק און באפרײַט פון דער ארמיי.
ווען די נאציסטן רײַסן זיך ארײַן קיין פראנקרײיך, וואנדערט באָריא מיט זײַן פרוי און קינ-
דער איבער די מילכאָמע-װעגן. די היטלעריסטישע אויאציע באָמבירט אָן אופהער די מיל-
כאָמע-פּלייטים --- פרויען, זקיינים און קליינע קינדער. דאָס געזינד לערנער גייט פארבײַ דעם
ברענסער לאגער. דאָרט װערט ער אינטערנירט און אָפּגעשיקט אין קאָנצענטראציע-לאגער
ריזעוואלט. די באדינגונגען אין לאגער זיינען שוידערלעכע -- די ווישי-רעגירונג שוינט נישט
ניט קיין ייִדן, ניט קיין שפּאנישע רעפּובליקאנער. עס װילדעװעט א פארוויסטנדיקע עפּידעמיע
צווישן די קינדער. עס קומט אום אויך באָריעס א קינד.
מיט דער הילף פון דער טולוזער ווידערשטאנד-אָרגאניזאציע פון , אוניאָן* געלינגט ב. לער-
נערן מיט זײַן פרוי האדאסע צו אנטלויפן פון לאגער און קומען קיין פּאריזש. דאָס איז געשען אין
די אווגוסט-טעג פון 1941, ווען אין פאריזש, אין 11-טן אראנדיסמאן, איז פאָרגעקומען די גרויסע
אָבלאװע, װאָס האָט געגעבן דעם ערשטן קאָנטינגענט (פינף טויזנט מענטשן) אינטערנירטע פארן
לאגער אין דראנסי.
באָריא ווערט טייקעף א מיטגליד פון דער נאָרװאָס געגרינדעטער ייִדישער פּארטיזאנער-
אָפּטײלונג (,,צווייטער אָטריאד"). מע באשטימט אים אלס אָנפירער פון א גרופּע. ער אָרגאניזירט
א ריי געלונגענע דיווערסיעס, דערונטער אן איבערפאל אף א דײַטשישן האָטעל. זײַן גרופּע פאר-
ווארפט מיט באָמבעס דעם פּלאץ דע לא קאָנקאָרד, װאָס געפינט זיך אנטקעגן דער געבײַדע פון
דײַטשישן פלאָט-מיניסטעריום. :
127
שפּעטער באשטימט מען באָרעכן אלס אָנפירער פון דער פּראָדוקציע פון באָמבעס פאר די
ייִדישע פּארטיזאנער. אף דער גאס רי סענט-אנדרעי-דעז-אר, אין לאטײַנישן קווארטאל, עפנט ער
א לאבאָראטאָריע און בא איר א סקלאד פון אופּרײַס-מאטעריאלן. דעם 28 יון 1943 ווערט לער-
נערס באהעלטעניש אופגעדעקט דורך דער פּאָליצײ. דער דרייסטער פארטיזאנישער אָנפירער
צוזאמען מיט זײַן פרוי האדאסע ווערן ארעסטירט און שרעקלעך געפּײַניקט.
ווען באָרעך טרעפט זיך צופעליק מיט זײַן פרוי אין איינעם פון די פּײַניקונגס-לאגערף
זאָגט ער איר: ,,איך מאך זיך ניט קיין שום איליוזיעס, װאָס מיך דערווארט. איך האָב קיינעם
ניט אויסגעגעבן און װעל קיינעם ניט אויסגעבן, אין דעם מעגסטו זײַן זיכער!*
דעם 20 סענטיאבער איז ב. לערנער פארמישפּעט געװאָרן צום טויט. ערעוו דער עקזעקוציע
האָט ער געשריבן צו זײַן פאָטער:
;..מײַן טײַערער פּאפּאי.. איך װאָלט דיך װעלן זען א לעצט מאָל, אָבער איך טרייסט מיך
מיטן געדאנק, אז אין א געוויסן טאָג װועסטו עפשער קומען מיר אויסדריקן דײַן ליבע אף מײַן
קייווער. דעדע, מײַן פרוי, איז אוועקז, און דאָס קינד געפינט זיך בא פרײַנט. איך װאָלט װעל
אז דו זאָלסט זיי קאָנען צוריקגעפיגען נאָכן קריג.
איך בעט דיך, מײַן טײַערער טאטע, זײַ ניט טרויעריק און פארליר ניט די האָפענונג. אלע
מענטשן שטארבן, א טייל פריִער, אנדערע שפּעטער. איך דארף דאָס טאָן היינ
זײַ מויכל פארן שלעכטס, װאָס איך טו דיר. נעם ארום מײַן מו טער } און מײַן שוועסטער.
אדיע, איך קוש אײַך.
בש א
װילי שאפירע
ווילי שאפּירע איז איינס פון די הערלעכסטע געשטאלטן אין
דער ייִדישער רעזיסטאנס. ער איז געווען דער אקטיווסטער טוער
אין די שווערע אָקופּאציע-יאָרן, סעקרעטאר פון דער אינטערסינ-
דיקאלער קאָמיסיע. זײַנע העלדנטאטן אלס פּארטיזאנער, זײַן
העראָיישע האלטונג אפן פּראָצעס און באם גיין צום עשאפאָט
האָבן פארוואנדלט דעם נאָמען ווילי שאפּירע מאמעש אין א לע-
גענדארער פיגור.
שלוימע-װאָלף (ווילי) שאפירע איז געבוירן אין 1910 אין
סקאלא (אוקראינע). צו 20 יאָר פאָרט ער אוועק קיין פּאלעסטינע,
װוּ ער נעמט א לעבהאפטיקן אָנטײיל אין דער פּראָגרעסיװוער בא-
וועגונג. דעם 1 מײַ 1931 האָט מען אים ארעסטירט און נאָך צויי
יאָר טפיסע ארויסגעשיקט פון לאנד.
אין 1922 קומט וילי קיין עסטרײַך, װוּ ער שליסט זיך
גלײַך אײַן אין דער ארבעטער-באוועגונג. ווען די נאציס אָקופּירן
עסטרײיך, זעצט ווילי אומדערמידלעך פאָר זײַן רעװאָליוציַאָנערע טעטיקײַט אין די אויסערסט
געפערלעכע אומלעגאלע באדינגונגען.
אין סענטיאבער 1938 פאלט די געסטאפּאָ אף זײַנע שפּורן. ער אנטלויפט קיין פראנקרײַך.
ווען די דײַטשן רײַסן זיך ארײַן אין פראנקרײַיך, נעמט זיך ווילי ענערגיש צום אָרגאניזירן
די ארבעטער אין קאמף קעגן דעם אָקופאנט. ער װויקלט פאנאנדער צװישן זיי א ברייטע באווע-
גונג פון סאבאָטאזש קעגן דער דײַטשישער ארמיי און נעמט אליין אן אומיטלבארן אָנטײל אין
די סאבאָטאזש-אקציעס.
אין פעווראל 1943 װוערט ווילי שאפּירע קאָאָפּטירט אין סעקרעטאריאט פון דער אינטערי
סינדיקאלער קאָמיסיע בא דער אונטערערדישער ס. זש. ט. אדאנק זײַן ענערגיע ווערט די ארבעט
שטארק אופגעלעבט. זייער פיל טוט ער אוף אין פּראט פון אויסגעפינען פּראָפטוער, וועלכע
זאָלן פארבײַטן די ארעסטירטע כאוויירים.
ג דעדע -- דאָס איז האדאסע, אן אקטיװע טוערן אין דער פארטיזאנער-באװעגונג און באָרעך לערנעוס
לעבנס-באגלייטערן. זי איז צו יענער צײַט דעפּאָרטירט געװאָרן קיין אָשװענטשים. צום גליק, איז זי געבלינן
לעבן און נאָך דער מילכאָמע װידער אײַנגעשלאָסן זיך אין דער אקטיווער טעטיקײַט פון די ייִדישע פּראָגרעסיװע
אָרגאניזאציעס אין פאריזש.
8-6 128
א אט
ווילי שאפּירע נעמט א מעסירעסנעפעשדיקן אָנטײל אין דער אקציע, וועלכע די אינטערסיג-
דיקאלע קאָמיסיע האָט פאָרגענומען אין 1943 אין צוזאמענהאנג מיטן אופשטאנד אין ווארשעווער
געטאָ; ער טרעט ארויס אף פארזאמלונגען אין די פאבריקן, מאָביליזירט מענטשן פאר די פּאר-
טיזאנער.
אין יול 1943 קומען פאָר גרויסע ארעסטן צווישן די אָנפירנדיקע טוער פון דער אינטער-
סינדיקאלער קאָמיסיע. װוילי שטייט געטרײי אף זײַן קאמף-פּאָסטן. די בעסטע טוער פון די פּראָ-
פאריינען שליסן זיך דעמלט אײַן אין דער פּארטיזאנער-באוועגונג. ווילי איז אויך אין דעם פאל
צווישן די ערשטע, -- ער ווערט א פּארטיזאנער.
געפינענדיק זיך צווישן די אָנפירער פון ,צוייטן אָטריאד ייִדישע פּארטיזאנער", פירט עֶר
דורך א ריי באװאָפנטע אָנפאלן אף דײַטשישע מיליטער-טיילן, אָרגאניזירט באן-קאטאסטראָפעס,
אין וועלכע עס קומען אום הונדערטער היטלערישע סאָלדאטן און אָפיצערן.
בייס איינעם פון די באװאָפּנטע איבערפאלן אף א מיליטערישן טראנספּאָרט ווערט וילי
שאפּירע ארעסטירט. צוזאמען מיט שלוימע גזשיוואטש און אנדערע פּארטיזאנער ווערט ער גע"
שטעלט צום קריגס-געריכט און פארמישפּעט צום טויט,
גאַלדע באַנטשיק
געבוירן אין 1912 אין קעשענעוו (בעסאראביע) אין אן ארבעטער-מישפּאָכע. זי איז אין
געזינד געװען די זעקסטע. וען עס איז אױסגעבראָכן די ערשטע ועלט-מילכאָמע און איר
טאטע איז מאָביליזירט געװאָרן אין דער ארמיי, איז די דאכקעס און נויט פון דעם געזינד געווען
אומדערטרעגלעך.
צו צוועלף יאָר איז גאָלדע געװאָרן אן ארבעטערן אין א מאטראצן-פאבריק. די ארבעטער
קאָנען ניט אויסהאלטן די ווילדע עקספלואטאציע און דערקלערן א שטרײַק. גאָלדע איז אויך
צװישן די שטרײיקנדיקע. זי װוערט ארעסטירט. נאָכן ארויסגיין פון טפיסע שמוגלט זי דורך די
גרענעץ און געפינט זיך דרײַ כאדאָשים אין סאָוועטנפארבאנד. דאָס פרײַע לעבן אין לאנד פון
די סאָװועטן מאכט אף איר א גוואלדיקן אײַנדרוק. זי קערט זיך אום קיין רומעניע, קעדיי דער-
ציילן וועגן דעם די ארבעטער. נאָר דאָ איז זי װוידער אריינגעפאלן אין די נעגל פון דער פּאָליצײ
און אָפּגעזעסן זעקס כאדאָשים אין טטיסע.
נאָך דער באפרייונג ווערט זי אן אקטיווע טוערן אין קאָמיוג און, פארשטייט זיך, אן אָפּטע
;אײַנוווינערן? אין די טורמעס. זי פאָרט אוועק קיין בוקארעשט און קומט אָן אין א טעקסטיל-
פאבריק, װוּ זי איז דער אָרגאניזאטאָר און אָנפירער פון א שטריײיק, װאָס האָט זיך געענדיקט
מיט א זיג. פארשטייט זיך, אז נאָך אָט דעם זיג איז זי װידער אויסגעשטאנען ארעסטן און
רעדיפעס.
אין 1938 פאָרט גאָלדע אוועק קיין פּאריזש, װוּ זי ווערט אן אקטיווע טוערן אין ;שפּאנישן
קאָמיטעט*, װאָס שיקט הילף די אינטערנאציאָנאלע בריגאדעס אין שפּאניע.
די געקאָװעטע שטיוול פון די היטלער-האָרדעס טרעטן ארוף אף דער פראנצויזישער ערד.
עס הייבט זיך אָן די גרויסע ווידערשטאנד-באוועגונג פון די פּאטריאָטן. גאָלדע ווערט א פּארטי-
זאנערן. איר צװיײיאָריק מיידעלע דאָלאָרעס גיט זי איבער א באקאנטער פראנצויזישער פאמיליע.
צוליב פאָרזיכטיקײַט זעט זי זיך זעלטן מיט איר מאן.
גאָלדען פעסטיקט מען צו צום ,ערשטן אָטריאד" אלס פארבינדלערן מיטן צענטער פון די
פריישיסער און פּארטיזאנער. אירע אופגאבן זײַנען: אונטערהאלטן א שטענדיקע פארבינדונג
מיטן הויפּט-שטאב; אָרגאניזירן בא זיך אין שטוב א סקלאד פון געווער און אופרײַס-מאטעריאלן;
ווען א פּארטיזאנער-גרופּע ווערט באופטראָגט דורכצופירן אן אקציע, צושטעלן צום אָרט פון
דער אקציע דאָס נייטיקע געווער און באלד נאָך דער אקציע טייקעף צוריקנעמען עס.
די אלע אופגאבן האָט גאָלדע אויסגעפילט גלענצנדיק, איר דרײיסטקײַט און העראָיִזם האָבן
מאמעש ניט געװוּסט קיין מאָס. זי האָט פארמאָגט די פיייַקײַט קאלטבלוטיק צו קוקן דעם טויט
אין די אויגן, ניט אָפּשרעקן זיך פאר קיין שום געפאר.
דעם 16 נאָיאבער 1943 האָבן זיך אָנגעהויבן מאסן-ארעסטן צװוישן די פּארטיזאנער. עס איז
ארעסטירט געװאָרן אויך גאָלדע באָנטשיק. זי האָט העלדיש אריבערגעטראָגן די שוידערהאפטע
פּײַניקונגען. איר נאָמען איז געװאָרן בארימט אין צוזאמענהאנג מיטן פּראָצעס איבער די ,דרײַ
און צוואנציק" אײַנגעוואנדערטע, בעראָש פון וועלכע עס זײַנען געשטאנען מאנושיאן, באָטשאָו
און רײַמאָן. אף דעם פּראָצעס איז זי געווען איינע פון די אָנגעקלאָגטע. איר האלטונג איז געווען
129
אזא ווירדיקע און העלדישע, אז אפילע די פארקויפטע זשורנאליסטן האָבן ניט געקאָנט ווארפן
אף איר כאָטש א שפּרענקעלע שמוץ.
גאָלדע באָנטשיק איז צוזאמען מיט אלע אָנגעקלאָגטע פארמישפּעט געװאָרן דורכן דײַטשישן
קריגס-טריבונאל צום דערשיסן. איר איז אָבער פאָרגעשטאנען אן אכזאָריִעסדיקער טויט. מע
האָט זי קלוימערשט באגנעדיקט און אָפּגעשיקט קיין דײַטשלאנד אף צוגאָב-אױספאָרשונגען
דה. אף צוגאָב-פּײַניקונגען. לעסאָף איז זי געשטעלט געװאָרן אין שטוטגארט פאר א נײַעם
קריגס-טריבונאל און ווידער צוגעמישפּעט געװאָרן צום טויט דורך אָפּהאקן דעם קאָפּ מיט א האק.
דער אורטייל איז אויסגעפילט געװאָרן דעם 10 מײַ 1944, ווען גאָלדע איז אלט געװאָרן 32 יאָר,
עטלעכע שאָ פאר איר מארטירער-טויט האָט גאָלדע באָנטשיק געשריבן צו איר טאָכטער:
,מײַן טײַער טעכטערל, מײַן טײַער ליבלינגל! דײַן מאמע שרײַבט דיר דעם לעצטן בריוו,
מײַן טײַערינקע. מאָרגן 6 אזייגער דעם 10 מײַ על איך מער ניט עקזיסטירן.
מײַן ליבלינג, וויין ניט! דײַן מאמע וויינט אויך ניט. איך שטארב מיט א רויַק געוויסן און
מיט דער פולער איבערצײַגונג, אז דו װעסט האָבן א מער גליקלעך לעבן און צוקונפט...
דײַן מוטער באַנטשיק גאַלדע.
שטוטגארט, מיי 1944.
טײַערע פרוי,
איך בעט אײַך איבערגעבן נאָכן קריג דעם דאָזיקן בריוו מײַן טעכטערל דאָלאָרעס. דאָס
איז דער לעצטער װוּנטש פון א מוטער, װאָס האָט נאָך צו לעבן 21 שאָ. א דאנק".
אה וײַמען זײ געוהעף.
דריי שוועסטערקינדער: אנדרע קאץ, איוו װײַס (טיבאָר) און עטיען גאָלדבערגער. די ביאָ-
גראפיע פון דעם מוטיקן פּארטיזאנער אנדרע קאץ דארפן מיר דאָ ניט ברענגען, װײַל, צום
גליק, לעבט ער און איז טעטיק אינעם פארבאנד פון די געוועזענע ווידערשטאנד-קעמפער.
איװ װײַס איז געבוירן אין 1925. אין דער צײַט פון דער נאציסטישער אָקופּאציע האָט
זײַן מישפּאָכע געװווינט אין טולוז. זײַן פאָטער איז דעפּאָרטירט געװאָרן, געבליבן איז בלױן
זיײַן מוטער.
װײַס טרעט ארײַן אין דער פּארטיזאנער-איינהייט ,ליבערטע" אין גרענאָבל. ער צייכנט זיך
אויס אין א ריי גלענצנדיקע אקציעס. ווען די פּאָליצײ איז געפאלן אף זיינע שפּורן, װוערט ער
איבערגעפירט אינעם פּארטיזאנער-באטאליאָן , קארמאניאָל" אין ליאָן.
יאנוואר 1944. דער באטאליאָן ,קארמאניאָל" אָרגאניזירט א סאבאָטאזש-אקט אף א ויכ-
טיקן באן-צענטער. װײַס איז געשטאנען אף דער וואך מיט אן אװטאָמאט אין האנט. דאָס איז
אגעוו געווען דער איינציקער אװטאָמאט אין דער גרופּע. פּלוצעם זײַנען די פּארטיזאנער באפאלן
געװאָרן דורך די זש.מ.ר. (די ברוטאלסטע רעפּרעסיע-פאָרמירונג בא דער ווישי-רעגירונג). װײַס
עפנט אף זיי אן אװוטאָמאטן-פּײַער. אין שלאכט װערט ער פארװוּנדעט אין דער רעכטער האנט,
פארלירט דעם אװטאָמאט און פאלט אום. נאָר אין א רעגע ארום שטעלט ער זיך אוף און, ניט
געקוקט אף די ווייטעקן, כאפּט ער דעם אװווטאָמאט מיט דער לינקער האנט און באשיסט די אָני
פאלער. ווען אלע זײַנע כאוויירים זײַנען שוין געווען אויסער געפאר, האָט װײַס ערשט דעמלט
זיך צוריקגעצויגן.
אזא איז געווען איוו װײַס.
בייס א דורכפאל פון איינער אן אקציע ווערט ער ארעסטירט. זײַן האלטונג אין טפיסע איז
געווען אן אויסערסט מוטיקע. וועגן דעם דערציילט אונדז א בריוו פון זײַנעם א טפיסע-כאווער.
פארן טוט האָט איוו װײַס געזאָגט: ,איך ווייס, פאר װאָס איך גיי שטארבן. אויב איך װאָלט
װידעראמאָל אָנגעהויבן מײַן לעבן, װאָלט איך זיכער געטאָן דאָס זעלבע. איך גיי צום טויט מיט
א רויִק געוויסן, װײַל איך ווייס פאָרויס, אז די מערדער װעלן באקומען זייער שטראָף".
עטיען גאָלדבערגער אי געבוירן אין 1918. אין 1941 איז ער אָנגעקומען לערנען
אין טולוזער אינזשעניערן-שול, אפן עלעקטרישן פאקולטעט, נאָכדעם האָט ער געלערנט אין
גרענאָבל,
אין נאָיאבער 1943 טרעט ער ארײיַן אין פ.ט.פּ. צוזאמען מיט זײַנע שוועסטערקינדער אנדרע
קאץ און טיבאָר װײַס.
אלע פאראנטװאָרטלעכע אופטראָגן פלעגט ער אויספילן מיט העכסטער פּינקטלעכקײַט. ער
איז געווען שטארק באליבט בא זײַנע אונטערגעאָרדנטע. וועגן עטיענס טעטיקײַט קאָן מען דער"
130
ציילן אָן א שיר פאקטן. מיר װועלן זיך באנוגענען מיט דעם עפּיזאָד, װאָס האָט זיך געענדיקט
פאר אים טראגיש.
דעם 8 מארט 1944 האָט עטיען גאָלדבערגער אָנגעפירט מיט אן אקציע פון אנטװאָפענען
8 זשאנדארמען. די אקציע איז געלונגען. נאָר איין פּארטיזאנער איז ארעסטירט געװאָרן. אין דער
וווינונג פונעם פּארטיזאנער איז פארבליבן א סאך מאטעריאלן און געווער. עטיען איז אוועק אף רי
פּאָל-בער, קעדיי אָפּרײניקן דאָס צימער פון די קאָמפּראָמעטירנדיקע מאטעריאלן. עס איז שוין
אָבער געווען שפּעט, 8 אויסװוּרפן פון דער מיליץ -- דינער פון די עסעס-- האָבן שוין אָרו"
דעוועט אין צימער. עטיען האָט בא זיך ניט געהאט קיין געווער. די באנדיטן זײַנען אים באפאלן
און מיט א שווערן שטול געשלאָגן אין קאָפּ. דערנאָך האָבן זיי אים גענעריקט מיט די פיס, ביז
ער האָט פארלוירן דאָס באװוּסטזײַן. די מערדער האָבן זיך אָפּגערוט און געווארט: צי לעבט
ער נאָך?
עטיען עפנט לאנגזאם די אויגן. זײַן בליק פאלט אפן טיש, ארום וועלכן עס זיצן די עסעס-
דינער. לעבן זי ליגט אן אװוטאָמאט. עטיען גיט האסטיק א שפרונג אוף, כאפּט דעם אװטאָמאט
און הייבט אָן שיסן. 4 מערדער זײַנען דערהארגעט, די איבעריקע -- פארװוּנדעט. די שיסערײַ
האָט אָבער צוגעצויגן די אופמערקזאמקײַט. אין צימער זיינען ארײַן נײַע פּאָליציאנטן. ווידער
פארהערן, פראגן, זיי ווילן דאפקע וויסן זײַן עמעסן נאָמען און בירגערשאפט. לויט די דאָקומענטן
הייסט ער אנרי דאָלאָז, א פראנצויז. גאָלדבערגער האלט זיך מיט שטאָלץ און ווירדע, ער ענט-
פערט ניט אף קיינע פראגן, זאָגט קיין װאָרט ניט וועגן זײַנע קאמפס-כאוויירים.
עטיען גאָלדבערגער איז דערשאָסן געװאָרן אין דער פעסטונג ,פּאָר דע לא ראָטער". זײַן
קערפּער איז באערדיקט אפן ליִאָנער בעסוילעם ,לא גיליאָטיער". מע האָט זײַן נאָמען ניט אופגע-
דעקט און אף דער מאצייווע איז ער פארשריבן וי אנרי דאָלאָז,
ד אַ װיד רא פּאָפּאָרט
דאָװיד ראפּאָפּאָרט, א רײַכע און בונטע פּערזענלעכקײַט,
האָט מיט א באזונדערער פּראכט זיך ארויסגעוויזן אין דער פינצ-
טערער טקופע פון דער דײַטשיש-פאשיסטישער אָקופּאציע פון
פראנקרייך. ער האָט מאקריוו געווען זײַן לעבן, קעדיי העלפן די
קאָרבאָנעס פון נאציזם.
געבוירן אין 1888 אין פּראָסקוראָוו (אוקראינע, איצט הייסט
די שטאָט כמעלניצק). אין אָנהײיב פון הײַנטיקן יאָרהונדערט, ווען
די געזעלשאפטלעכע באוועגונג אין רוסלאנד האָט זיך אינטענסיוו
אנטוויקלט און אויך אין דער ייִדישער סוויווע האָט געברויזט מיט
פּארטייען און פּאָליטישע גרופּירונגען, איז דאָװיד צו 17 יאָר
ארײַנגעטראָטן אין דער פּויאלעציעניסטישער פּארטיי.
אין 1904 פאָרט דאָװיד אוועק קיין בעלגיע, װוּ ער קומט אָן
אין בריסעלער אוניווערסיטעט אפן פאקולטעט פון סאָציאָלאָגיע.
ערעוו דער רעװאַליוציע פון 1905 קערט זיך ראפּאָפּאָרט אום
קיין רוסלאנד און באזעצט זיך אין בערדיטשעוו.
אין די יאָרן 1911--1914 שטודירט ראפּאָפּאָרט אין דער שוייץ, אין לאָנדאָן און פּאריזש.
ערעוו דער ערשטער וועלט-מילכאָמע איז ער ווידער אין דער היים. אין די גרויסע געזעלשאפט-
לעכע אופטרייסלונגען נעמט ער ניט קיין שום אָנטייל, ער האָט זיך צו יענער צײַט שוין דער-
װײַטערט פון פּאָליטישן לעבן. נאָר רוסלאנד האָט איבערגעלעבט צוויי מילכאָמעס -- די אימ-
פּעריאליסטישע און דעם בירגערקריג, דאָס לאנד איז כאָרעוו, עס הערשן הונגער, עפּידעמיעס,
עס װאָגלען ארום אָן א דאך איבערן קאָפּ יעסוימים, אלמאָנעס און היײימלאָזע. דאָװיד ראפּאָפּאָרט
ווידמעט זיך אינגאנצן דער הילף-ארבעט. ער אָרגאניזירט קינדערהיימען, מיט דער הילף פון
דער יונגער סאָוועטנמאכט טוט ער אלץ, קעדיי ליקווידירן די קינדער-פארװאָרלאָזטקײַט. אין
0 קומט דאָװויד ראפּאָפּאָרט אָן קיין ווארשע, װוּ ער פארנעמט זיך אויך דעריקער מיט דער
הילף-ארבעט.
נאָך לאנג פאר דער צווייטער וועלט-מילכאָמע האָט ראפּאָפּאַָרט זיך באזעצט אין פּאריזש,
געארבעט אלס זשורנאליסט און פאָטאָגראף. ער איז דאָ געווען איינער פון די אָנפירער פון דער
;פעדעראציע פון ייִדישע געזעלשאפטן", אף אים איז געלעגן די אכרײַעס פאר דער סאָציאלער
און קולטורעלער ארבעט.
11
0
*ייצלצצצצצצצצצצצצצצצצצאצא. אצאצלצצאצצאאאא
אין די יאָרן פון דער היטלער-מאגייפע האָט דאָװיד ראפּאָפּאָרט געשטעלט זיך בעראָש פון
דער סאָציָאלער אינסטיטוציע אף רי אמלאָ. װי באװוּסט, איז דער פראנצויזישער יודענראט
(;אוזשיף"), געשאפן דורך דער געסטאפּאָ, ארײַנגעדרונגען אין אלע ייִדישע אינסטיטוציעס,
וועלכע האָבן אויסגעקליבן דעם שווערן וועג פון אומלעגאלער טעטיקײַט (ער האָט ניט געוואגט
ארײַנצושטעקן די נאָז בלויז אין יענע אָרגאניזאציעס, װאָס האָבן זיך געפונען אין רעשוס פון
די קאָמוניסטן). אויך ,רי אמלאָ" איז קאָנטראָלירט געװאָרן דורכן יודענראט. נאָר דאָװיד ראפּאָד
פּאָרט האָט אונטערן צודעק פון ,רי אמלאָ? געשאפן א געהיימע וידערשטאנד-אָרגאניזאציע,
וועלכע האָט זיך פארנומען מיט העלפן די קאָרבאָנעס פונעם נאציזם. אין באדינגונגען, וען די
געפאר האָט געלויערט אף שריט און טריט, דער כאלעף איז מאמעש געלעגן אפן האלדז, האָט
ראפּאָפּאָרטן זיך אײַנגעגעבן ארומצורינגלען זיך מיט מעסירעסנעפעשדיקע אָנגעשטעלטע, דאָק-
טוירים, מעדיצינישע שװועסטער, וועלכע האָבן געװוּסט איין זאך: אין יעדער רעגע זײַן גרײט
צו העלפן דעם נויטבאדערפטיקן.
דאָװיד ראפּאָפּאָרט האָט זיך אויך ניט אָפּגעשראָקן פון אײַנשטעלן א געהיימע פארבינדונג
מיט קאָמוניסטן, צװוישן זיי מיט ייִדל קאָרמאן, איינעם פון די אַנפירער פון דעם ,פארבאנד פון
ווידערשטאנד און קעגנזײַטיקער הילף" (,, אוניאָן").
די לינקע רעזיסטאנס-אָרגאניזאציע האָט צוגעשטעלט דאָװיד ראפאָפּאָרטן פאר די ייִדןף
וועלכע ער האָט אויסבאהאלטן, שפּײַזיפּראָדוקטן (די פּראָדוקטן פלעגן די פארטיזאנער פארכאפּן
בייס זייערע אָנפאלן אף די שטאָט-ראטן), פאלשע שפּײַזדקארטן און בלויע ארבעטס-בעגאָדים
פאר יענע, װאָס האָבן זיך אָנגעגעבן אלס פאבריק-ארבעטער.
דאָװיד ראפּאָפּאָרט האָט אויסגעדריקט זײַן פארלאנג פּערזענלעך ארײַנצוטרעטן אין א פאר-
טיזאנער-גרופּע און אָנטײלנעמען אין דיווערסיע-אקטן. נאָר מאכמעס זײַן עלטער און געזונט-
צושטאנד האָט זײײַן פארלאנג ניט געקאָנט פארווירקלעכט ווערן.
די קאָמוניסטן האָבן פאָרגעלייגט דאָוויד ראפּאָפּאָרטן אריבערצוגיין אף אן אומלעגאלער
לאגע צוזאמען מיט זײַן גאנצן אפּאראט. זיי האָבן זיך אונטערגענומען צו באזאָרגן אים פאר דעם
צוועק מיט אלעם נייטיקן. צום באדויערן, האָבן דעמלט צו שטארק געהערשט די איליוזיעס וועגן
דער מעגלעכקייט צו פירן א לעגאלע טעטיקײַט. ניט אלע, דערונטער אויך דאָװיד ראפּאָפּאָרט,
האָבן פארשטאנען, אז אין די פּראָגרעסיווע אָרגאניזאציעס נישטערן געהיימע געסטאפּאָדאגענטן
און די לעגאלע אינסטיטוציעס זיינען פאר די עסעסאָווצעס נייטיק אף צו כאפּן לעגאלע אָדער
האלב-לעגאלע ייָדן.
די עסעסאָווצעס זײַנען ניט איין מאָל באפאלן די גאָרקיכן פון , רי אמלאָ?. נאָר ווען מע האָט
געזאָגט ראפּאָפּאָרטן, אז מע דארף פארמאכן די גאָרקיכן, האָט ער געענטפערט, אז די אלטע לײַט,
װאָס קומען אהין עסן דעם אָרעמען מיטיק, האָבן דערקלערט, אז אויב מע װועט פארמאכן די
גאָרקיכן, וועלן זיי מוזן אוועקגיין אין לאגער דראנסי...
דאָװיד ראפּאָפּאָרט האָט גוט געזען, אז דער שלייף ארום זײַן האלדז פארציט זיך אלץ שטיי-
פער. האָט ער נאָך מער פארשטארקט זיַן טעטיקײיט. איינמאָל איז א ייָד, װאָס האָט באקומען א
פאלשע שפּײַזדקארטע, ארעסטירט געװאָרן. אים האָט אויסגעפעלט מוט אף ניט צו ענטפערן, ווער
עס האָט אים די שפּײַזדקארטע געגעבן. דעם 1 יול 1943 איז א גרופע געסטאפּאָ-אינספּעקטאָרן
באפאלן ,רי אמלאָ* און ארעסטירט דאָװיד ראפּאָפּאָרטן, זײַן פרוי און אייניקע אָנגעשטעלטע. מע
האָט אים אָפּגעשיקט אין דער פעסטונג פון ראמענוויל, װוּ מע פלעגט נעמען אָרעװניקעס צום
דערשיסן. פון דאָרט האָט מען אים אריבערגעפירט קיין דראנסי, דערנאָך דעפאָרטירט קיין
אָשװענטשים,
אין אָטװענטשימער טויט-לאגער האָבן די ייִדן קאָמוניסטן דערקענט דאָװיד ראפּאָפּאָרטן
און מיט אלע קויכעס געפּרוּװט אים ראטעווען. די ווידערשטאנד-אָרגאניזאציע פון דעם טויט-
לאגער, וועלכע איז געשטאנען אין פארבינדונג מיט דײַטשישע און פּוילישע אנטיפאשיסטן, האָט
אין אייניקע פאלן יאָ געקאָנט לינדערן די ליידן פון דעם אָדער יענעם העפטלינג, און זי האָט
געטאָן אלץ, קעדיי אויסנוצן יעדע מעגלעכקייט.
אלפרעד בעסערמאן, איינער פון די טוער פון דער געהיימער וידערשטאנד דאָרגאניזאציע
אין אָשװענטשים, האָט באשריבן די מאמעש מעסירעסנעפעשדיקע אופמערקזאמקײַט, מיט וועל-
כער די כאוויירים האָבן ארומגערינגלט דאָװיד ראפּאָפּאָרטן. צום אומגליק, האָט קיין זאך ניט
געהאָלפן, די עסעסאָווצעס האָבן אים אומגעבראכט אין דער גאז-קאמער.
182
שמיועל (מוניש נאדלער
שמועל (מוניע) נאדלער געהערט צו יענע פּערזענלעכקײַטן,
וועלכע האָבן אויסגעפורעמט דאָס פּראָגרעסיווע פּאָנעם פון דער
ייִדישער געזעלשאפּטלעכקײַט אין פראנקרײַך. ער איז געווען א
טאלאנטפולער רעדאקטאָר פון דער ארבעטער-פּרעסע, אן ענער-
גישער, באגאבטער קולטור-טוער און מיטבויער פון פארשיידענע
ייִדישע פּראָגרעסיווע אָרגאניזאציעס. זײַן רײַכן און פּראָדוקטיוון
לעבנסוועג האָט ער פארענדיקט מיט ערע אין די העראָיִשע רייען
פון רעזיסטאנס.
געבוירן איז ער אין 1908 אין גליניאני (אוקראינע). זייער
פרי וואכט אין אים אוף דער שרייבער-טאלאנט. שוין צו צוועלף
יאָר האָט ער אָנגעהױבן שרײַבן לידער. אין 1932 װערט ער א
מיטגליד פון דער ווארשעוװוער פּראָגרעסיווער שרײַבער-גרופּע
,ליטערארישע טריבונע".
קיין פראנקרײיך איז שמועל נאדלער געפאָרן שטודירן. ער
האָט געענדיקט דעם קאנער אוניווערסיטעט אלס אינזשעניער-עלעקטריקער.
אין 1934, ווען אין פּאריזש האָט זיך געגרינדעט די פּראָגרעסיווע ייִדישע טעגלעכע צײַטונג
,נײַע פרעסע", איז מוניע נאדלער געװאָרן דער סעקרעטאר פון רעדאקציע און איינער פון די
רעדאקטאָרן. אין זײַן ארבעט איז ער געװען אומדערמידלעך: ער האָט אָרגאניזירט דעם צײַ-
טונגס-מאטעריאל, רעדאגירט אים און אליין א סאך געשריבן. דערבײַ פלעגט אים קלעקן צײַט
אף באזוכן די פילצאָליקע פארזאמלונגען אין די סינדיקאטן (פראָפּאריינען), קלובן און אנדערע
אינסטיטוציעס, קעדיי געבן וועגן זי גענויע באריכטן אין דער צײַטונג,
אן עמעס העראָיִשן כאראקטער האָט מוניעס ארבעט אין דער ,נײַער פּרעסע" געטראָגן אין
די פינצטערע יאָרן פון דער היטלער-מאגייפע. די ציַטונג איז דעמלט ארויסגעגעבן געװאָרן
אומלעגאל, די באדינגונגען זײַנען געווען אומבאגרייפלעך שװערע: עס איז ניט געווען קיין פּא-
פּיר, קיין דרוק-פארב, שטענדיק האָט געלױערט די געפאר, אז אָטיאָט כאפּט מען דיך, מע
פּײַניקט און מע ברענגט אום אלס ייָד, אלס קאָמוניסט. בא אזעלכע אומשטענדן האָט מוניע
נאדלער רעדאגירט די ייִדישע אויסגאבע און צוזאמען מיט יאסעק בורשטין אויך די פראנצויזישע
אויסגאבע פון דער ,נײַער פּרעסע", וועלכע האָט געטראָגן דעם נאָמען ;נאָטר-װוּא* (,אונדזער
שטים"), כוץ דעם, האָט ער געפירט א גרויסע אָרגאניזאצ;אָנעלע ארבעט צװישן דער ייִדישער
אינטעליגענץ, ארײַנציענדיק זי אינעם אלגעמיינעם ווידערשטאנד-קאמף. :
מוניע האָט רעדאגירט און ארויסגעגעבן דעם ערשטן נומער ,זש'אקיז" -- דעם אָרגאן פון
דער ,פראנצויזישער נאציאָנאלער באוועגונג קעגן ראסיזם" אין דער גאנצער צאָפן-זאָנע.
אין פרילינג 1942 האָבן די ייִדן פּארטיזאנער דורכגעפירט דעם בארימטן אופרײַס אין דער
דײַטשישער לאבאָראטאָריע: אף רי זשאָפרוא סענט-הילער. צוויי פארטיזאנער, באָט און צימער-
מאן, האָבן דערפאר באצאָלט מיט זייערע לעבנס. א ביסל שפּעטער איז ארייַנגעפאלן אין די נעגל
פון דער פּאָליצײי אויך שמועל נאדלער. דעם 10 אווגוסט 1942 איז ער דערשאָסן געװאָרן.
שמועל (מוניע) נאדלער האָט איבערגעלאָזט א רײַכע פּובליציסטישע און ליטערארישע יע-
רושע. אכוץ די זאכן, וועלכע זײַנען פארעפנטלעכט געװאָרן אין דער ;נײַער פּרעסע" און אין פיל
אנדערע אויסגאבעס, זײַנען נאָך אים פארבליבן ניט פארעפנטלעכטע לידער, א ניט פארענדיק-
טער ראָמאן.
ש. נאדלערס קערפּער געפינט זיך אין אייביקער רו אפן בעסוילעם פּער-לאשעז, לעבן דער
קאָמונארן-וואנט.
שמוליק זאַלטאן
געבוירן אין 1912. אין די יוגנט-יאָרן האָט שמוליק מיט זײַנע עלטערן אריבערגעוואנדערט
קיין פּאלעסטינע, װוּ ער האָט געארבעט אלס פורמאן.
פאר אקטיווער טעטיקײַט אין קאָמיוג האָט מען אים ארעסטירט און ארומגעשלעפּט איבער
פיל טפיסעס, ביז די ענגלישע מאנדאט-מאכט האָט אים ארויסגעשיקט פון לאנד.
געקומען קיין פּאריזש, איז זאָלטאן צוזאמען מיט פיל אנדערע פּאלעסטינער אנטיפאשיסטן
אװעקגעפאָרן קיין שפּאניע קעמפן קעגן דעם גענעראל פראנקאָ. ווען ער קערט זיך אום קיין
133
צצצלצצצצצצצצצצצצאצצשצצלצצששצצצאצצאצאא.
פראנקרײַך, אינטערנירט אים די פראנצויזישע מאכט אינעם לאגער גירס, פונוואנען אים געלינגט
צו אנטלויפן.
זאָלטאן קומט ווידער קיין פּאריזש, אָבער אין א שווערער צײַט: סאמע ערעוו דער אינוואזיע
פון די נאצישע האָרדעס. שמוליק שליסט זיך טייקעף אײַן אין דער אומלעגאלער ווידערשטאנד-
באוועגונג. מע טרויט אים אָן זייער פאראנטװאָרטלעכע אופּטראָגן. ער פילט זיי שטענדיק אויס
פּינקטלעך און צייכנט זיך אויס מיט זײַן דדײיסטקײַט און אויסגעהאלטנקײַט.
אין איינעם א נאָכמיטיק אין יוֹל 1942 איז שמוליק א רויקער געגאנגען אין גאס מיט א שיין
רענצל אין האנט. אין רענצל איז געלעגן אופרײַס-מאטעריאל, װאָס איז געווען באשטימט פאר
די פּאריזשער פּארטיזאנער. ניט דאָס ערשטע מאָל פירט זאָלטאן אזא טראנספּאָרט, און שטענדיק
טוט ער עס רויק. דאָס מאָל אָבער האָט ער באלד אין אָנהײיב באמערקט, וי צויי פילערס
גייען אים נאָך טראָט בא טראָט. ער האָט ניט באוויזן צו פארקערעווען ערגעץ אין א הויף, וי
זיי זײַנען אים באפאלן.
מיט א פלינקער באוועגונג רײַסט זיך שמוליק ארויס פון זייערע הענט און לאָזט זיך לויפן.
אים האָבן אָנגעיאָגט עטלעכע קוילן, און ער איז געפאלן מיט דורכגעשאָסענע פיס.
געקומען צו-זיך איז שוין זאָלטאן אין שפּיטאָל. לעבן זײַן בעטל איז געשטאנען א קראנקן-
שוועסטער. ער האָט געהערט, וי דער פראנצויזישער דאָקטער טײַנעט:
-- אין אזא צושטאנד קאָן מען אים אין ערגעץ ניט פירן. מע דארף אים היילן.
נאָר א סאָלדאטיש קאָל מיט א דײַטשישן אקצענט האָט גראָב געענטפערט:
-- מיר װעלן אים שוין אליין היילן.
ווען ער האָט װידער געעפנט די אויגן, האָט ער זיך דערזען אין אן איינצל-קאמער.
איינמאָל האָט ער דערהערט, װי מע קלאפּט צו אים אין וואנט. נאָך אין די פאלעסטינער
טפיסעס האָט ער זיך אויסגעלערנט צו פירן א געשפּרעך מיט די כאויירים, װאָס זיצן אין די
שכיינעסדיקע קאמערן, דורכקלאפּנדיק זיך מיט די פינגער אין וואנט. מע האָט בא אים געפרעגט:
--- ווער ביסטו, כאווער?
--- שמוליק זאָלטאן, פון פּאלעסטינע.
-- פאראן דאָ נאָך פּאלעסטינער יאטן. קום צו צום פענצטער, מיר ווילן דיך זען.
--- איך קאָן ניט, כאווער, זיי האָבן מיך צוגעבונדן צום בעט...
ווען שמוליקס װוּנדן האָבן זיך טײילװײַז פארהיילט, האָט מען אים געבראכט א פּאָר קוליעס
און אוועקגעפירט אין די קעלערן פון געסטאפאָ אף פארהערן. מע האָט אים געהייסן דערציילן,
ווער האָט מיט אים געארבעט אין דער ווידערשטאנד-באוועגונג. נאָר אפילע מיט דער הילף פון
די סאמע ראפינירטע פּײַניקונגען האָט מען זיך גאָרנישט ניט געקאָנט דערוויסן בא אים.
יעדן פארטאָג פלעגט מען אים, א פארמוטשעטן, א פארבלוטיקטן, אריינשלײַדערן צוריק
אין דער איינצל-קאמער. באלד פלעגט ער אָנקלאפּן אין וואנט, קעדיי צו וויסן געבן זײַן כאווער
סאשע, אז ער לעבט.
אזעלכע פארטאָגן האָבן זיך איבערגעכאזערט א סאך מאָל.
אין דעם כמורנעם פרימאָרגן פון 13 אָקטיאבער 1942 האָט סאשע קיין קלאפ אין וואנט פון
שמוליקן שוין ניט געהערט...
פון שמוליקס טפיסע-כאוויירים זײַנען לעבן געבליבן זייער וייניק. נאָר די ווייניקע האָבן
דערציילט מיט פּראָטים די אלע פאקטן, קעדיי דער נאָמען שמוליק זאָלטאן זאָל קיינמאָל ניט פאר-
געסן ווערן.
יויסעף װאַלף (באַטשאַװ)
א באָכערל פון 23 יאָר איז יויסעף אוועק פון דער היים צופוס, קעדיי דורכרײיסן זיך קיין
שפּאניע און שלאָגן זיך אין די רייען פון די אינטערנאציאָנאלע בריגאדעס. זעקס כאדאָשים וואל-
גערט ער זיך אין פיל עטאפּ-טפיסעס, אין וועלכע ער פאלט אריין צוליב שמוגלען די גרענעצן.
נאָר סאָפּקאָלסאָף דערגרייכט ער זײַן ציל,
ווען פראנקאָ האָט מיט דער הילף פון היטלערן און מוסאָלינין באזיגט די קעמפער פאר דער
רעפּובליק, איז יויסעף װאָלף צוזאמען מיט טויזנטער אנדערע רעפּובליקאנישע קעמפער אינטער-
נירט געװאָרן אין די פראנצויזישע לאגערן ארזשעלעס און גירס, פונוואנען מע האָט אים דע-
פּאָרטירט קיין דיַטשלאנד,
אין וועג האָט יויסעף אָרגאניזירט די פּלײיטע פון די דעפּאָרטירטע. אלע זײַנען ארויסגע-
שפּרונגען פונעם לויפנדיקן צוג. װאָלף אליין איז געשפּרונגען דער לעצטער. נאָך לאנגע מאטער-
נישן איז ער אָנגעקומען קיין פּאריזש.
14
אין פּאריזש זײַנען דעמלט אָרגאניזירט געװאָרן די ערשטע גרופּעס פריישיסער און פּארטי-
זאנער. יויסעף (אונטערן פאמיליע-נאָמען באָטשאָוו) ווערט באשטימט אלס שעף פון דעם פערשטן
אָטריאד?, װאָס באשטייט פון אונגארישע, רומענישע, טראנסילוואנער און בוקאָווינער בירגער.
פאקטיש איז יויסעף באָטשאָו דער פּיַאָנער פון דער ייִדישער פּארטיזאנער-באוועגונג אין
פּאריזש און אין דער אומגעגנט. דאָס האָט ער, באָטשאָװו, דער ערשטער דורכגעפירט אן אָנפאל אף
א פּאריזשער פראכט-װאָקזאל און פארניכטעט א גרויסע צאָל סכוירעס, וועלכע די דײַטשן האָבן
זיך געקליבן ארויספירן.
באָטשאָווס אָטריאד װערט מיט דער צײַט ספעציאליזירט אף אָרגאניזירן קאטאסטראָפעס
פון צוגן מיט דײַטשיש מיליטער און עסעסאָווצעס, װי אויך פון דיַטשישע פראכטצוגן. אלס אן
אינזשעניער א כימיקער איז יויסעף באָטשאָו זייער דערפינדעריש און איז גויווער פיל שווערי-
קײַטן אינעם אויספילן די דיווערסיעס.
שפּעטער ווערט באָטשאָוװ שוין באשטימט אלס שעף פון ,פערטן אָטריאד", װאָס אָרגאני-
זירט צוג-קאטאסטראָפעס פון א גאָר גרויסן פארנעם, זיי מאכן אָן גרויסע כורבוינעס אינעם
דײַטשישן באן-וועזן.
דעם 27 נאָיאבער 1942 װערט וויסעף באָטשאָװ ארעסטירט און פארמישפּעט דורכן
דײַטשישן קריגס-טריבונאל צום טויט.
א אצ צצצצאצצצצצצצלצלצצאש צצצצלצלא אלא
.= טיט
פרײַנט באז;ע;ענען זיך ווידעף
וי אלעמאָל אין אָט דער צײַט, איז ווייסמאן אויך יענעם אֶָװנט געזעסן באם טעלעװזאָר.
דער דיקטאָר האָט געמאָלדן, אז עס הייבט זיך אָן א ליטערארישע טראנסליאציע, און האָט גע-
געבן דאָס װאָרט דעם רוסישן פּאָעט מיכאיל דודין...
-- זעט נאָר, -- האָט מיט א פארהאקטן אָטעם אויסגעשעפטשעט װייסמאן, -- דאָס איז דאָך
ער, דער ארטילעריסט מישקע, צוזאמען געווען אפן פראָנט, אין איין פאָלק!
צום טעלעװיזאָר זײַנען צוגעגאנגען דער זון קים, דאָס טעכטערל ליזע און די פרוי.
-- קוקט! קוקט!.. און שװײיגט, דערנאָך װעל איך אײַך אלץ דערציילן...
...װען די מילכאָמע האָט זיך אָנגעהױבן, האָט דימע װײַסמאן געדינט אין דער ארמיי. א
;פּאָסטן* האָט ער פארנומען ניט פון די געהויבענע -- א פּאריקמאכער אין פּאָלק. וי אלע אי-
בעריקע סאָלדאטן, האָט ער זיך געלערנט שיסן, פּױזען אפן בויך, אָבער מיטן פּענדזל און מיטן
גאָלמעסער האָט ער זיך ניט געשיידט.
-- א ריין געגאָלטער סאָלדאט, --- פלעגט ער זאָגן, --- שלאָגט זיך בעסער...
א שטיקל עמעס איז אין דעם זאָג זײַנעם, װײַזט אויס, יאָ געווען, מאכמעס אז עס פלעגט
זיך מאכן א שטילע מינוט, פלעגט לעבן זײַן ערדשטיבל שטענדיק שטיין א ריי. און דימע װײַס-
מאן, דימע דער בעריע, האָט אומדערמידלעך געטאָן זײַן ארבעט.
אָפּטלעך פלעגט זיך אראָפּכאפּן אהער אויך מיכאיל דודין. ער האָט פאָרגעלייענט די סאָל-
דאטן זײַנע לידער, דערציילט פריילעכע געשיכטעס, זיך געכאָכמעט. אזוי זײַנען זיי געװאָרן גוטע
פּרײַנט --- דימע װײַסמאן און מישע דודין.
װאָס א טאָג, זײַנען די שלאכטן געװאָרן אלץ פארביטערטער. דער פּאָלק, װוּ עס האָבן
געדינט װיַסמאן און דודין, האָט פארטיידיקט דאָס האלב-אינדזל כאנקא.
שפּעט באנאכט האָבן די פאשיסטן אָנגעהויבן באשיסן דימעס ראָטע, װאָס איז געשטאנען
לעבן דעם דאָרף לאפּװיק. מיט יעדער מינוט איז די לאגע געװאָרן אלץ שװוערער. מע האָט גע-
דארפט אָפּטרעטן. דער סוינע איז שוין געווען גאָר נאָענט... און דעמלט האָבן די סאָוועטישע סאָל-
דאטן ארויסגערופן אף זיך דאָס פײַער פון אונדזער ארטילעריע. די ערד האָט מאמעש געציטערט
פון די אופרײַסן. עס האָט זיך געדאכט, אָט-אָט וװועט זי צעריסן ווערן אף שטיקער.
פארטאָג האָט זיך די אטאקע פארכלינעט. די פאשיסטן האָבן זיך אומגעקערט אף זייערע
פּאָזיציעס.
...דערינערונגען, דערינערונגען, דערינערונגען.
לויטן באפעל פון דער קאָמאנדשאפט עוואקויַרט זיך דער סאָוועטישער גארניזאָן פון דעם
האלב-אינדזל כאנקאָ אף דער שיף ,אוראל". דער פייַנט באשיסט אָן אופהער די שיף. און דאָך
קומט מען אין לענינגראדער פּאָרט בעשאָלעם, אָן פארלוסטן, אין פולער אָרדענונג. ערשט דאָ
האָט מען זיך דערװוּסט, אז לענינגראד איז פארקלעמט אין די צוואנגען פון בלאָקאדע.
שלאכטן אין ראיאָן פון איזשאָרא. די ערשטע װוּנד. דער ערשטער שפּיטאָל.
און דערנאָך װוידער שלאכטן, שלאכטן: אף דער לאדאָגער אָזערע, באם דורכרײַסן די בלאָקאדע,
אף די סיניאווינער הייכן. שלאכטן .קעגן דער שפּאניש-פאשיסטישער , בלויער דיוויזיע", שלאכטן
בא נארווע, װיבאָרג, אין עסטלאנד.
אָנגעהױיבן האָט דימע אלס פּאָלק-פּאריקמאכער, געװאָרן איז ער א פּאָלק-ארטילעריסטי
גווארדיע-יעפרײיטאָר.
136
בייס איינער א שלאכט האָט זיך א מינע אופגעריסן נאָענט לעבן װיַסמאנען. ער האָט נאָך
קיין ווייטעק ניט געפילט, נאָר די פיס האָבן זיך אליין אונטערגעבראָכן, ער איז געפאלן אין אָנ-
מאכט אף דער ערד.
-- דימקע איז פארװוּנדעט! -- האָט א געשריי געטאָן עמעצער פון די סאָלדאטן.
אין עטלעכע שאָ ארום איז שוין װײַסמאן געלעגן אפן טיש, איבער אים זײַנען געשטאנען
אָנגעבויגן די דאָקטוירים.
ווען װײַסמאן האָט אין צוואנציק יאָר ארום דערזען אפן עקראן פון טעלעװיזאָר זײַן פראָנט-
כאווער דודין, מיט וועלכן ער האָט זיך צעשיידט בא לענינגראד, האָט ער אים אָנגעשריבן א
בריוו, דערציילט וועגן זײַן לעבן, וועגן זײַן ארבעט, וועגן זײַנע פריידן און ליידן, וועגן דעם, אז
ער לעבט איצט אין טשערנאָוויץ.
דער ענטפער איז געקומען אומגעריכט, ריכטיקער געזאָגט, ניט געקומען.. עס האָבן אים
געהערט מיליאָנען מענטשן בייס דער טראדיציאָנעלער שאבעסדיקער טראנסליאציע ,דאָס בלויע
פײַערל".
דער באװוסטער דיכטער, ערשטער סעקרעטאר פון דער לענינגראדער אָפּטײלונג פונעם
פארבאנד פון די סאָוועטישע שרייבער מיכאיל דודין האָט דערציילט:
-- אפן האלב-אינדזל כאנקאָ האָב איך געהאט א כאװוער דימע װײַסמאן, א פּאריקמאכער.
וען עס איז געקומען די צײַט, האָט ער ,געגאָלט" די פאשיסטן מיטן אװטאָמאט, ;באשפריצט"
זיי פונעם קוילנווארפער... צעשיידט האָבן מיר זיך מיט יאָרן צוריק, און וועגן דעם פרײַנט
מײַנעם האָב איך גאָרנישט ניט געװוּסט ביז דער לעצטער צײַט. און אָט איז א בריוו פון אים,
ער לעבט אין טשערנאָוויץ. געווען פארװוונדעט, פארבליבן אָן ביידע פיס.
איך גלייב, דימע, אז דו הערסט און דו זעסט מיך איצט. זײַ מיר הארציק געגריסט און הער
אויס מײַן ליד, װאָס איך ווידמע דיר...
אף מאָרגן, זונטיק איז עס געווען, איז װיַסמאנס שטוב פול געווען מיט באקאנטע און אומ-
באקאנטע. אלע זיינען זי געקומען צוּווינטשן דעם העלד אלדאָסגוטס.
און װוידער האָבן זיך אָנגעהויבן דערינערונגען.. די געסט קוקן פאנאנדער א פארגעלטן
בויגן פאפיר, װיייסמאנס שלאכט-כאראקטעריסטיק. אונטערגעשריבן האָט זי דער אמ פון
פּאָלק קורבאטאָק. אָט װאָס דאָרט ווערט געזאָגט:
;דער גווארדיע-יעפרייטאָר דמיטרי קירילאָויטש װײיַיסמאן האָט געדינט אין פּאָלק פון מארט
0. פאר דער צײַט האָט ער צוזאמען מיטן פּאָלק זיך באטײיליקט אין אלע אָפּעראציעס, האָט
העלדיש פארטיידיקט דאָס האלב-אינדזל כאנקאָ, האָט זיך ארויסגעוויזן אלס אויסגעהאלטענער,
שטאנדהאפטיקער רויטארמייער, וועלכער קאָן אויספילן א באליביקע שלאכט-אופגאבע. נאָך דער
עוואקואציע פונעם האלב-אינדזל האָט ער פארטיידיקט לענינגראד, איז געווען צווישן די, וועלכע
האָבן זיך די ערשטע פארייניקט מיטן װאָלכאָװער פראָנט, האָט אָנטיילגענומען אין באפרײַען די
קארעליש-פינישע ססר, עסטלאנד און אין פארניכטן די קורלענדישע גרופּע היטלעריסטן.
פאר דער געוויסנהאפטיקײַט און מוטיקײַט אין שלאכט איז כאװער װײיַסמאן באלוינט גע"
װאָרן מיטן אָרדען ,סלאווא" פון דער דריטער מאדרייגע, מיט די מעדאלן ,פאר געוואגטקײַט*,
;פאר שלאכט-פארדינסטן", ;פאר פארטיידיקן לענינגראד".
דער געוועזענער גווארדייער דערמאָנט זיך, וי נאָך אין שפּיטאָל האָט אים געפּײַניקט דער
געדאנק, צי װעט ער, א קאליקע אָן פיס, געפינען זיך אן אָרט אין ?עבן, צי װעט ער קענען
! ברענגען נוץ. דער דאָזיקער געדאנק האָט אים געמאטערט אזוי לאנג, ביז ער האָט זיך דערװוּסט
וועגן אלעקסיי מארעסיעוון, װאָס האָט, פארלירנדיק ביידע פיס, זיך דאָך אומגעקערט צום שטור-
וואל פונעם שלאכט-אעראָפּלאן און האָט ניט אופגעהערט שלאָגן דעם סוינע.
װײַסמאן האָט זיך אויך, אזוי צו זאָגן, אומגעקערט צום שטורוואל. ער ארבעט און ארבעט גוט.
אינעם בריוו צו מיכאיל דודינען האָט ער געשריבן:
;וועגן מיר פארגעסט מען ניט, וועגן מיו זאָרגט מען, די מעלוכע האָט מיר געגעבן אָן א
גראָשן געלט אן אווטאָמאשין , זאפּאָראָזשיעץ*. איך סטארע זיך צו ארבעטן אזוי, אז קיינער זאָל
ניט דארפן אף מיר ראכמאָנעס האָבן. אין טאָג פון דער סאָוועטישער ארמיי האָט דער שעף פון
אונדזער צעך געזאָגט וועגן מיר: , דאָס איז אונדזער אלעקסיי מארעסיעוו". און איך בין שטאָלץ
דערמיט".
ניט לאנג צוריק האָט דער פּאָטשט-טרעגער געבראכט װייסמאנען א באנדעראָל פון לענינ-
גראד.
;טײַערער דימע! -- שרײַבט דודין. -- א דאנק דיר פאר דעם, װאָס דו לעבסט און דענקסט,
און איך האָב דיך שוין געהאלטן פאר א טױטן,
157
אצ צצצצצלאצצצאצצצצצא. צלצצצלצצ ליצ שלש
א שווערע דאָליע בא דיר, פריינט מײַנער, נאָר, װוי איד פארשטיי פונעם בריוו, פאלסטו ניט
אראָפּ בא זיך, און איך בין צופרידן דערמיט. איך בין צופרידן, װאָס דו האָסט א היים, א מיש.:
פּאָכע, וועגן וועלכע דו דארפסט זאָרגן. און אָן זאָרג וועגן עמעצן איז דאָך דאָס לעבן קיין לעבן
ניט".
כוץ דעם בריוו זײַנען אין דער באנדעראָל געלעגן צוויי ביכער.
װיַסמאן עפנט איינעם פון זיי -- ;די ליד פון דעם בארג װאָראנדא". אף דער ערשטער
זײַט -- אן אופשריפט: ;דימע ווייסמאנען, איינעם פון די העלדן פון דעם דאָזיקן בוך".
אין שטוב װוערט שטיל, ווען ווייסמאן לייענט אין דער הייך די ליד, װואָס דודין האָט גע-
ווידמעט אים, זײַן שלאכט-כאווער:
42 00.06211600 זצח. /6111קס'1
.11118ה. סתסקדסס 8ס.ץ/וססא 82 טע
3704 24וסח ,11 .י8קווזאץ וס
.2001142 2822 2טהסוא 11 1120 118 האסקדסואס
,026 אסז גחצהת 0042 .טדקסזאס 1168602
,801 83600088ק וואצק ,וס 48ת160
,1026 11800111111116 ,4/:66272 :2320
.602088112 0611 06002118 420 +
111111111187 ?'עזאס ם תץונגא צבהקס 11
...8011 261 ומדהססתוודהחזססאסק'ד
יאנקעון
פײגיןף
קאוואלער פונעם אַרדען ,סלאװא",
אינוואליד פון דער פאָטערלענדישער מילכאָמע.
ז (א הייסער שטרא? פון דעם באגינען
האָט אים דערווארעמט, אופגעװעקט פון שלאָף.
ער האָט געגויסעט און עס גוט באזיניקט,
געקוקט אף אונדז און שטיל דערווארט דעם סאָף.
דער טויט איז פרעך. ער שארט זיך שטיל, פאװאָליע
צום גויסעס, װאָס האָט ברייט די הענט צעשפּרײט
און האָט געזאָגט: ,איך בעט אײַך אָנשרײַבן מײַן פאָליען:
כ'האָב הײַנט געהערט, דער סאָלאָװײ זיך זיס פארגייט".
און איז אין טהאַם פארזונקען. ניט קומען װעט צוריק
דער טאָג דרי הונדערט פופציקסטער פון קריג...)
פראָניקן
נײַס פון אויסלאנד
39 טער קאַנגרעס פון
ארגענטינער ,איקוף"
אין ארגענטינע איז פאָרגעקומען
דער 8טער קאָנגרעס פון דער פּראָ-
גרעסיװער ייִדישער קולטור-אָרגאני-
זאציע ,איקוף". אין אים האָבן זיך
באטייליקט 225 דעלעגאטן פון א ריי
שטעט פון לאנד און א דעלעגאציע
פונעם אוּרוגװײַער ,איקוף"י. אף דער
דערעפענונג איז ארױיסגעטראָטן מיט
אן ארײַנפירירעדע דער פאָרזיצער
פון ארגענטינער ,איקוף", דער בא-
קאנטער שרײַבער און קולטור-טוער
צאלע? בליץ,
5...
טדייש אי 2,
אן אוניקאלע אויסגאבע
די מעלוכע-דרוקערײַ אין לײיפציג
(דייַטשישע דעמאָקראטישע רעפּוב-
ליק) האָט ארויסגעגעבן א קאָפיע פון
אן אוניקא?לן מאכזער, װאָס אין
געפונען געװאָרן אין די קעלערן פון
לײַפּציגער אוניווערסיטעט פאר יודא-
יִסטישע ויסנשאפטן. מע האלט, אז
דער מאכזער איז דערשינען מיט אן
ערעך 500 יאָר צוריק און שטעלט
מיט זיך פאָר אן אוניקאלע אויסגאבע
ניט בלויז אין דײַטשלאנד, נאָר, מעג-
לעך, אויך אין גאנץ אײיראָפּע.
געשטאַרבן אווראַם אייזען
אין ניוייאָרק איז געשטאָרבן דעו
איבערזעצער אװראָם אייזען. ער האָט
בארײַכערט די ייִַדישע ליטעראטור
מיט איבערזעצונגען פון די ענגלישע
און אמעריקאנער קלאסיקער. באזונ"
דערס איז א. אייזען געװען באװוּסט
מיט די איבערזעצונגען פון שעקס"
פּירס ,קיניג ליר" און בײַראָנס ;דער
געפאנגענער פון שילאן". ער האָט
אויך איבערזעצט א רײי שאפונגען
פון אואָלט אויִטמען און טאָמאס מאָרי
דער פארשטאָרבענער האָט פיל
יאָרן געארבעט אף דער יַדישער
איבערזעצונג פונעם טאנאך.
ייַסראַעל סערעבריאני
דער גוטער נאָמען
(גרונט-שטריכן פון האלקינס שאפ)
לייג צו דעם אוער צו דער הוילער ערד,
װי שװער זיך דרייט די ערד --- האָסטו געהערט?
לייג צו דעם אוער צו מײַן הארצן -- הערסט, דאָרט קװעלט,
דאָרט דרייט זיך אויך, דאָרט גרייט זיך אויך א נײַע װעלט.
שמועל האלקין שטאמט פונעם טיפיש ייִדישן שטעטל
אין װײַסרוסלאנד -- ראָהאטשאָװ. עֶר איז געבוירן אין
7 און איז געװען דער נײַנטער אין געזינד! קאָן מען
זיך שוין פאָרשטעלן, אז אין קיין מילך און האָניק האָט
ער זיך ניט געבאָדן, װײַל קיין , מאיאַנטקעס, פעלדער און
װעלדער" האָבן זײַנע עלטערן ניט פארמאָגט. די איינציקע
יערושע, -- שרײַבט האלקין, -- װאָס איז פארבליבן ,פון
זיידעס און עלטערזיידעס", איז געװען: ,א שיינער ניגן,
א גוטער נאָמען, א טיפזיניק מוסער:האסקלדיק שפּריכ-
װאָרט, א װוּנדערלעכע געשיכטע, װאָס אין אין דער
מישפּאָכע איבערגעגאנגען פון דאָר צו דאָר, פון מױיל
צו מוי?... א רײַכע, א שיינע יערוש"ג.
מיט דער דאָזיקער רײַכער און שיינער יערושע האָט
זיך האלקין, א צוואנציקיאָריק באָכערל, געלאַזט אין װעג,
דאָס איז געװען ניט קיין לײַכטער װעג: אין לאנד האָט
געפלאקערט דער בירגערקריג. ער איז געקומען קײן
קיעוו, װוּ ער האָט געטרוימט זיך לערנען מאָלערײַ, דער-
נאָך קיין יעקאטערינאָסלאװ. דאָרט האָט ער זיך באגעגנט
מיט א רײי דיכטער און געשאפן זײינע ערשטע לידער,
צװישן זיי אויך א העברעישע רעװאָליוציאָנערע ליד, גע"
װידמעט דעם ערשטן מײַ (,לראשון למאי"). אין 1920
האָט האלקין אָפּגעדרוקט זיינע ערשטע לידער אין דער
צײַטונג ,,קאָמוניסט?.
פון דניעפּראָפּעטראָװסק איז ש. האלקין אװעקגעפאָרן
קיין מאָסקװע. אַבער זײַן ערשט ביכעלע ,לידער" (1922)
איז נאָך דערשינען אין קיַעװ, אין דער זעלבער סעריע
פון קאָאָפּעראטיון פארלאג אװידערװוּקס" (קלײגע
1 ש. האלקין. אװטאָביאָגראפיע (דער רוסישער טעקסט
פון דער ביאָגראפיע איזן ארײַן אין דער אויסגאבע פון
גאָסליטיזדאט אונטערן נאָמען 876211סעח 6008610816.
08/;1112ת0ו88:061. דער ייִדישער טעקסט איז געדרוקט
געװען אין ,מאָרגן-פרײַהײַט?).
ש. האלקין.
ביבליאָטעק , ליריק"), װוּ עס זײַנען דערשיגען די ערשטע
ביכלעך פון ארן קושניראָו, איציק פעפער, ליפע רע"
ניק, מישע כאשטשעװאצקי, ועלערניצקי,
אי. שויכעט, מ. שאפּיראָ און אנד,
דאָס זײַנען געװען נאָך װײַט ניט קיין רײַפע, נאָך ניט
קיין זעלבשטענדיקע לידער, עס לאָזן זיך באזונדערס
פילן אין זיי געװיסע סימבאַליסטישע אײַנפלוסן, פון
װעלכע עס זײַגען ניט פרײַ געװען דאָסראָװ דעמלטיקע
ייִדישע דיכטער פון קיעװ,
װעגן דעם דאָזיקן ערשטן ביכעלע שרײַבט האלקין אין
זײַן דערמאָנטער אװטאָביאָגראפיע:
,אויב... פאר האָפּשטײנען איז זײַן ערשט בוך ;בײַ
װעגן" (װי פאר ליב קװיטקאָ זײַן בוך ;טריט* און פאר
אװראָם
139
*א אצ לאל צצאצ לצא צצצלצ לצא לצצא לאש
פּערעץ מארקישן ,שװעלן") געװען די גרויסע זיכערע
שיף, װאָס האָט דורכגעשניטן א נײַעם װעג פאר דער
דעמלט נאָך יונגער ייִדישער סאַװעטישער פאָעזיע, װאָלט
איך מײַן ערשטע זאמלונג ,לידער" פארגליכן מיט א
קליין שיפל, אין װעלכן מע האָט מיך אָפּגעפירט פון
ברעג אינמיטן יאם און געזאָגט: אָט דאַ שפרינג ארויס
און שוים...*
שפעטער, נאָך זײַן גרויסער און רײַכער אייגענער דער-
פארונג, קומט האלקין צום אויספיר, אז ,דער גרעסטער,
אָריגינעלסטער דיכטער הייבט ניט אָן פון זיך אליין, אין
דער אָדער יענער מאָס הױערט אף אים די יערושע פון
די פריערדיקע דוירעס שעפער... איצט װאָלט איך אליין,
גיכער װי אן אנדערער, געקאָנט אָנװײַזן אף אייניקע ליי
טערארישע שפּורן בא מיר, װעלכע זײַנען, צום גליק,
געווען פאר מיר מאזלבראָכעדיק.
אזעלכע אופװירקלער װאָלט איך אָנגערופן עטלעכע,
ועלכע האָבן געלעבט אין פארשיידענע לענדער און אין
פארשיידענע צײַטן: פּושקין און געטע, טיוטשעװ און
באראטינסקי, איבןגאביראָל פון שפאניע און די אלטץ
כינעזישע ליריקער, טאגאָר און יעהודע האלייװי, אַמאר
כאיאם און מאיאקאָװסקי"ג,
האלקין האָט גוט געקענט די העברעישע ליטעראטור
פון אלטערטום. די װירקונגען פון אָט דער ליטערא-
טור לאָזן זיך פילן סײַ אין דער בילדערישקײַט, סײַ אין
דער פּאַעטישער שפּראך פון זײַנע לידער.
האלקינס ערשטער לערער איז געװען זײַן עלטערער
ברודער, װעגן װעלכן ער דערציילט אין דער אװטאָביאָ
גראפיע. אויך אין דער ליד ,א בריו פון א פאסטעך"
לייענען מיר װעגן זײַן ברודער:
...ער שרײַבט: כ'האָב באקומען דעם בויגן,
װוּ איך בין באשריבן אין גראמען;
דערבײי איז געזעסן די מאמע,
געלאכט און געװישט זיך די אויגן.
דו האָסט דאָרט באשרײיַבן פארגעסן,
אז איך האָב געלערנט דיך דיכטן,
ניט איין מאָל איך פלעג דיר פאריכטן
און צושרײַבן אייגענע פערזן...
(זש. .שטערן", 1934, נומ. 10).
האלקין רעדט ניט בלוין װעגן ליטערארישע
אײַגפלוסן, נאָר אויך װעגן ?ע ב נ ס'ווירקונגען, --- פון
,מענטשן פון דײַן דאָר, פון געזעלשאפטלעכע פערזענ-
קעכקײַטן און פארטיי-טוער", פון זײַן אייגנארטיקער
דערציונג און שטייגער אאװ. דער ,טרויעריצוג" פון די
פּלייטים פון דער ערשטער װעלט-מילכאָמע איז אים אריינ-
געפאָרן ,גלײַך אין הארצן און אין מויעך ארײַן, װי
שוין די ערשטע פור װאָלט מיטן דישל געגעבן א זעץ
אין דער ברוסט און געעפנט דאָרט דעם טויער און דורכ-
געלייגט א װעג פאר גרויסע מענטשלעכע ליידן.."=
אזעלכע און נאָך גרעסערע ,טרויער:צוגן" איז האל-
קינען אויסגעקומען צו זען אויך א סאך שפּעטער --
אין דער צײַט פון בירגערקריג, באזונדערס אין די גרוי-
זאמע יאָרן פון דער צװייטער װעלט:מילכאָמע. אף די אלע
אומגליקן און מענטשלעכע ליידן האָט זיך אָפּגערופן דער
:דיכטער...
1 ,אװטאָביאָגראפיע".
2 דאָרט.
110
האלקינס צװײטע גרעסערע זאמלונג ,װײ אוֹן מוט*
(1929) אין שוין מער רײַף און זעלבשטענדיק. כאָטש
דער דיכטער איז זיך מוידע, אז אויך אין דעם בוך האָט
ער נאָך ,געבלאָנדזשעט".
דער נאָמען פונעם בוך איז, װי באװוּסט, ,אנטליען?
בא האָפשטײנען -- פון זײַנער א שורע ,װײ און מוט
איצט קאָן איך ניט צעטיילן". פארשטייט זיך, אן דאָס
איז ניט בלויז א שורע -- דאָס איז א גאנצע גאמע פון
געפילן און געדאנקען, װעלכע האָבן דאן באהערשט א
ריי דיכטער נאָך די פּאָגראָמען אין אוקראינע און װײַסי
רוסלאנד. דער נאָמען אלין זאָגט זײיער א סאך װעגן
דעם כאראקטער פונעם בוך. דאָ איז פאראן אן אָפּטײל
,21923, װאָס האָט ארויסגערופן שארפע דיסקוסיעס.
אהצר איז ארײַן אויך די פאָעמע ,װײ און מוט", װעלכע
איז דער לייטמאַטיו פונעם גאנצן אָפטײיל,
נאָר װי עס טרעפט אָפט אין אועלכע פאלן, האָבן אייי
ניקע קריטיקער, אין פאָלעמישן אזארט, צוזאמען מיטן
וואסער ארויסגעװאָרפן אויך דאָס קינד. מע האָט אינגאנצן
,פארזען* די גרעסטע מערהײַט לידער פון דער זאמלונג,
וועלכע זײַנען װײַט פון סקעפטיציזם און ייִעש, שוין אָפי
גערעדט פון נאציאָנאליזם; פרײי פון װעלכעניטאיו
וואקלונגען און ספייקעס אין דער ליכטיקער צוקונפט
פון אונדזער לאנד. אין אַזיקע לידער הערשן מוני
טערע און מוטיקע מאַטיוװן, ליכטיקע און פריויקץ
פארבן. זי באזינגען דאָס שעפערישע פרידלעכע לעבף
די סאָציאליסטישע בויוּג א נאטור,
אין דעם זעלבן בוך איז אײַנגעשלאַסן א ציקל לידער
אונטערן נאָמען ,געפאר". דער דיכטער איז טיף אופ'
געבראכט קעגן די פארביסענע סאָנים פון דער סאַװעטני
מאכט און רופט צום אקטיון קאמף קעגן די אמעריקא"
נישע און ענגלישע אימפּעריאליסטן. ער טרעט ארויס
קעגן די מילכאַמצאונטערצינדער, װועלכע
שטערן אונדזער פרידלעכער בויונג.
איינער פון די אינטימסטע און ראפינירטסטע ליריקער,
א פּאָצט, װעלכער איז געקומען אין דער ליטעראטור
,מיט א בראַכע אף די ליפן", װעלכער האָט זיך אין זײַן
ערשט ביכעלע ,געקלאָגט", אז ער אקאָן נאָר בענטש",
געפינט האלקין שארפע, שנײדנדיקע װערטער קעגן די
סאָנים:
אלעמאָל איך נעם זיך פארן ביקס,
אלעמאָל איך נעם זיך פארן מעסער --
אז אומעטום, אז רעכטס און לינקס,
איז איינס פון אנדערן ניט בעסער.
אז װוּ איז ערגעץ דאָרט ניו-יאָרק,
און װוּ געװעלטיקט ערגעץ טשעמבערלען
דאָרט --
איז אומעטום דער זעלבער שאָרך
פון גאנג פון בלוטיקן אריבער לענדעוי
די ליד איז דאטירט 1926. שפעטער האָט האלקין אהער
ארײַנגעשטעלט נאָך א װיכטיקע סטראָפע:
מע װיל אונדז אומווארפן אינמיטן גאנג,
מע װיל צעשטערן אונדז די רו און פריון --
אז גרויל אמאָליקער, װאָס איז פארגעסן לאנגי
זאָל קומען װידער.
(דער בוים פון לעבן-, ז !5
האלקינס בוך ,קאָנטאקט" (1935) איז שוין אינגאנצן
געװענדט פאָרויס. דאָס געמיט פונעם דיכטער איז שוין
גאָר אן אנדערס. װי א מאָטאָ צום בוך גייט האלקינס
באװוּסטע ליריש-פילאָסאָפישע ליד -- ,דאָס גלאָו אין
דורכזיכטיק און ריין", װאָס איז, אייגנטלעך, אן איבערגץ-
דיכטעטער טראדיציאָנעלער מאָשל. די ליד איז אָבער אינ-
גאנצן אין , קאָנטאקט* מיט אונדזער הײַנטצײַטיקײַט, זי
אין געװענדט קעגן עגאָצענטריזם און אינדיוידואליזם
און שליסט זיך אײַן אין אונדזער װירקלעכקײַט, זײַענ"
דיק פארבונדן מיט דער ,גאנצער ערד", מיט דער ,גאנ-
צער וועלטי, מיטן ,ארבעטס-פאָלקײ:
דאָס גלאָז איז דורכזיכטיק און ריין, --
דו זעסט דורך דעם די גאנצע ועלט:
װער עס װיינט און װער עס קװעלט.
נאָר װי דו האָסט איין זײַט פארשטעלט
מיט זילבער-פארב, װאָס האָט די װערט
א גראָשן געלט, צי עטװאָס מער, --
פארשוינדט פון אויג די גאנצע ערד,
פון ריינעם גלאָז א שפּיגל װערט,
און װי דער שפּיגל זאָל זײַן ריין --
דו זעסט אין אים נאָר זיך אליין.
(,קאַנטאקט")
האלקין װערט דער דיכטער פון טיפע מענטשלעכע אי
בערלעבונגען, פון פילאָסאָפישער באזיניקונג פונעם ארום,
מײַסטערהאפט װערט זײַן ליריק, מיט סאמע קאָמפּלײ
צירטע עמאָציעס װערן אָנגעזעטיקט זײַנע פּרעכטיקע
דיכטערישע מיניאטורן, צארט און טרעפלעך קלינגט דאָס
פאָעטישע װאָרט. די פערזענלעכע, לירישע, סאמע אינ-
טימע לידער זײַנען איצט פארװעבט און פארבונדן מיטן
גאנצן ארום, און פארקערט -- די אלגעמינע טעמעס
און מאָטיון זײַנען אין פולסטן קאָנטאקט מיטן אייגענעם
פאיך" פונעם דיכטער:
דײַנע טרוימען טוען באנק דיר?
האָסט דערזען אין פלייש און בלוט זי?
ס'איז די ראָד פון רעװאָליוציע
נאָך קיינמאָל פעסט אזוי געגאנגען?.
(ז. 266).
אָדער:
ס'איז דײַן פרייד צו דיר געקומען
אין א װינטער-טאָג א לינדן,
מיט געזאנג און פרישע װוינטן
דיך בא טשאָפּרינע גענומען
און ארויסגעפירט פון װענט דיך,
און דיך מיטגעשלעפּט אין גאסן,
אף דײַן שטערן אפן בלאסן
וויפל שיינע פרייד געװען דאן!
(ז. 35),
אין דער ליד ,ס'איז פילבאר די װאָגשאַל..,., געװידּמעט
מיכאָעלסן, זײַנען פאראן אזוינע עמאָציאָנעל-אָנגעזע-
טיקטע שורעס:
עפשער צו טײַער עס קאָסט דאָס געװוינס,
און בלינדקײַט פון הארצן איז פרוכטבארער
אָפטמאָל,
נאָר גוט, װאָס דאָס הארץ שטייט שוין
מער ניט צו דינסט
בא װאָגשאָל מיט בלינדקײַט געשטראָפטער.
(ז. 39),
האלקין װיל שוין מער ניט זײַן א בלינדער קנעכט באם
הארצן, און כאָטש ,צו טײַער עס קאָסט דאָס געוינס",
דערפאר איז עס שוין מער ניט בלינד, נאָר געבענטשט
מיט קלאָרקײַט און זיכערקײַט אין דעם שער דעראָבערטן
און דערגרייכטן.
אָט אזוי איז איצט ,רײַף און צײַטיק געװאָרן" האלי
קינס ליד, װאָס האָט ,לאנג זיך געלײַטערט, געקלאָרט...*
האלקין איז אן עכט נאציאָנאלער דיכטער. ער אין
אָבער װײַט פון נאציאָנאליזם. עֶר איז גוט באקאנט מיט
דער געשיכטע פון זײַן פאָלק און עֶר באזינגט זײַנע
פּראָגרעסיווע, העלדישע טראדיציעס, זײַן איצטיקן קאמף
קעגן פאשיזם און אימפּעריאליזם,
װי א סאָװעטישער דיכטער, איז האלקין זײיער פילבאר
צו דער סאָציאלער פּראָבלעם, און זי שטײט בא אים
שטענדיק אפן עֶרשטן אָרט,
בא אים װעט איר טרעפן א סאך טראדיציאָנעלע אסאָד
ציאציעס און פאָרשטעלונגען, אלעגאָריעס און פילדײַטיקע
רעמאָזים. זײַן שפּראך און מאניר זײַנען פאָלקסטימלעך-
בילדערישע, , געפעסטעטע" (לויט זײַן אייגענעם אויס-
דרוק) און דערהויבענע, נאָר דאַסראָו קלאָרע און צו"
טריטלעכע. עֶר דרייט זיך ניט ארויס פון שארפע נאציאָ-
נאלע פּראָבלעמען, אָבער ער גיט זײ א ריכטיקע דיכ-
טערישע אינטערפרעטאציע.
אין האלקינס װײַטערדיקן שאפן קאָן מען ניט זעלטן
טרעפן איבערופן מיט מאיאקאָוסקיס דיכטונג. אין די
ביכער , פארן נײַעם פונדאמענט", ,קאָנטאקט" ציטירט
ער אמאָל בוכשטעבלעך מאיאקאָווסקיס שורעס (פון דער
פּאָעמע 2סנוסק0א6 און אנדערע), נאָר אים אינטערע-
סירט ניט די אויסערלעכע פּאָרם -- די אזויגערופענע
שורעס-, לייטערלעך" (כאָטש בא אים זײַנען פאראן אויך
אזעלכע עקספּערימענטן), נאָר די אייגנארטיקע דיכטערישע
באזיניקונג פון דער װירקלעכקײַט, די פיײיִקײַט אקטיװ
זיך ארײַנצומישן אין לעבן, די ברײיטע טעמאטיק,
פּאָליטישע פארשארפּטקײַט און צילגעװענדטקײַט. האל-
קין רופט זיך אָפּ אף די װיכטיקסטע געשעענישן פון
פּאָליטישן און געזעלשאפטלעכן לעבן, פון סאָװעטישן
שטייגער. אין דער זאמלונג ,פארן נײַעם פונדאמענט*
שרײַבט ער:
כאוויירים, כ'װעל אײַך דערציילן הײַנט פּראָסט
(א כאוער איז דער, װאָס עס פילט מיך הײַנט
מיט),
װען כ'קען זיך באפרייען פון ריטם פון ליד,
װאָלט איך אף אן איינפאכער שפּראך זיך
צעלאָזט.
די ,ראפּפּײ:קריטיק האָט אָפּט געשטויסן האלקינען, װי
א רײי אנדערע דיכטער, אפן װעג פון גרילצנדיקער דע-
קלאראטיװקײַט. אָט די קריטיק האָט זיך אָפּט געסטארעס
אָפּטרײַבן דעם דיכטער פון אלדאָס קאָנקרעטע, נאציאָי
נאלע, געפּרוּװט פארשטאָפּן די קוואלן פון זײַן אַרגאנישן
שאפן. דאָס בוך ,פאר דעם נײַעם פונדאמענט", װעלכן
מע קאָן באטראכטן װי אן איבערגאנג-עטאפּ אין האלקינם
שאפן, לײַדט טאקע פון אזא אופריכטיקער דעקלאראטיוו-
קײַט, באשרײַבערישקײַט.
די ליקװיִדאציע פונעם ,ראפּפּײ:װילקיר און די קאָנסאָי
לידאציע פון דער סאָװעטישער ליטעראטור נאָכן ערשטן
שרײַבער-צוזאמענפאָר האָט זיך פּאָזיטיװ אָפּגערופן אויך
141
אף האלקינס שאפן. אין זײַן ליד ,דאָס באפרײַטע הארץ"
(1939) לייענען מיר:
קינדער און יוגנט און עלטערע לײַט,
קוקט זיך צו בעסער און שטרענגט דאָס
געהער אָן.
בליציק װעט זײַן איצט פון צײַטן די בײַט,
אָפּגײן װעט יענער, װאָס שטייט אָן א זײַט.
װויל איז צו דעם, װאָס דער צײַט װעט געהערן.
האלקינס גרויסער טאלאנט האָט זיך גאָר שטארק אנט-
פלעקט אין די נאַכמילכאַמעדיקע װערק. דער נאָכמילכאָ
מע-פּעריאָד איז, װי באװוּסט, געװען זײיער א קאָמפּלײ
צירטער פאר די נאציאָנאלע ליטעראטורן. די היטלערישע
אינוואזיץ האָט בא אלע פעלקער פארשארפט די נאציאָי
נאלע געפילן. די סאָװעט"רעגירונג, די קאָמוניסטישע
פּארטיי האָבן געשאנעװצט און אָפּגעהיט די דאָזיקע גצ-
פילן פון נאציאָנאלער זעלבסטווירדע און די פעסטע טרא-
דיציעס פון פּראָלעטארישן אינטערנאציאָנאליזם. האלקין
האָט אויך נאָך דער מילכאָמע ניט איגנאָרירט די שארפע
פראגן פונעם פאָלקס-לעבן. די מאָטיװן פון ,װיי" האָבן
זיך װידער באויזן אין זײַן שאפן. אין זײַנע נאָכמילכאָ-
מעדיקע קלאסישע לידער און פיעסן זוכט ער און גע-
פינט א ריכטיקע לייזונג פון די קאָמפּליצירטסטע פראגן.
װי אין דער יוגנט, איז ער װידער געװען ,פול װי א
מילגרוים" מיט ליבע צום מענטש און צו דער נאטור,
מיט האָפענונגען און טרוימען, מיט גרויסע פריידיקע
דערווארטונגען...
די צװיי נאָכמילכאָמע-ביכער, װאָס האלקין האָט ארויס-
געלאָזט אין ייִדיש, טראָגן זײער באלערנדיקע און כא-
ראקטעריסטישע נעמען: ,ערדישע װעגן" (1945) און ,דער
בוים פון לעבן" (1948, , אויסגעװיילטע װערק":). דאָס
זײַנען ניט קיין צופעליקע נעמען. קיינמאָל איז האלקין
ניט געװען אזוי נאָענט צו דער װירקלעכקײַט -- צו די
;ערדישע װעגן* און צום לעבעדיקן לעבן, װי איצט, נאָך
דער מילכאָמע.
אין זײַנע פילצאָליקע נאָכמילכאָמעדיקע לידער, בא
לאדעס און פּאָעמעס באהאנדלט האלקין פארשיידענץ
פּראָבלעמען -- סײַ פון דער הײַנטצײַטיקײַט, סײַ פונעם
װײַטן אמאָל און פון דער אײביקײַט (ליבע, טויט). אף
די אלע פראגן, װאָס באומרויקן דעם דיכטער, זוכט ער
און געפינט אן ענטפער אין דער מארקסיסטיש-לענינישער
פילאָסאָפיע פון דער געזעלשאפט און נאטור, אין דער
סאָװעטישער פּראָגרעסיװער װיסנשאפט, אין אונדזערע
גרויסע אידעאלן. פאראן בא אים אויך אזעלכע פראָבל-
מען, װעלכע װערן אין זײַן דיכטונג בלויז געשטעלט,
אָבער ער אײַלט זיך ניט צו געבן אף זי א קאטעגאָרישן
-ענטפער. ער װײסט נאָר, אז דאָס איז ,דער בוים פון
לעבן", און דאָס איז שוין גאנץ גענוג. אזא איז זײַן ליך
, געהיימע װעגן":
1 אונטערן זעלבן נאָמען, אין דעם זעלבן יאָר, איז דאָס
בוך דערשינען אויך אין רוסיש. דערנאָך זײַנען דערשינען
אין רוסיש נאָך 3 גרעסערע און קלענערע זאמלונגען
אלטע און נײַע לידער האלקינס. דערין צװײ זאמלונגען
נאָך זײַן טויט. א רײי לידער אין רוסיש און ייִדיש זײַנען
פארעפנטלעכט אין די סאָוועטישע זשורנאלן ,נאָװי מיר",
/,סאָװעטיש היימלאנדיי און אנד,
142
געהיימע װעגן האָסטו אויסגעציילט,
װאָס זייער שפּור פארבלײַבט פון אויג פארהוילן;
דער װעג פון שלאנג אף פעלדזנשטיין אף הוילן,
א צװײיטן פעלדז, װען זי האָט אױסדערװײלט;
אין יאם -- דער װעג פון לײַכטן זעגלשיף;
דער שפור פון פויגל-פלי אין הימל-טיף,
נאָר מער פון אלץ פארבלײַבט פאר דיר
א װוּנדער --
דער װעג פון מאן צו פרוי --- אים ציילסט
באזונדער.
און איך װאָלט דיך אף נאָך א װעג געפרעגט,
װאָס װעלן כ'װאָלט, ניט װערן זאָל פארמעקט
דורך שטויב פון טאָג און ניט דורך װינט
באנאכט, --
דער װעג, װאָס פאנגט זיך אָן אין מײַן געדאכט,
קרײַזט דורך א װעלט און גליקלעך לאַזט
זיך אויס
אין אָט דער ליד -- א פינגער-שפּאן די גרויס.
(,סאַװעטיש היימלאנד",
3, נומ. וֹ, ז. 70)
:
++
;
:7
=+
:
ט
2
1
ר
2
די
אין א געװויסער מאָס אויסגעקומען צו
ז טראגיש-אומגעקומענע מיט-
= האָבן ניט דערזאָגט. דאָס זײַנען אײניקע נײַע
לידער-סאכאקלען, װעלכע זײַנען פובליקירט געװאָרן שוין
נאָך = טױט. אָט נעמט, אשטײגער, זײַנע לידער
אני-מײַמינס, געשריבן אין דער כאראקטעריסטישער
פאר אים בילדערישער און געדאנקלעכער מאניר. איינע
פון זיי הייסט , טרײַהײַט":
ניט לױט איר לענג און ברייט מע מעסט די שיף
און אויך ניט וויפל װאָלקנס שווארצן רויך
זי הויכט ארויס פון זיך אין בלויער הויך!, --
נאָר וויפל סידריקט איר לאסט די יאמען-טיף.
און כאָטש איר מאָס, איר אײַנגעשטעלטע גרויס
איז וויפל יאם-וואסער זי שטויסט ארויס, --
מײַן מאָס פאר איר פארבלײַבט: װי טרײַ, װי לאנג
די שיף -- זי היט איר לאסט פון אונטערגאנג,
(,פאַלקסישטימע", 1960)
אָט אין אזעלכע געצײילטע שורעס האָט דאָך האלקין
געזאָגט קימאט אלץ, מיט װאָס ער אליין און מיר אלל
האָבן געלעבט און געאָטעמט און אין װאָס עס אין דער
זין פון אונדזער עקזיסטענץ. דאָ האָט איר סײַ די ,װאָלקנס
שווארצער רויך" און סײַ ,װי טרײי, װי לאנג די שיף --
זי היט איר לאסט פון אונטערגאנג". דאָס געהערט דאָך
אויך צו ,דעם בוים פון לעבן", צום סאמע איקערי
אָט שוין פון די עטלעכע לידער, געדרוקט נאָך זײַן
טויט, זעט זיך ארויס גאנץ האלקין -- אָט אזא, װי ער
האָט זיך אויסגעפורעמט פאר די שװערע און העראָיִשץ
יאָרן פון אונדזער זײַן.
אין א צװייטער ליד פון ,א פינגער-שפּאן די גרויס" --
אכט שורעס -- דערצײילט אונדן דער דיכטער וײער
דײַטלעך, אף װעמען עס האלט זיך ,אונדזער שײנער
ביניען". גראָד ,אף די, װאָס בלײַבן שטיל און קײנמאָל
ניט דערמאָנטע", פאר זי , דאָס לעצטע גיסטו אָפּ -- דו
גיסט אועק דאָס לעבן". דער דיכטער צעזינגט זיך װידער
װעגן גרויסער ליבע און גלוסטונג צום לעבן:
איך בין מיט גלוסטונגען, גלײַך װי א מילגרוים, פולי
װוּ יעדעס קערנדל? פארנעמט זײַן נעסט און גווֹלי
+
נאָר צװישן אלע זי הײַנט קענטלעכער איז מיר
דאָס גלוסטונג-קערנדל, װאָס שטארק דערמאַנט
אָן איר, --
אָן דער, װאָס צוליב איר אויך אָדאָמען דערמאָנסט,
און רופן כאװע זי, צי אנדערש, װי דו קאָנסט.
געװען פאר איר ביסט גרייט זיך אױיסשנײַדן א ריפּ,
און אלדי פייניקונג צו אָנעמען פאר ליב.
פאר איר פון קינדװײַז אָן א הכל האָסט געבויט,
װאָס ענדיקן װעסט אים א רעגע פארן טויט.
אפילע איצט איך ואך, װען ס'זינקט אין שלאָף
די װעלט, --
א שטיינדעלע איך זוך, װאָס צום געבײי נאָך פעלט.
אזוי האָט געקענט זאָגן בלויז האלקין! פאר אים אין
כאראקטעריסטיש די דאָזיקע , קייטלדיקע רעאקציע", די
אידיי װיקלט זיך פאנאנדער און קאַנקרעטיזירט זיך אין
אלץ א ברייטערן קרײַז עמאָציאָנעל:אָנגעלאָדענע געדאנ-
קען, מאָטיװן און בילדער. דער פינאל קומט, װי א בל
ציקער , אופרײיַס", װאָס באלײַכט און פארסאכאקלט די
גאנצע פאנאָראמע אין דער ליד.
האלקין שעפּט, װי באװוּסט, סײַ פון די טראדיציאָנעלע
ייִדישע מעקוירים און סײַ פון דער אײיראַפּעיִשער פאָעזיע
און ליטעראטור (זע זײַן ציקל לידער , פון רו און אָפּרו"
אין בוך ,דער בוים פון לעבן"). אָבער דורך אלץ און
אלעמען געפינט ער דעם װעג צו זיך -- צו דעם אייגענעם
,וועלט-באשאף", צו זײַן אייגענער דיכטערישער װעלט,
װאָס איז פון קיינעם ניט אָפּגעפרעמרט.
אין דעם זין איז זייער אָנשױלעך זײַן ליד פונעם דער-
מאָנטן ציקל, א ליד, װאָס הייסט טאקע ,דער בוים פון
לעבן", געװידמעט שאָלעם-אלייכעמען:
און פאל איך צו אמאָל צו זײַנס א װאָרט,
װאָס ער האָט אויסגערעדט צי שװײַגנדיק
פארשריבן,
מיר דוכט זיך אויס: איך שטיי אף יענעם אָרט,
פונוואנען אַדאָם איז געווען פארטריבן.
צום בוים פון לעבן צי איך אויס מײַן האנט,
א ריר -- און פון זײַן זאפט װעל איך פארזוכן,
און גאָט װעט צװישן בלעטער מיך ניט זוכן,
װײַל מײַן באגלייטער שטייט מיט מיר באנאנד.
און אויב ס'איז קינדװײַז מיר געװען פארװערט
צו לאכן הויך, נאָר זעלטן װען א שמייכל,
האָב איך געגלויבט, געהאָפט, אז אין זײַן הייכל
מײַן שמייכל קומען װעט דורך גאָר דער ערד.
און איצט, װען קיינער קאָן מיר ניט פארבאָטן
אפילע װיינען, װען א שטיין דריקט אָן צו
שװער, --
כ'רוף װידער אים, װײַל װער נאָך פילט, װי ער,
װען װידער הויל דערקענט אמאָל זיך אָדאָם.
האלקין זוכט שטענדיק זײַנע טרײַסטע , באגלייטער",
װען ער ציט אויס זײַן האנט צום , בוים פון לעבן". זײַן
דיכטונג איז דעריבער קײנמאָל ניט איינזאם, זי איז שטענ-
דיק דורכגעדרונגען מיט ריינע מענטשלעכע איבערלץ-
בונגען און ראפינירטע לײַדנשאפטן.
האלקין איז ניט בלויז א דיכטער, נאַר אויך א דרא-
מאטורג.
די ייִדישע סאָװעטישע דראמאטורגיע האָבן געשאפן דאָס-
ראָו ניט דראמאטורגן, נאָר פּראָזאיִקער, דיכטער, אקטיאָרן
און אפילע קריטיקער און ליטעראטור-פאָרשער (בערגעל-
סאָן, דאניעל, רעזניק, מארקיש, גאָדינער, פינטשעווסקי,
קושניראָו, דאָברושין, אויסלענדער, װעװיאָרקע, איסער
לעװוין, לויטער, גערשענזאָן, הובערמאן און אנד.). האל-
קין איז געװען איינער פון זיי, און זײַנע פיעסן האָבן
אָפּגעקלונגען פון דער בינע (,שולאמיס", ,באר-קאָכבא",
;ארן פרידמאן", ,דער שפּילפויג?"), זײַנען פובליקירט
געװאָרן אין ייִדיש און רוסיש (,באר-קאָכבא", ,שולא-
מיס", ,אף טוט און לעבן").
האלקין איז געקומען צו דער דראמאטורגיע, צום
טעאטער (אויב ניט רעכענען אײניקע פרײיַקע דראמא-
טישע פּרוּװן) גאנץ שפּעט, סאמע ערע דער מילכאָמע,
אין 1938--1939. ער איז געגאנגען צום טעאטער פריער
דורך זײַנע איבערזעצונגען פון שעקספּירן און פון סאָי
וועטישע דראמאטורגן (,קיניג ליר", ,פּראָפּעסאָר פּאָלץ-
זשײַעװ"), דערנאָך -- דורך זײַנע היסטאָרישע און לעגעני
דארישע דראמאטישע פאָעמעס (,באר-קאָכבא", , שולאי
מיס"), ביז דער דראמאטורגיע אף הײַנטצײַטיקע טעמעס,
ער האָט אויך געשאפן א פיעסע, ועלכע מע קאָן אָנרופן
היסטאָריש-פאָלקסטימלעכע; די געשעענישן קומען דאָ
פאָר אין אָנהײב צוואנציקסטן יאָרהונדערט (,דער שפּיל-
פויגלי).
סײַ האלקינס איבערזעצונגען און סײַ זײַנע זעלבשטענ-
דיקע דראמאטורגישע שאפונגען, װי זײַן דיכטערישע טעי
טיקײַט אין אלגעמיין, זײַנען צװישן זיך ענג פארבונדן
און פאר אים אָרגאניש.
עס איז פאראן מיכאָעלסעס אן ארויסזאָגונג װעגן האל-
קינס איבערזעצונג פון ,קיניג ליר":
,זוכנדיק אן איבערזעצער פאר דער פּיעסע ,קיניג
ליר"י, האָב איך ניט צופעליק אָפּגעשטעלט זיך אף האלי
קינען. פאר זײַן דיכטערישן שאפן איז כאראקטעריסטיש
די מערקװירדיקע פּאשטעס, װאָס פּאָרט זיך מיט ביבלישער
דערהױיבנקײַט פונעם פערז.
אָט די אייגנשאפט פון זײַן טאלאנט האָב איך געהאלטן
פאר באזונדערס װערטפול בענעגייע ,קיניג ליר".
...דער סטי?ל פון האלקין דעם דיכטער אנטשפרעכט
װוּנדערלעך דעם סטיל פון שעקספירס טראגעדיע. באזוג"
דערס האָט זיך האלקינען אײַנגעגעבן יענע סצענע, װוּ
ליר הײבט אָן שיטן מיט קלאָלעס. לוט זייר פאָרם
רופן זיך די קלאָלעס איבער מיט יענעם אָרט אין דער
ביבל, װאָס מע רופט די אטויכעכע* און װוּ עס װערן
אויסגערעכנט די קלאָלעס קעגן די זינדיקע.
ליר, װאָס דערמאָנט בעפיירעש מיט עפּעס איִעװן, שיט
מיט אזוינע קלאָלעס, װאָס לוט זייער פאראלגעמייגערונג
און בילדערישקײַיט דערמאָנען זײ גלענצנדיק די טו"
כעכץ"ג,
אין דער ייִדישער סאָװעטישער דראמאטורגיע און אין
טעאטער איז אָבער האלקין ארײַן אדאנק זײַנע צװיי אויס-
געצײיכנט איבערגעדיכטעטע דראמאטישע פּאַצַמעס ;שר
לאמיס" און ,,באר-קאָכבא". ,שולאמיס" איז געבויט אף
דעם סוזשעט פון דער באװרּסטער טאלמודישער לעגענרע,
װאָס איז לעכאטכילע באארבעט געװאָרן פאר דער בינע
דורכן גרינדער פונעם יוישן טעאטער אװראָם
גאָלדפאדן. אים טאקע, ,צום ההנדערטסטן יאָר פון
זײַן געבוירן, איז געװידמעט מיט ליבע אָט דאָס װערק*
ג ס. מ. מיכאַעלס. ארטיקלען, שמועסן, רעדעס. מאָס-
קװע, פארלאג ,איסקוסטװאָ", 1965, זז. 112--116 (רוסיש):
143
יי
(האלקין). האלקינס ,שולאמיס" איז געשטעלט געװאָרן
אין אלע ייִדישע מעלוכע-טעאטערן פון סאָװעטנפארבאנד,
גאָלדפאדנס מעלאָדראמע איז שוין לאנג פּאָפּולער אין
פאָלק, באזונדערס די לידער, געזאנגען און טענץ. בא
גאָלדפאדענען האָט די לעגענדע אופגעהיט איר רעליגיעזע
באפארבונג, איר פאטאלן כאראקטער (די װילדע קאץ און
דער ברונעם, דער עצבא עליהים, א קאָל פון בייס-
האמיקדעש אאװ.). גאָלדפאדן אין טרײַ דער טראדיציע
און אויך דער צײַט, װען ער האָט געשאפן זײַן װערק
(סאָף אכציקער יאָרן פון פאָריקן יאָרהונדערט).
האלקינס דראמאטישע פּאָעמע איז אָנגעשריבן שוין
לוט א נײַעם נוסעך, ער האָט אריינגעפירט אײניקע נײַע
פּערסאַנאזשן און סיטואציעס. די פּאָעמע פארמאָגט אלץ
כיינען פון דער האלקינישער ליריק. באזונדערס צייכע-
נען זיך אויס זײַנע פאָלקסטימלעכע פּאסטאָראלע ליבץי
לידער, פון װעלכע עס װײעט מיט װינט, זון, פצלד און
בלומען. א רײי לעגענדאר-העראָיַשע און הומאַריסטישע
סצענעס, באזונדערס די סצענעס מיט שולאמיסעס כאסא-
נים. הײַנט די פלאמיקע עראַטיש-טעמפּעראמענטפולע
עגאָצענטרישע לידער פון דער רײַכער, שיינער אװיגאיל,
די נאיווזהארציקע און פּאטריאָטישע לידער פון שולאמיס
און אנד.
אין דער פּאָעמע איז אופגעהיט דער היסטאָרישער קאָי
לאָריט און גלײַכצײַטיק זײַנען אונטערגעשטראַכן די סאָ-
ציאלע מאַמענטן, דאָס אלץ, װאָס עס מאכט די לעגענדע
נאָענט צו אונדזער צײַט: די פרײַהײַטליבנדיקע פּאסטעכער
און זײער העלד אװישאָלעם, די טרײַע און פאטריאָטישע
שולאמיס, דער פאָלקס-זינגער, זי אלע װערן אנטקעגנ-
געשטעלט דער רײַכער אריסטאָקראטיע, דער צעבאלעװעץ-
טער עגאַיִסטישער אװיגאיל, די פארשיידענע קויהאנים,
,דאָקטוירים*, שפּרעכער, שטערנזעער און אנד.
גאָר א װויכטיקע שעפערישע ארבעט האָט האלקין דורם-
געמאכט אין דער היסטאָרישער דראמע ,באר-קאָכבא",
אויך דאָ ברענגט האלקין ארײַן א רײי נײַע פּערסאָנאזשן
און סיטואציעס און גיט א ריכטיק היסטאָריש בילד פון
דער צײַט און פון די געשעענישן.
באר-קאָכבאס אופשטאנד קעגן רוים -- דאָס איז שוין
קלאל ניט קיין לעגענדע, נאָר א װירקלעך-היסטאָרישער
פאקט. די האנדלונג קומט פּאָר צװישן 132--135 יאָר פון
דער נײַער צײַט-רעכענונג,
,ארבעטנדיק אף דער היסטאָרישער טעמע, -- שרײַבט
א. גורשטיין, -- האָט האלקין (צוזאמען מיטן טעאטער)
געשטעלט פאר זיך אן אופגאבע --- באװײַזן די עלעמענטן
פון פאָלקס-העראָיזם, װאָס האָט שטענדיק געלעבט אינעם
קאמף פון די פאָלקסמאסן קעגן זײיערע אונטערדריקער
און עקספּלואטאטאָרן, אין זייער קאמף פאר פרײַהײַט, ערע
און אומאָפּהענגיקײַט. פון דעם שטאנדפּונקט איז דער
היסטאָרישער עפּיזאָד, װאָס האלקין האָט גענומען, --
באר-קאָכבאס אופשטאנד קעגן דער רוימישער הער-
שאפט, --- זיײיער א באדײַטנדיקער...
האלקינען האָט זיך אײַנגעגעבן אופצושטעלן דעם ווירק-
לעכן דעמאַקראטישן אינהאלט פון באר-קאָכבאס אופ-
שטאנד"ג.
קימאט אין איין צײַט (1944--1945) האָט האלקין אָנגע-
שריבן צװויי פיעסן: ,דער שפּילפויג?* און ,אף טוט און
לעבן". די ערשטע איז געשטעלט געװאָרן דורכן פאר-
ג א. גורשטיין. אויסגעוויילטע ארטיקלען. מאָסקװע, פאר-
לאג ,סאָװועטסקי פיסאטעל*, 1959, ז. 190 (רוסיש).
14
דינסטפולן ארטיסט פון רעפובליק ביניאָמין שוארצער
אין אָדעסער טעאטער (אופגעפירט אין טאשקענט);
די צװײטע איז געדרוקט געװען אין ייִדיש און אין ר
סיש, נאָר ניט געשטעלט געװאָרן. ,אף טױט און לעב"
איז געשריבן אין פערזן, אין דעם ייִַדישן ואר;אנט אין
זי באצייכנט אלס ,דראמאטישע פּאָעמץ",
די האנדלונג פון דער פיעסע ,דער שפילפיגל", װי
עס װײַזט אָן דער אװטאָר, קומט פאָר אין די ערשטע
יאָרן פון צװאנציקסטן יאָרהונדערט, און די געשעענישן
פון דער פיעסע ,אף טױט און לעבן" קומען פאָר ,אין
פּולן בייס דער דײַטשישער אָקופאציץ".
די פּיעסע ,אף טויט און לעבן" (זי האָט געהייסן אויך
,געטאָגראד", אין דער רוסישער אויסגאבע ,דער אופ-
שטאנד אין געטאָ*) איז אָנגעשריבן אין דער זעלבער מאי
ניר, װי ,באר-קאָכבא", -- אין העראַיַש-טראגישן פּלאן
און אין פערזן. כאָטש אין די צװיי װערק זײַנען װי
באװוּסט, קינסטלעריש פארקערפערט גאָר פארשיידענע
עפּאָכעס און פאָלקס:גױיראָלעס, זײַנען אין זײי אָבער
פאראן אויך װעזנטלעכע קרויװישע מאָמענטן: דאָס אין
קאמף פאר פרײַהײַט, קעגן טיראניע. האלקין באװײוט
אין זיַן פּיעסע ,אף טוט און לעבן', אז דער קאמף
אין געטאָ שטיצט זיך סײַ אף די העראָישע טראדיציעס
פון דער װײַטער פארגאנגענהײַט, סײַ אף די העראָיַטע
זיגן פון דער סאָװעטישער ארמיי.
האלקין אליין אין זײַן דערמאָנטער ,אװטאָביאָגראפיץ"
האָט געזאָגט אזוי װעגן זײַן דראמאטורגיע:
,אזוי װי באם שרײַבן באזונדערע לידער, אזוי אויך
אין דער דראמאטורגיע האָב איך שטענדיק געדענקט דרײַ
קלאָלים: ערשטנס, װאָס הייסט נײַס? -- ברעך דעם קאָפּ,
וועסטו װיסן. צװייטנס, אז א דראמאטיש װערק װערט
געשאפן ניט נאָר פאר דער בינע, אז ס'מוז פארמאָגן
אייגענע אריכאס-יאָמים, דאָס היײיסט זײַן אויסגערעכנט
אף א גרויסן ליטערארישן קיִעם. און, דריטנס, -- אן
אין א װערק, אפילע אזעלכעס, װאָס טראקטירט פּראָבלצי
מען און געשעענישן זײיער װײַטעץ פון אונדזער היינט*
צײַטיקײַט, זאָל זיך פילן שארף דער שעפערישער טאָך
און וועלט-באנעם פון א סאָװעטישן שרייבער".
װי מיר האָבן שוין געזען, האָט האלקין אין זײַן דראי
מאטורגישער און דיכטערישער פראקטיק שטרענג אָפּגעַי
היט די דאָזיקע קלאָלים און געבאָטן.
מיט האלקינען פארענדיקט זיך א גאנצע עפּאָכע אין
דער ייִדישער סאַָװעטישער דיכטונג. עֶר געהערט צו די
ערשטע גרויסע שעפער און אָנהײבער פון דער ייִדישער
סאָװעטישער פּאָעזיע. פאר דאָסראָװ פון אונדזערע היינטי
צײַטיקע טאלאנטפולע ייִדישע סאָװעטישע דיכטער זײַנען
פּאָשעט ניט אָרגאניש און קימאט ניט צוטריטלעך אייניקע
קװעלן, פונוואנען האלקין און זײַנע מיטצײַטלער (שווארצ"
מאן, האָפּשטײן און אפילע מארקיש און קװיטקאָ) האָבן
געשעפּט. זייער רײַכע לעבנס-דערפארונג איז אן אנדערעי
איצט דארף זיך אָנהײבן א ביסל אן אנדער היסטאָריש:
ליטערארישער כעזשבן. אונדזער נײַער דאָר באגאבטע
און געראָטענע דיכטער פארמאָגט נאָך דערצו א גאָר
רײַכע יערושע (דאָס, װאָס האלקין און זײַנע מיטצײַטלער
האָבן בעשײַטע ניט פארמאָגט) -- דעם לעבעדיקן קוואל
פון אונדזער ייִדישער סאָװעטישער פּאָעזיע, װאָס האָט
זײַן באזונדערן טאם, זײַן באזונדערן ניגן, זײַנע רײַכע,
קרישטאָלענע פארבן.
דער נײַער דאָר פּאָעטן האָט שוין פיל געשעפט פון
דעם דאָזיקן קװא?, און אף זײיער שאפן האָט ער גע"
װירקט מאזלבראָכעדיק.
9--6
( אל וט
כ, לויצקער, מ. מײַדאנסקי
דער שפּראכפאָרשער עליע ספּיוואק
(צו זײַן 775טן געבורטסטאַג)
עליע ספּיוואק איז געבוירן דעם 22 אָקטיאבער 1890
אינעם שטעטל װאסילקאָװ (קיַעװער גובערניע), אין א
ניט-פארמעגלעכער האָרעפּאשנער מישפּאַכע. זײַן װעג,
דער װעג פון א באלמעלאָכעס א זון צו בילדונג, איז
געװען ניט קיין לײַכטער. אין דער קינדהײַט האָט ער
באקומען א טראדיציאָנעלע דערציונג. געלערנט אין כי-
דער, נאָכדעם אין דער שטעטלשער רוסישער פאָלקשול.
שפּעטער האָט ער זיךך אלס עקסטערן דערששלאָגן א
דיפלאָם פון א הויזלערער. ערשט די גרויסע סאָציא-
ליסטישע אָקטיאבער-רעװאָליוציע האָט געעפנט פאר. אים
טיר און טויער צו די שעפערישע ראכװעסן.
דאָס ערשטע לערנבוך זײַנס אין דערשינען אין 1920,
דאָס לעצטע -- אין 1939. סאכאקל האָט ער אָנגעשריבן
0 לערנביכער פאר פארשיידענע טיפן שולן און קלאסן:
;ייִדישצ שפּראך, ,אונדזער װאָרטײ, , רייד-אנטוויקלונג",
,סטיליסטישע געניטונגען", ,שפראך-קולטור" אא. די
לרשטע כרעסטאָמאטיעס און שפראך:לערנביכער פאר
דער ייִדישער סאָװעטישער שול זײַנען געװען עליע
ספיוואקס.
אינעם שפּראך-אונטעריכט און אין דער שפראך-פאָר-
שונג האָט ספיוואקן געצויגן צו זיך דער װאָרט:אױצער
פון דער שפּראך, קױדעמקאָל -- דאָס קינסטלערישע
װאָרט, דער זאפטיקער פאָלקס:אויסדרוק. אין זײַנע
לערנביכער געפינט איר פונעם שענסטן און בעסטן אין
דער קינסטלערישער ליטעראטור און אין פאָלקס-שאפונג
פון פארשיידענע עפאַכעס.
פון 1931 הייבט זיך אָן א נײַער עטאפ אין ספּיװאקס
טעטיקײיט, ער װערט אײַנגעלאדן פאר אן עלטערן װיסנ-
שאפטלעכן מיטארבעטער אין דער פילאָלאָגישער סעקציע
פונעם אינסטיטוט פאר ייִדישער קולטור בא דער אוקראי-
נישער וויסנשאפט-אקאדעמיע (מיט דער דאָזיקער סעקציע
האָט דאן אָנגעפירט נאָכעם שטיף). דאָ טײלט ער זיך
גלײַך אויס אלס באהאוונטער און טיכטיקער שפּראכטוער.
נאָך נ. שטיפס אומגעריכטן טויט (1933) װערט ספּיוואק
באשטימט אלס אָנפירער פון דער סעקציע, און זינט
6 שטייט ער בעראָש פון דער גאנצער ויסנשאפט:
ארבעט אין געביט פון ייִדישער קולטור אין דער אוקראי-
נישער אקאדעמיע.
די שפּראך -- א דערשיינונג א געזעלשאפטלעכע --
װערט אין דער סאָװעטישער לינגװיסטיק געפאָרשט אף
די טעאָרעטישע יעסוידעס פון דער מארקסיסטיש-לעניני-
שער מעטאָדאָלאָגיע. צוליב דעם איןז נייטיק קױדעמקאָל
פעסטצושטעלן, װאָס איז דער מעהוס פון שפּראך, ויאזוי
איז זי געבונדן מיטן מענטשלעכן זײַן, דענקען און בא-
װוּסטזײַן, װזָאזוי איז זי אופגעקומען און פון װאָסערע
פאקטאָרן הענגט אָפּ איר אנטװיקלונג. זוכנדיק אן ענט-
פער אף אָט די פראגעס, האָט ספיוואק אָנגעשריבן זײַן
בוך ,מארקס און ענגעלס װעגן שפּראך און שפּראך-
פּראָבלעמעס" (1934). דאָס דאָזיקע װערק האָבן וואהעם
אופגענומען סײי די סאָװעטישע,
סײַ די
פּראָגרעסיװוע
. אויסלענדישע לייענער.
אינעם אוא יאָרהונדערט האָט זיך אין דער לינגװיסטיק
אנטװיקלט א נײַע ריכטונג -- די פארגלײַך-היסטאָרישע
שפּראכפאָרשונג. רײידנדיק װעגן דעם פארגלײַך-היסטאָ-
רישן מעטאָד, האָבן מארקס און ענגעלס אויסגעדריקט
זייער באזונדערע צופרידנקײַט דערמיט, װאָס די שפּראכ-
פאָרשונג האָט זיך צו יענער צײַט געשטעלט אפן װעג
פון א פּינקטלעכער ויסנשאפט. זי האָבן הויך געשעצט
אירע דערגרייכונגען; באנאנד דערמיט האָבן זיי אײַנגעזען
אין דער נײַער שפּראכפאָרשונג מעטאָדאָלאָגישע פעלערן
און אָנגעװיזן דערוף.
ספּיוואק האָט אין זײַן בוך גענוי אנאליזירט מארקס*
און ענסעלסעס ארױיסזאָגונגען אין אָט דער פראגע און
באלויכטן קריטיש אייניקע פאלשע לינגװיסטישע קאָנ-
צעפּציעס, װעלכע האָבן פריִער געהאט און האָבן אויך
איצט אן אָנגאנג,
א סאכאקל פון 10 יאָר פון עליע ספּוואקס ארבעט
אין דער ייִדישער פאָרשונג איז זײַן מאָנאָגהאפיע /נײַצ
װאָרטשאפונג". ער האָט זי פאהענדיקט אין 1937 (דער-
שינען 1939). די סאמע קאָמפּעטענטע לינגװיסטן פון
דער אוקראינישער וויסגשאפט-אקאדעמיע (מ. יא. קאלי-
נאָװיטש, א. יו. קרימסקי) האָבן אָפּגעשאצט דאָס דאָזיקע
בוך אלס א היפּשן וויסנשאפטלעכן אופטו. אין 1938 אין
דער אװטאָר פון דער מאָנאָגראפיע אױיסגעװײלט געװאָרן
אלס מיטגליד-קאָרעספּאָנדענט פון דער אוקרא;נישער
וויסגשאפט-אקאדעמיע.
145
פון דעמלט אָן פארבינדט זיך ספיוואק נאָך ענגער מיט
די אוקראינישע וויסנשאפטלעכע קרײַזן, ער טרעט ארויס
אף פארשיידענע לינגװיסטישע סעסיעס און באטײליקט
זיך אין די אוקראינישע און רוסישע צײַטשריפטן סײַ
מיט איבערגעזעצטע פראגמענטן פון זײַנע ייִדישע
ארבעטן, סײַ מיט לעקסיקאָלאָגישע ארטיקלען װעגן
אוקראיניש און רוסיש.
די מאַנאָגראפיע ,נײַע װאָרטשאפונג" האָט ספּיוואק
פארטיידיקט אין מאָסקװער מעלוכע-אוניװערסיטעט װי א
דאָקטאָרזדיסערטאציע; אלס אָפיציעלע אָפּאָנענטן זײַנען
ארױיסגעטראָטן די פּראָפּעסאָרן -- דאָקטאָרס פון פילאָלאָי
גישע ויסנשאפטן מ. װ. סערגיעווסקי:, י. מ. נוסינאָו,
א. כ. שאפּיראָ. אין זייערע רעצענזיעס אין אָפּגעמערקט,
אז ספיוואקס בוך אין א װערטפולער צושטײַער ניט
בלויזן פאר דער ייַדיש-פאָרשונג, נאָר פאר הער סאָװע-
טישער לינגװיסטיק אינגאנצן גענומען און פאר דער
אלגעמיינער שפּראכװיסנשאפט. פּראָפ. סערגיעווסקי האָט
געשריבן: ,, ספּיוואקס ארבעט איז װיכטיק און אינטערץ-
סאנט ניט בלוין פאר לײיענער, װאָס ארבעטן ספּעציעל
אין געביט פון ייִדיש, נאָר פאר פילאָלאָגן און לינגװיסטן,
װײַל זי אנטהאלט א רײַכן און באלערעװדיקן שטאָף;
װעלכער באלויכט אלגעמיינע פראגן פון דער איסביל-
דונג פון ליטערארישע שפּראכן און קלאָרט אויס די
סאָצ;ָאל-היסטאָרישע באדינגונגען פון זייער אנטשטיוּנג,
אנטװויקלונג און רעגולירונג".
שאפנדיק די מאָנאָגראפיע, האָט ספיוואק דורכגעמאכט
א גרויסע פאָרשונגסיארבעט. ער האָט טיף דורכגעאקער
אלע געשיכטלעכע פלאסטן פון דער ייִדישער לעקסיק,
אָנגעהויבן פונעם ושא יאָרהונדערט, אנאליזירט די לעקסי-
קאָגראפישע װערק פון פארשיידענע פעריאָדן, דורכגץ-
שטודירט די ייִדישע פּובליציסטיק פון אוא און אא אאָר-
הונדערטן, אויסגעפאָרשט די שפּראך פון דער פאראָקטיא-
בערישער און סאָװעטישער קינסטלערישער ליטערא-
טור, -- און קימאט דאָס אלץ טעאָרעטיש איבערצײיגנדיק
אָפּגעשפּיגלט אין זײַן װערק.
די זײַע װאָרטשאפונג, די אומגעהייערע בארײַכערונג
און דעם אופבלי פון דער שפראך באטראכט ספּיוואק
פולשטענדיק ריכטיק אלס רעזולטאט פון דער אַקטיאבער-
רעװאָליוציע און פון דער סאָציאליסטישער בױונג. ער
נעמט אוף דעם דאָזיקן פּראָצעס אין אספּעקט פון פעל-
קער-פריינטשאפט: די נײַע װאָרטשאפונג שילדערט ער
אלס א געמינזאמע דערשינונג פון די סאָװעטישע
שפּראכן. די אייגנארטן פון דער ייִדישער לעקסיק, יעדע
אײגנטימלעכקײַט פונעם שפראכלעכן הײַנט װערט דאָ
באטראכט אף דער באזע פון דער געשיכטלעכער צוגריי-
טונג, מיט היסטאָרישע אנאלאָגיעס פון אנדערע שפּראכן.
דער אװטאָר טרעט ארויס קעגן דער אײנזײַטיקײַט און
אויבערפלעכלעכקײַט, װאָס עס האָבן באם פאָרשן ארויס-
געװיזן ייִדישע לינגװיסטן פון פארשיידענע קאָנצעפּציעס,
דערין אייניקע סאָװעטישע.
לאָמיר נעמען די פראגע װעגן דער ראָליע פון די סע-
מיטישע (העברעישע און אראמייישע) װערטער אינעם
איצטיקן ייִדיש.
סיאיז געװען א צײַט, וען אין דער סאָװועטישער פּרעסע
זִיז די פראגע װעגן די סעמיטיזמען געשטעלט געװאָרן
: ס'איז קעדײַ צו באצייכענען: פּראָפּ. מ. סערגיעווסקי
(װי דער פריִער דערמאָנטער אקאד. א. קרימסקי) האָבן
געקענט ייִדיש און, װי די אנדערע ספּיוואקס אָפּאָנענטף
געלייענט זײַנע וויסנשאפטלעכע ארבעטן אין אַריגינאל,
146
אזוי: צי דארף מען זי ביכלאל גאָר ניצן אין ייִדיש? די,
װאָס האָבן געהאלטן, אז נײן, האָבן געטײַנעט, אז די
סעמיטיזמען זײַנען שײַעך בלויז צום אויסדריקן רצי
ליגיעז-רוכניעסדיקע באגריפן און אז ניט אף אָט דעם
אינהאלט איז אויסגערעכנט די אנטװיקלונג פון אונדזער
ליטערארישער שפּראך.
אין דער מאָנאָגראפיע ,נײַע װאָרטשאפונג" װערט דער-
וויזן, אז די סעמיטיזמען באצייכענען אויך, װי ס'דריקט
זיך אויס דער אװטאָר, ,א גאנץ פּײַן פּעקל װאָכעדיקע
באגריפן און פאָרשטעלונגען". דאָס זעלבע פארקערט:
פיל ניט-סעמיטיזמען --- ייִדישע װערטער, װאָס גייען פון
דײַטש און פון די סלאװישע שפראכן, באדינען אױיך
רעליגיעז"גײַסטיקע באגריפן. ספיוואק איז מאסקים דער
מיט, אז א צאָל סעמיטיזמען זײַנען איצט ארויסגעפאלן
פונעם אקטיוון געברויך. מיר קומען אָן צו זיי סײַדן צוד
ליב אנטירעליגיעזער פּראָפאגאנדע אַדער צוליב סטיליי
זירן אין דער קינסטלערישער ליטעראטור די ריידר פון
פּערסאָנאזשן.
אין פאסיוון לעקסישן פאָנד גייען אָבער אריבער אויך
די ניט:סעצמיטיזמען, װאָס
גריפן. ס'איז, אלזאָ, אבסאָ
באצייכענען אָפּגעלעבטע באז
אָליוט ניט ריכטיק צו קעמפן
קעגן העברעיזמען ביכלאל -- בלויז איבער זײער אָפּי
שטאם. זײער פיל אײַנגעבירגערטע סעמיטיזמען װערן
ברייט געניצט אינעם איצטיקן ליטערארישן ייִדיש, און
ס'איז ניט שײַעך אָפּצוזאָגן זיך דערפון. מיט אָט דעם
שטאנדפונקט שטימט, אגעװו, די איצטיקע פראקטיק פון
אונדזער ליטערארישער שפּראך.
א צװײטע פראגע איז די ראָליע פון סלאװיומען אין
ייִדיש. אין די סאָװעטישע באדינגונגען אין די ייִדישע
פאָלקסמאסע באזונדערס געקניפט און געבונדן מיט דער
ארומיקער ניט-ייִדישער באפעלקערונג. דאָס האָט זיך אָפּי
גערופן אף דער מינדלעכער ייִדישער שפּראך: אין איר
האָבן זיך אײַנגעװעבט א סאך רוסישע װערטער, באוני
דערס טערמינען. אייניקע געזעלשאפטלעכע טוער האָבן
געהאלטן, אז אלע רוסיזמען, װאָס טרעפן זיך אין דער
מינדלעכער שפראך, דארף מען איינבירגערן אויך אינעם
ליטערארישן ייִדיש. די קאָמוניסטישע פארטיי, די סאָי
װעטישע וויסנשאפטלעכע און ליטערארישע געזעלשאפט'
לעכקײַט האָט שטענדיק פארורטײילט דעם פארינפאי
כערישן, נאָכשלעפּערישן צוגאנג צו דער ליטערארישער
שפּראך, און דאָס איז שײַעך אויך צו ייִדיש.
אין ספּיוואקס מאָנאָגראפיע פארנעמט 7* פראגע װעגן
סלאוויזמען אין ייִדיש אן אָנגעזעען אָרט. ער שרײַבט:
;דער הײַנטצײַטיקער ייִדיש פארדייעט אויסגעצייכנט און
װעט װײַטער פארדייען סלאװוישן װאָרטשטאָף... דאָס האָט
אָבער ניט צו טאָן מיט דער טענדענץ סטאם צו סלא
װיזירן די ייִדישע שפראך און דערמיט מינערן אירע
אייגענע פאראנענע מעגלעכקײַיטן". ער אנאליזירט די ארי
גומענטן לעטויװעס א נײַער רוסיש-ייִדישער שפּואך
און שטעלט פעסט זײער פאלשקײַט. ער ברענגט פאלף
װען סלאוויזמען, אפילע ניט-איינגעבירגערטע, שפּילן א
פּאָזיטיווע ראָליע אין קינסטלערישע װערק אלס מיטל
פון סטיליזאציע, נאָר ער פּראָטעסטירט קעגן די פאקטף
װען דער שרײַבער װערט אָן דאָס געפיל פון קינסטלערי"
שער מאָס און פאַטאָגראפירט פאָשעט די שפּראך פון וי
פּערסאָנאזשן, װי זי שטייט און גייט,
אין מעשעך פון זײַן גאנצער וויסנשאפטלעכער טעט"
קײַט האָט ספּיוואק ניט אופגעהערט צו ארבעטן אינער
ווערטערביכער -- אלגעמיין-שפּראכלעכע און טערמיאָ
לאָגישע. אונטער זײַן אָנפירונג זײַנען אין קאבינעט פאר
יידישער קולטור פון דער אוקראינישער וויסנשאפט-אקא-
דעמיע צונויפגעשטעלט געװאָרן דרײײַ טערמינאָלאָגישע
ווערטערביכער (מאטעמאטישער -- דערשינען אין 1935,
געאָגראפישער -- דערשינען אין 1936, רעכטלעך-אדמי-
ניסטראטיװער -- ארויסגעגעבן אין 1941) און צװיי אל-
געמיינע: רוסיש-ייִדישער און אוקראיניש-ייִדישער (עס
האָבן זיך פארהיט זײיערע מאנוסקריפטן). די מעטאָדאָלאָי
גישע פּרינציפן פון הער לעקסיקאָגראפישער ארבעט האָט
ספלואק כאראקטעריזירט אין די פאָרעדעס צו די אָנגע-
וויזענע ביכער. די פראגע װעגן טערמינאָלאָגיע האָט ער
באזונדער באלויכטן אינעם שלוס-קאפּיטל פון דער מאָנאָי
גראפיע ,נײַע װאָרטשאפונג".
די דערשינענע טערמינאָלאָגישע װערטערביכער האָבן
אין זייער צײַט געהאט א װעזנטלעכע פראקטישע באדיי-
טונג. נאָך א גרעסערע ראָליע איז בארופן צו שפּילן דאָס
רוסיש-יייִדישע װערטערבוך, װאָס װערט איצט געגרייט
צום דרוק.
עליע ספּיוואק האָט אייפערדיק ליב געהאט דאָס עכטע
קינסטלערישע װאָרט, ער איז געװען זײַן װאכזאמער ריי
טער. אין דער ליטערארישער סװיוע, מיט װעלכער ער
האָט געהאט אן ענגן קאָנטאקט, האָט ער געשעמט אלס
אװטאָריטעט, און די שרײַיבער, װעלכע שטרעבן שטענדיק
צו פארפולקומען די שפראך פון זײיערע װערק, פלעגן
גערן זײַן צו הערן ספיוואקס א מיינונג, זיך האלטן מיט
אים אן אייצע סײַ װעגן באזונדערע שפּראך:מאָמענטן,
סײַ װעגן װערק אינגאנצן גענומען.
ספיוואקן האָבן שטארק גערעגט די פּראָבלעמען פון
אײינהײַטלעכער ליטערארישער שפּראך: אירע אורקװאלן
און אנטװויקלונג, װי אויך די פארהעלטעניש צװישן דער
ליטערארישער און אומגאנגלעכער שפּראך. די לייוונג פון
אָט די פראָבלעמען האָט ער געזוכט קױידעמקאָל אין דער
שפראך פון די קלאסיקער. ער האָט באװיזן אָנצושרײַבן
אויספאָרשונגען װעגן דער שפראך און דעם סטיל פון
אלע דרײַ קלאסיקער פון דער ייִדישער ליטעראטור. אָנ-
געהויבן האָט ער פונעם פאָלקסטימלעכסטן און פּאָפּ
לערסטן צװישן זיי -- אין זײַן בוך , שאָלעם-אלייכעמס
שפראך און סטיל" (קיצװו, 1940).
די ,פאָרשטופע" אין דער אנטװויקלונג פונעם ליטערא-
רישן ייִדיש זעט ספיואק אײַן נאָך אין דער ערשטער
העלפט פונעם אוא יה. אין די װערק פון י. אקסענפעלר,
װעמעס שפראך ,איז נאָך היפּש סטיכיש, ניט גענוג אָר-
גאניזירט", און פון ש. עטינגער, װעלכער אין /,דאָך
פארבליבן ניט מער, װי א ליכטיק פירהויז, װאָס האָט
ערשט געזאָלט ברענגען אין די גערוימע און גוט אויס
געשטאטע געבײַען פון מענדעלעס, פון שאָלעם אלייכעמס,
פון פערעצעס שאפן"... און ספּיוואק קומט דירעקט צו
דעם, װעמען ער באטיטלט װי ,דער בארופענער און גע
בענטשטער גרונטלייגער פון דער הײַנטצײַטיקער יִד
שער ליטעראטור און שפראך" -- צו מענדעלע מויכער-
ספאָרים,
דער ברייטער אוילעם קען שאָלעם-אלייכעמען אפן גרונט
פון זײַן קינסטלערישן שאפן. אָבער װעגן זײַן ראָליע
אינעם בויען די ייִדישע ליטעראטור, אינעם פארײנהײַט.
לעכן, צעמענטירן און לײַטערן די שפּראך פון דער לײ
טעראטור, אינעם פארװאנדלען דעם ,זשארגאָן" אין
יִדיש. -- װעגן דער דאָזיקער באדײטנדיקער ארבעט
שאָלעם-אלייכעמס װייסט מען װייניקער.
אין אָט דעם פראט עפנט ספּיוואק אוף זײַן בוך מיט
זײער א װיכטיק קאפיטל, װאָס לייענט זיך מאמעש מיט
געשפּאנטן אינטערעס. ער הייבט ארויס שאָלעם:אלייכעמס
פּובליציסטיק פון סאָף 80'ער--אָנהײב 90'ער יאָרן פון
פאָריקן יאָרהונדערט, װוּ דער גרויסער װאָרט:מײַסטער
דערשײַנט פאר אונדן אלס מוטיקער קעמפער פאר א
פאָלקס-ליטעראטור און פאר א פאָלקסישפּראך, פאר ,אזא
לאָשן, װאָס יעדער זאָל עס קאָנען פארשטיין". ספּיוואק
ברענגט דערבײַ זײיער טשיקאװע מוסטערן פון שאָלעם-
אלייכעמס כאראקטעריסטישע ארויסטרעטונגען אין זײַן
,ייִדישער פאָלקס-ביבליאָטעק". אָט איז איינער אזא מוס-
טער: ,...זי, די זשארגאָנישע ליטעראטור, איז נאָך... גא-
קעט און באָרװעס... מע דארף זי ערשט אָנהײבן װיקלען,
אויסגלײַיכן איר די יונגע ביינדעלעך, אײַנבינדן, אײַנקרעמ-
פּעװען, זי זאָל ניט דריגען מיט די פיסלעך, זי זאָל, כאָי
לילע, ניט װערן האָרבאטע און זיך ניט אָנשרײַען קין
בײַכל... מע דארף זי נאָך באָדן אין א מולטער מיט
קלײַען, אָפּװואשן, אָפּרײניקן, אָפּשנײַדן דעם נאָפּל.*
ספּיוואק פירט ארײין דעם לייענער אין שאָלעם:אליי
כעמס לאבאָראטאָריע און װײַזט, װיאזוי דער שרײַבער
ארבעט אף זײַנע װערק אין דער ריכטונג פון מאכן די
ליטערארישע שפּראך פאָלקסטימלעכער, מאקסימא? נאָענט
צו דער אומגאנג-ישפראך, פארבײַטנדיק דײַטשמערישע,
ליטערארישמעסיקע װערטער אף פּאָשעטע, נאטירלעכע,
נאָענטע דעם פאָלקס-לייענער (פון עא װירקלעך מעסערל"
אין דער ערשטער אופלאגע פונעם ,מעסער?" װערט ,אן
עמעסדיק מעסערל" אין דער צװייטער אופלאגע; פון ,א
שיינע אידיי* --- ,א שיינע אייצע* אאו.).
אין בוך װערט אויך געשילדערט שאָלעם-אליכעמס
קאמף פאר אן אײנהײַטלעכן, אינטערד;אלעקטאלן ייִדישן
אויסלייג,
דאָס לעצטע שטייט, אייגנטלעך, אויסער דער דיועקי
טער טעמץ פון ספץואקס בוך. ס'איז אָבער א ביז גאָר
וויכטיקער פאָן פאר דער עצעם טעמע.
און אָט האָבן מיר פאר זיך דירעקט דעם אנאליז פון
שאָלעםזאלייכעמס שפּראך לויט באשטימטע לינגװאָסטי
ליסטישע קאטעגאָריעס.
לעקסיק און װאַרטבילדונג, דעריקער לעקסיק, דהי
װאָרטבאנוץ בא שאָלעם-אלייכעמען. דאָ װערן געבראכט
עכט פאָלקסטימלעכע, יאָדערדיקע װערטער און װאָרט-
באהעפטן, דעריקער פיגורעלע, געפליגלטע, עמאָציאָנעל
באפארבטע, סאָציאל-שטייגערישע כאראקטעריסטיקעס
דורך פארשיידענע פאָלקסװערטער -- אזויגערופענץ שטייי
געריזמען, , פּראָפּעסיאָנאליזמען, עקלעזמער-לאָשן" אא.
שאָלעם-אלייכעמס בארימטער הומאָר איז, װי באװוּסט,
אין א היפשער מאָס אויסגעדריקט אינעם װאָרטשפּיל.
ספּיוואק אנאליזירט אָט די שפּראך-דערשײַנונג לוט אירע
באזונדערע אנטפּלעקונגען: װאָרטשפּי?עװדיקער האָמאָנים
(לעמאָשל, ,,צונעמען": צונעמען אין גימנאזיע -- צונע*
מען פאר א סאָלדאט אדג.), װאָרטשפּילעװדיקע צונעמעניש
(מענדל דער בלעכענער, ריועלייצי אדג.), שפּעטװאָרט
(גאָלענאר" --- אָנשטאָט האָנאָראר, אדג.); אידיאָם און
ווערטל, װאָס טראָגן ארײַן אי געמיטלעכקײַט, אי לעב-
האפטיקײַט אין שאָלעם-אלייכעמס דערצייל-מאניר און אין
זײַן דיאלאָג,
לינגוויסטיש, דערבײַ ענג געבונדן מיט דער ליטעהארי-
שער פונקציע, איז בא ספּיוואקן דערלאנגט דער מאטער-
יאל װעגן סינאַנימיע אין שאָלעם:אלייכעמס װערק.
א גרויס אָרט פארנעמט אין בוך דער אנאלין פון
שאָלעם-אלייכעמס סינטאקס.
10
יפארשטארקונג און גרעסערע אױסדריקלעכקײַט דער-
גרייכט דער שרײַבער מיט אזעלכע מיטלען, װי איבער:
כאזערונג, איבערשטעלונג (אינװערסיע), דורך צוגעבן
עמאָציאָנעל אָנגעזעטיקטע װערטער. דאָס איליוסטרירט
ספּיוואק אף וואריאנטן פונעם ,,מעסער?". אשטייגער: ;זע
נאָר, װי ער האָט זיך דאָס א ביס? צעבלוטיקט, דײַן
קאדעש!* -- אזוי איז אין דער ערשטער אופלאגע. און
אין דער צװײטער אופלאגע: ,זע נאָר, זע, װי ער האָט
זיך דאָס א ביס? צעבלוטיקט, דער קאדעש דײַנער!* אדג,
ס'װערט געװיזן די קינסטלערישע פונקציע פונעם קורצן
און פארברייטערטן זאץ, פון עליפטישער קאָנסטרוקציע
(דורכלאָז פון װערטער), פרײַערן זאץ-באהעפט, עקספרע-
סיווע פּאראלעלע װאריירונגען אלס מיטל פון רייד'סטי"
ליזאציע, פון איבערכאזערונג אלס מיטל פון סטיליסטיי
שער אויסדריקלעכקייט אאו.
איינער פון די אינטערעסאנטסטע איז דער אָפּטײ? װעגן
ריידסטילן און סטיליזאציעס. דאָ װערן ארויסגעהויבן די
אינדטוידועלע רייד-שטריכן פון באזונדערע פּערסאָנאזש-
גרופּעס אין שאָלעם:אלײײיכעמס אומגעהייער רײײכער גצָ-
בי ר די געשטאלטן װערן דאָ אײַנגעטײלט
לויט זייער סאָציאל-פּסיכאָלאָגישן טאָך און סווערט גצָ-
װיזן די רייד-אייגנשאפטן פון יעדער גרופּע. דער רייד-י
קאַלאָריט פונעם דאָרפישן האָרעפאשניק: אין גרתט --
טעװויעס רייד-מאניר מיט זײַנע אָפטע נאטור-אסאָציאציעס,
מיט פאָלקסטימלעכע אוקראיניזמען אין װאָרט, אידיאָמא-
טיק אאוו. מיט זײַן קלוימערשטער לאָמדישקײַט -- די
העברעישע פּסוקים מיט זייערע לאקירדע-טײַטשן; רייד-
סטיל פון די לופטמענטשן: געמיש און געפּלאָנטער פון
פארשיידנשפּראכיקע ווערטער, זשארגאָניזאציע -- לעמאָשל,
דאָס בארימטע שאדכאָנים:צעט? אין ,מענאכעם-מענדל";
ריידסטיל ,הויכער גאנג": פאראָדיע אף דער באטלאָנישער
מעליצע פון א רעב יויזעפל דעם ראָװ, קאָמיש-פאטעטישע
רייד פון א ציַעניסטישן מאסקל; ספעציפישער מאָדנעימע-
שונעדיקער ריידסטיל פון פיניען, עליעס כאװער פון
,מאָט? פּייסי דעם כאזנס", מיט זײַן מישטיינס געזאָגט
אָראטאָרישן נוסעך, פו? מיט פּלאָנטער, הויכע, קלינגצנ-
דיקע װערטער, גענומען פון אלע לעקסישע קוואלן, דערי-
קער רוסיזמען, -- אפן מאניר ,איך װעל געבן אינקורצן
א װזגליאד אף דער גאנצער פּאָלאָזשעניע, װעט איר האָבן
א טאָטשקע זרעניע" אדג.; דער ,מײַנעלאָשן"-סטיל, װי
ספיוואק כאראקטעריזירט אים: אהיפּערטראָפירטע און
טאװטאָלאָגיזירטע ריידעריי, װאָס האָט אָפגעשפּיגלט א
שטיק װירקלעך קאסרילעווקער לעבן און דענקען". אזוי
ריידן די יידענע פונעם ,טעפּל", דער דערציילער פונעם
;ניסרעף", פון ,גיטל פּורישקעװיטש" אא.
דער אָפּטײ? ,ריידסטילן און סטיליזאציעס" שליסט
ספּיואקס װוערטפולן בוך װעגן שאָלעם-אלייכעמס שפּראך
און סטיל,
בעשאס דער מילכאָמע זעצט ספּיוואק פאָר זײַן אָנגע-
שטרענגטע וויסנשאפטלעכע ארבעט. דער פרעזידיום פון
דער אקאדעמיע פון דער אוקראינישער סאָװעטן-רעפּוב-
ליק, אלע אקאדעמיקער און מיטגלידער-קאָרעספּאָנדענטן,
ספיוואק בעסויכאָם, װערן עוואקויִרט קיין אופא (באש-
קיריע). װי אן עכטער סאָװעטישער פּאטריאָט זוכט עליע
ספיוואק און געפינט דאָס, מיט װאָס ער קאָן דינען דעם
פאָטערלאנד אין אזא שװערער צײַט. ער נעמט גלײַך
זאמלען מאטעריאל פאר דער פארטראכטער ארבעט עדי
שפּראך אין די טעג פון דער פאָטערלענדישער מילכאָמע".
ניט געקוקט אף די גרויסע שװעריקײַטן באם צונויפ-
זאמלען און פארגרייטן דעם מאטעריאל, איז די ארבעט
פארהעלטניסמעסיק גיך פארענדיקט געװאָרן. אין א בוך-
פאָרם האָט זיך אײַנגעגעבן צו רעאליזירן אָט די ארבעט
ערשט אין 1946 יאָר.
דאָס קליינע ביכעלע איז אָנגעשפּיקעװעט מיט רײַכן
מאטעריאל. גאנץ אָפט פירט דער פאָרשער אריס די
שפראך-דערשײיַנונג אף א ברייטן שליאך פון ליטערארישן
אנאליז, און דאָס פילט אָן די אַפהאנדלונג מיט א סאך
לופט און מאכט זי עמאָציאָנעלער. ער ברענגט א סאך
פראגמענטן פון לידער-שאפונגען פון אונדזערע ייִדישץ
דיכטער בעשאס דער פאָטערלענדישער מילכאָמע, גייענדיק
פוסטריט נאָך זײיערע צאפלדיקע דיכטערישע ארויסזאָי
גונגען.
בא א גינסטיקער לעפייא ווארפט ספיוואק איבער
אויך א בריק פון דער מילכאָמע-לעקסיק אף צוריק אוש
אין דער עלטערער ייִדישער ליטעראטור. אשטייגער, דער
פיגוראלער אויסדרוק ,צונג" (פאר א געפאנגענעם, בא
וועמען מע װערט געװאָרע װעגן סוינע) דערמאָנט דעם
אװטאָר, אז ערגעץ בא אקסענפעלדן אין ,שטערנטיכל"
איז דאָס דאָזיקע װאָרט פאראן אין דעם זעלבן זינען:
,כאפּן א צונג". װי געניט מע דארף זײַן אין דער גאנצער
ייִדישער ליטעראטור, אין איר 7ענג:און-ברייט, קעדײ
האָבן אונטער דער האנט אזעלכע אסאָציאציעס!
דאָס ביכ? אין פול מיט פאראלעלן אין רוסיש און
אנדערע שפּראכן, ניט זעלטן לאָזט זיך ספיוואק ארײַן אין
היסטאָרישע שפּראך-עקסקורסן (אשטייגער, באם באהאנד-
לען דאָס מעטאפאָריש געניצטע װאָרט ,סאָקאָל" דערמאָנט
ער א געהעריקע שטעל פונעם ,געזאנג װעגן איגאָרס
כאילי).
א ווייכער לויט דער נאטור, װערט אָבער ספיוואק הארב
און סארקאסטיש בייז, װען ער װענדט זיך אין זײַן בוך
צו דער שפּראך פונעם דאם'-סוינע, װי ער דריקט זיך
אויס אף זײַן פאָלקסטימלעכן נוסעך. אין דער דאָזיקער
ליַדנשאפטלעכער ראָליע זײַנער טרעט ספּיוואק אָבער ניט
אָפּ אף קיין האָר פון זײַן פאָרשערישן גאנג. מיט װיסני
שאפטלעכער סאָלידקײַט און געװויסנהאפטיקײַט לאָזט ער
זיך ארײַן אין שפּראכלעכע פאראלעלן אף צו אופדעקן
דעם גענעזיס פון דעם אָדער יענעם װאָרט.
עליע ספּיוואק געהערט צו יענעם טיפ לינגװיסטן, װצ/ָי
מעס אינטערעסן טרעטן אריבער די ראמען פון הוילער
שפּראכפאָרשונג. באנאנד מיט דער שפראכלעכער זײַט דער-
לערנט ער אויך דאָס ליטערארישע װערק אינגאנצן גענוד
מען, דערצו אף א ברייטן היסטאָרישן פאָן, דאָס הײיסט
אלגעמיין פילאָלאָגיש, אזוי אז עס װערן דאָ צונויפגע-
גאָסן דרײַ קרויווישע פילאָלאָגישע ויסנשאפט'געביטן:
געשיכטע, ליטעראטורוויסנשאפט און שפּראכװיסנשאפטי
4,. די מילכאָמע האָט זיך נאָך ניט געהאט געענדיקט,
אָבער דער װיסטער סאָף פונעם בעסטיאלן פאשיזם אין
שוין געװוען נאָענט. די אוקראינישע וויסנשאפט-אקאדעמיע
קערט זיך אום קיין קיִעו. עליע ספּיוואק, אין זעניט פון
זײַנע שעפערישע קויכעס, זעצט פאָר זײַן אומדערמירי
לעכע װיסנשאפטלעכע ארבעט. ער איז פול מיט פּלענער
פאר נײַע פאָרשונגען.
זי זײַנען אָבער צו שטאנד ניט געקומען. אין אָנהײב
9 פאלט ער א קאָרבן פונעם פּערזאָנען-קולט.
זיַנע װערטפולע װיסנשאפטלעכע ארבעטן זיכעון אים
א בעקאָװעדיק אָרט אין דער געשיכטע פון דער ייִדישער
קולטור,
י מיי ייקעאטטאיאמומר א ייר
בליַנונגען
געדאנקטן
די רעדאקציע האָט אין איינער און דער זעלבער צײַט באקומען צװײי ארטיקלען מיט
קימאט אלציינע נעמען. ,באמערקונגען װעגן אונדזער קריטיק" האָט צוגעשיקט פון
קאזאן מ. נאָטאָװיטש; ,באמערקונגען װעגן דראמאטורגיע" --אזוי האָט געהייסן דאָס
ארטיקל, װאָס עס האָט געבראכט אין רעדאקציע דער מאָסקװער קריטיקער י. ליובאָ-
מירסקי.
מיר מיינען, אז ניט צופעליק זײַנען צונויפגעפאלן די באמיונגען, װאָס עס מאכן פאר-
שיידענע שרײיבער צו געפינען נײַע װעגן און אויסדריק-מיטלען פאר די זשאנרען פון
אונדזער ליטעראטור. די אלפארבאנדישע באראטונגען װעגן די פראגן פון קריטיק און
פּראָזע, װעלכע זײַנען צונויפגערופן געװאָרן אין ,סאָװעטיש היימלאנד", האָבן באװיזן,
אז עס זײַנען דאָ ניט װײניק פּראָבלעמען אין אונדזער ליטעראריש לעבן, װעלכע דארפן
באהאנדלט װערן.
די רעדאקציע האָט באשטימט עפענען אן אָפּטײ? , מיינונגען, געדאנקען, באמערקונ-
גען* און גלײַך פארעפנטלעכן אין אים איינס לעבן דעם אנדערן ביידע באקומענע אר-
טיקלען, ניט ענדערנדיק די קעפלעך בא זיי, כאָטש מ. נאָטאָװיטש און י. ליובאָמירסקי
װאָלטן זיכער אויסגעמיטן איבערכאזערונג,
באמערקונגען
וועגן אונדזער קריטיק
אָן קריטיק קאָן א ליטעראטור ניט לעבן. א ליטעראטור,
װאָס האָט ניט קיין קריטיקער, איז, װי מענדעלע האָט
נאָך אמאָל געשריבן, א ,גאָרטן אָן א באלעבאָס: דאָרט
פאשעט זיך דאָס קעלבל און מאכט א טעל פון די פלאנ-
צונגען...*
מיר האָבן צו פארצייכענען א ריי נײַסן אין אונדזער
קריטיק און פאָרשונג פאר די לעצטע יאָרן נאָר מע
דארף זיך דאָך פארטראכטן אף דעם, װאָס איז געװאָרן
א זעלטנהײַט. װי קײנמאָל בין איצט, פילט איצט די
ליטעראטור דעם מאנגל אינעם פּראָבלעמען-ארטיקל. עס
פעלן ערנסטע סאכאקלען און פאראלגעמיינערונגען: װאָס
פאר א נײַס האָט פאר די לעצטע יאָרן געבראכט ניט
:אָר דער אָדער אנדערער פּראַזאיַקער אָדער פּאָעט, נאָר
זי פּראָזע און פּאָעזיע אינגאנצן גענומען? װעלכע זײַנען
זי שעפערישע ריכטונגען, טענדענצן, פּראָבלעמען? אף
דעם האָט נאָך דערװײַל די קריטיק ניט געענטפערט.
אָבער עס זײַנען פאראן איינצלנע פּרוּװן, װאָס פאר-
דינען אופמערקזאמקײַט,
הערש רעמעניק אין דער אװטאָר ניט בלוין פונעם
ארטיקל ,מיט הונדערט יאָר צוריק", נאָר אויך פון די
ײנאָטיצן װעגן אונדזער פּראָזעײ,. דערװײַל זײַנען דאָס
נאָך בלויז קורצע נאָטיצן. שטארקער איז רעמעניק אין
זײַנע ארטיקלען װעגן דעם אָדער יענעם שרײַבער. מע
זארף אָבער ניט פארזען, אן גראָד פון די ארטיקלען
װעגן באזונדערע שרײַבער גייט רעמעניק צו גרעסערע
פאראלגעמיינערונגען. צו די נאָטיצן װעגן אונדזער פּראָזע
איז ער געקומען נאָכן ארטיק? װעגן עליע שעכטמאנען.
יי
דאָס ארטיקל װעגן שלוימע רויטמאנען װעט אים געװיס
נאָך װײַטער פירן , אין דער װעלט פון געזאנגע".
פאר דער קריטיק איז אויך גילטיק דאָס, װאָס מאיא-
קאָװוסקי האָט געװוּנטשן דער דיכטונג. זאָלקן קריטיקער
זײַן, װי דיכטער, ;,װאָס מער פארשײײידענע און גוטע".
זאָלן זײַן פארשיידענע האנטשריפטן. נאָר געדענקען דארף
מען, אז א גוטע האנטשריפט איז די, װעלכע מע קאָן
אָן שװעריקײַטן פאנאנדערקלײַבן. מער װי אלע מאָל
טראכט איך איצט װעגן דעם, אז קריטיק דארף אופהערן
זיין א זשאנער פאר אויסדערװיילטע", בלוין פאר ל-
טעראטור-קענער. די קריטיק דארף װערן צוגענגלעך פאר
יעדן, װאָס לייענט און האָט ליב ליטעראטור.
אין קריטיק האָט רעכט אף עקזיסטענץ דאָס גרעסערע
פאָרשערישע ארטיקל און די קליינע רעצענזיע, טעאָריע
און מעטאָדאָלאָגיע, דיסקוסיע און פּאָלעמיק, עסיי און
ליטערארישער פּאָרטרעט, ביבליאָגראפישער און ליטערא-
טור:קריטישער איבערויכט, סאכאקלען און פאראלגע-
מיינערונגען.
ס'װערט בא אונדז געשאפן נײַס אינעם זשאנער פון
ליטערארישן פּאָרטרעט -- אינעם אויפן פון אָרגאניש
פארייניקן פּאָרטרעט און אנאליז, דערינערונג און קר"
טיש-וויסנשאפטלעכע באלויכטונג. מיט א יאָר צען צוריק
האָט עפראיִם קאגאנאָווסקי פארעפנטלעכט א פּרעכטיקן
בוך קינסטלערישע פּאָרטרעטן ,ייִדישע שרײַבער אין
דער היים". נאָר װען איך לייען דעם פּאָרטרעט פון דאָ-
װיד בערגעלסאָנען, װעלכן יאנקעװ שטערנבערג האָט
אָנגעשריבן, פיל איך די װײַטערדיקע נאטיר?עכע אויס-
ברייטערונג פונעם זשאנער, איך זע דעם יידישן שרײ-
בער אין דער ליטעראטור, ניט נאָר אין דער היים.
איך לייען מיט אינטערעס אין אונדזער זשורנא? די
לאקאָנישע זײַטלעך פון דער קשעפערישער לאבאָרא-
149
טאָריע* און טראכט: װי װויל װאָלט געװען, װען די שע"
פערישע לאבאָראטאָריע װאַלט אופּגעשלאָסן געװאָרן מיט
יאָרן צוריק, װען עס האָבן געלעבט אונדזערע גרויסע
מײַסטערס? װיפל שעפערישע סוידעס װאָלטן מיר זיך
פון זי דערװוּסט! און נאָך טראכט איך: אף װאָס פאר
א רײַכן שעפערישן אויסטויש זײַנען הײַנט פייַק אונדי
זערע לעבעדיקע שרײַבער! אין דער שעפערישער לאבאָ-
ראטאָריע זעען מיר פיל כידושים. װיכטיק איז דאָ ניט
אזוי דאָס אויסטערלישע פונעם שאפונגס-פראָצעס (װי
יאנקעוו שטערנבערג זאָגט: װאָס פאר א נאפקעמינע איז,
צי האָב איך געשריבן, האלטנדיק די פיס אין א שיסל
מיט קאלט װאסער, אַדער האלטנדיק דעם קאָפּ אין א
װאָלקן פון פּאפּיראָסן-רויך?..), װי די צילגעװענדטקײַט
און דאָס פאראנטװאָרטלעכקײַטיגעפי?ל פונעם שרײַבער
(,קליינע פאָעמעס -- גרויסע אכרײַעס", -- זאָגט הירש
אָשעראַװיטש). די ,שעפערישע קאבאָראטאָריע" -- זי
איז נאָך איין נײַס אין אונדזער קאָלעקטיװער פאָרשונגס-
ארבעט.
אן עמעסע דערשײיַנונג אין אונדזער קריטיק איז הילעל
אלעקסאנדראָװס ,ייַסראָעל צינבערג און זײַן ארכיו".
מע קאָן עס רויָק ניט לייענען. אין לענינגראד האָט גע-
לעבט אן אינזשעניער, א כימיקער. ער איז געװען א
גרויסער באָקי אין דער ייַדישער ליטעראטור. ער האָט
פארעפנטלעכט װעגן איר פילצאַליקע ארטיקלען, ארויס-
געגעבן נײַן בענדער װעגן איר געשיכטע. ער האָט גע-
ארבעט איבער די קויכעס און זייער פיל אופגעטאַן. דער
פּערזאָנען-קולט האָט אים ניט געשוינט. צינבערגס פאָנד,
װעלכער געפינט זיך אין ארכיו פון לענינגראדער אָפּ
טיילונג פונעם אינסטיטוט פון די פעלקער פון אזיע בא
דער וויסנשאפט-אקאדעמיע, װערט זאָרגזאם שטודירט און
באארבעט פון דעם הײַנטצײַטיקן ייַדישן סאָװעטישן לי-
טעראטור-פאָרשער הילעל אלעקסאנדראָװ.
דער ביבליאָגראף הערט בא אונדז אוף צו זײַן א
טרוקענער רעגיסטראטאָר און הײבט זיך אָן אקטיו
ארײַנמישן אין ליטערארישן פּראָצעס. הילעל אלעקסאנ-
דראָוו װאָלט פּאַשעט געקאָנט איבערעכענען די 630 ,אר-
כיוואלע איינסן" פון צינבערגס פאָנד, און דאָס אליין
װאָלט שוין געװען אן אנטדעקונג. נאָר ער באגרענעצט
זיך ניט דערמיט. ער באגלייט זײַן ארכיוו-באשרײַבונג מיט
צילגעװענדטע קאָמענטארן פון א ליטעראטור-היסטאָרי
קער, פילט אויס א כויװ פאר צינבערגן און דערמאָנט
װעגן כויװ, װאָס קומט נאָך פון אונדזער קריטיק דעם
מערקװירדיקן פאָרשער פון ,ליטעראטור בא ייִדן.
בעשײַטע האָבן אונדזערע קריטיקער און פאָרשער ניט
ארײַנגעקוקט איינער צום אנדערן אין די ארכיוון. באם
לעבן, װי ס'איז אָנגענומען, לייגט מען צומאָל ארײַן אין
ארכיוו צווייטראנגיקס, אָבער נאָכן טוט באקומט עס אן
ערשטראנגיקן באדײַט. איך בין זיכער, אז אלעקסאנ-
דראָװס מיטיילונג װעט דערװעקן דעם אינטערעס בא
נאָך ביבליאָגראפן און קריטיקער צו די פארבליבענע אר-
כיוון פון די פארשטאָרבענע און טראגיש אומגעקומענע
שרײַבער און ליטעראטור-קענער, און די װײַטערדיקע
ארכיוואויספאָרשונגען װעלן ברענגען װיכטיקע יעדיִעס
פאר אונדזער ליטעראטור.
דער ביבליאָגראף איז דער זיקאָרן פון דער ליטעראטור.
לייענענדיק כאצק? נאדעלס ,באמערקונגען פון א ביבליאָ
גראף":, פריי איך זיך, װאָס דער ,זיקאָרן? איז ניט אָפּי
טעטעטלעיערערקיקירעי-22)
;סאָװעטיש היימלאנד", נומ. 3, 1965,
150
געשואכט און װאָרנט קעגן טאָעסן -- אָנגעהױבן פון
דעם פאַרשערס טאָעסן און געענדיקט מיט די טאָעסן פוי
נעם , באָכער-האזעצער"...
כאצקל נאדעל דערמאָנט ניט צופעליק אן אלטן קלאל:
,בא ליטעראטור-פאָרשערישער ארבעט איז נייטיק טיפל
ליטערארישע און ביבליאָגראפישע בקיעס, ביבלאָגרא"
פישע פּינקטלעכקײַט. װען עס גײט א רײד װעגן א
ספעציעלן ליטערארישן שטודיום, איז, נאטירלעך, דער
כויוו פונעם ליטעראטור-פאָרשער צו װיסן, צי איז שוין די
טעמע װען"ניט-איז באלויכטן געװען, און אויב אאָ, מיט
װאָס קום איך זי דערגאנצן, ועלכע כידושים ברענג איך*י
ס'איז א װאָרענונג פאר דעם, װאָס װיל זיך ניט רעכענען
מיט די נאָרמעס, װעלכע האָבן זיך שוין פון לאנג אָן
אײַנגעשטעלט אין אונדזער קריטיק און פאָרשונג. גוטי
װאָס דער ביבליאָגראף איז אף דער ואך אין אודוער
ליטעראטור!
די ליטעראטור אונדזערע איז אף א נײַעם אופשטײַגי
האָבן מיר ניט קיין רעכט אָפּצושוואכן די אײַנגעשטעלטע
נאָרמעס און קריטעריען, דארפן מיר נאָך מער פאָדרן
פון זיך און פון אנדערע, און ניט פארגעסן: ס'איז נאָך
פאראן א װעלט מיט ארבעט.
מוישע נאָטאָוויטש.
באמערקונגען װועגן דראמאטורגיע
די געשיכטע פון דער װעלט:דראמאטורגיע פארמאָגט
א סאך בײַשפּילן, װען עס זײַנען געשאפן געװאָרן וי
אזויגערופענע לייעךדראמעס. אזוי, לעמאָשל, האָט
א. װ. לונאטשארסקי אָפּגעדרוקט זײַן פּיעסע ,דער בא"
פרײַטער דאָן-קיכאָט* מיט אן אָנװײַזונג ,א פיעסע צום
לייענען", האגאם עס האָבן זיך געפונען באלאָנים אויסי
נוצן אָט די פיעסע אין טעאטער און מע האָט זי טאקע
אופגעפירט אף דער בינע.
אין דער געשיכטע פון דער ייִדישער דראמאטורגיע בא"
געגענען מיר אויך באלערעװדיקע בײַשפילן אין דעם
פראט. שאָלעם-אלייכעמען האָט װי דאָס הארץ געזאָגטי
אז זײַן ,יאקנעהאָז" -- א שארפע סאטירע אף דער קיעי
װער ייִדישער בורזשואזיע -- װעט ניט זויכע זײַן אופי
געפירט װערן אף דער בינע.
און אזוי איז טאקע געשען: די קיַעװער ייִדישע ביר"
זשעװיקעס האָבן באם פארלעגער אָפּגעקויפט און פארי
ברענט דעם גאנצן טיראזש פון אָט דער אָפּגעדרוקטער
פיעסע. שאָלעם-אלייכעם האָט, װײַזט אויס, באשלאָסן
ארויסווארפן פונעם קאָפּ דעם פארלאנג ארויסצוברענגען
,יאקנעהאָז" אף דער בינע, און זי איז אדהײַעם פארבליבן
א לייען-דראמע, ניט געקוקט דערוף, װאָס זי איז רײַך
מיט אויסגעשפּילטע זשאנרעווע סצענעס.
ייִצכאָק-לײבוש פערעץ האָט אויך געװיס זיך ניט פאַרי
געשטעלט, אז עמעץ װעט קריגן כיישעק אופירן אין
טעאטער זײַן , באנאכט אפן אלטן מארק".
דעם זייער פרי אומגעקומענעם ביינוש שטיימאן האָט
מינאסטאם זיך ניט געכאָלעמט, אז זײַן דראמאטישע פאָי
עמע ,מאָשיַעך-בען"יויסעף* װעט קריגן אזא רומפולן
טיקן אין דער קיַעװער מעלוכישער ייִדישער טעאטער"
סטודיע ,קולטור-ליגע".
אינטערעסאנטע בײַשפּילן אין דעם פּראט געפינען מיר
אין דער דראמאטורגיע פון אנדערע פעלקער. מיר װעלן
וט
אינקורצן דערמאָנען בלויז איינעם פון זיי. דער באװוּס:
טער פילאָסאָף סענעקא האָט געשריבן הויך-אינטעלעק-
טועלע פיעסן, װאָס אופירן זי אין טעאטער איז געװען
שװער: אין זי האַבן געפעלט פארװײַלונגס-מאַמענטן, און
דעם מאסן-צושויער איז שװער געװען אויסזיצן עטלעכע
שאָ נאָכאנאנד,
זעלבסטפארשטענדלעך, אז יעדער דראמאטורג שפירט
א גרויסע באפרידיקונג, װען זײַן װערק װערט אופגץ-
פירט אין טעאטער. אָבער אויך די לײעךדראמע
בלײַבט א געזעצלעכער זשאנער. אויב א פיעסע װערט
ניט געשטעלט אף דער בינע, פארלירט זי דאָך ניט איר
ליטעראריש-קינסטלערישן װערט.
א רײי װעלט-:דראמאטורגן זײַנען געװעזענע אקטאאַרן.
זי האָבן גוט געװוּסט, מיט װאָס מע קאָן פארכאפן דעם
צושויער. שעקספּיר האָט אין א ריי טראגעדיעס אריינגע-
פירט א לעץ. אין ,קיניג ליר" פארנעמט דער לעץ אן אָנ-
געזעען אָרט. אין ,האמלעט" איז דער קאברען בימקוים
לעץ. כוץ דעם, דערמאָנט מען דאָ דעם לעץ יאָריק. װײַזט
אױס, אז מע האָט געמוזט דאָס טראגישע צוניפפאָרן
מיט דעם קאָמישן, קעדיי לינדערן דעם װײטעק באם צו-
זען די ליידן פונעם טראגישן העלד.
נאָך קלאָרער װעט אָט די האשאַרע זײַן, װען מיר װעלן
פארגלײַכן האלקינס דראמאטישע פאָעמע ,באר-קאָכבא"
מיט גאָלדפאדנס פיעסע אף דעם זעלבן סוזשעט, האגאם
ס'איז ניט אזוי גרינג אזא אװוידע. סײַ פון איריייִשן, סײַ
פון קינסטלערישן שטאנדפונקט אין האלקינס פיעסע א
פרעכטיק װערק פון אונדזער ייִדישער סאָװעטישער לי-
טעראטור, בעשאס גאָלדפאדנס פיעסע אין קינסטלעריש
פיל שוואכער סײַ אין זין פון היסטאָרישער װאָרהאפטי-
קײַט, סײַ לויט איר דראמאטורגישן געװעב, סײַ אין דער
שפראך. ס'איז געשריבן קימאט צום סאָף פונעם נײַנ-
צעטן יאָרהונדערט און געבליבן איז עס אפן ניװאָ פון א
געװײינלעכער מיטלאלטערלעכער מיסטעריע. און דאַך
שװוימט ארוף א פראגע: פארװאָס האָט גאָלדפאדנס ,באר-
קאָכבא" אין מעשעך פון פיל צענדליקער יאָרן פארכאפט
קאָלאָסאלע מאסן ייִדישע צושויער, בעשאס האלקינס
עכטע, גלענצנדיקע היסטאָרישע דראמע האָט פארהעלטניס-
מצסיק ניט לאנג זיך אײַנגעהאלטן אינעם רעפערטואר
פונעם ייִדישן טעאטער?
גאָלדפאדן האָט געװוּסט דער סאָד, װיָאזוי צו געמען
דעם צושויער אין געפענקעניש, דעם סאָד, װאָס מיר
רופן אים ,סצענישקײַט? (אָדער -- , טעאטראלישקײַט").
דער קאָמיקער, דער לעץ איז אלעמאָל געװען דער ליב-
לינג פון דער ייִדישער צושויער-מאסע. דער קאָמיקער איז
קימאט אלע מאָל געװען דאָס קװעקזילבער, דאָס פעפערל
אין דער ייִדישער פאָרשטעלונג. און גאָלדפאדן האָט טאקע
אין זײַן ,באר-קאָכבא" ארײַנגעפירט די בופאָנישע, די
קלאָונישע פיגור פון פאפוסן. אָט דער פאפּוס, װעמען
גאַלדפאדענען האָט זיך אײַנגעגעבן צו שילדערן מיט פאר-
טיפטקײַט (פאפוס איז, אייגנטלעך, לויט זײַן מעהוס,
געװען א טראגיקאָמישע פיגור -- ער איז דאָך לײַדן-
שאפטלעך, האגאם האָפענונגסלאָז, געװען פארליבט אין
דינען), און אָט די קאָנטראסטן-שפיל, װען דאָס קאָמישע
האָט זיך געראנגלט מיט דעם טראגישן, -- דאָס אלץ האָט
געװאָרפן א באזונדערן כיין אף א רײי סצענעס פון דער
פאָרשטעלונג, און דער צושויער איז מיטגעריסן געװען
פון אָט דעם צויבער.
עס װעט עפשער ניט זײַן קיין גרויסער טאָעס, אויב
מיר װעלן פון דעם שטאנדפונקט באטראכטן אָשעראָװ
טשעס דראמאטישע פּאָעמע -- ,די װאַרענונג" (אָפּגע-
דרוקט אין נומ. 2 ,סאָװעטיש היימלאנדיי פארן 1961.
אוואדע איז זי אדאנק איר אקטועלקײַט, אדאנק דער קלאָר-
קײַט פון איר אידיי, דער זױיבערקײַט פון איר שפּראך --
א װיכטיקער בײַטראָג אין אונדזער ליטעראטור. צי קאָן
מען אָבער ריידן װעגן אופירן אזא װערק אף דער בינע?
און דאָס גופע, װאָס די באגעגעניש פון די פּערסאָנאזשן
קומט פאָר אין א פינצטערער היל, װוּהין מענטשן רא-
טעװען זיך פון דער אומגעהייערער קאטאסטראָפע, פו-
געם גוירל פון דער דריטער װעלט-מילכאָמע, דאָס גופע
ווארפט ארוף אן איימע אפן צושויער און איז אימשטאנד
אַנזעטיקן די אטמאָספער פונעם צושויעריזאל מיט א
גוואלדיקער אומהײימלעכקײַט, מיט שוידער און ייַעש.
ס'איז א סאָפּעק, צי קאָן אזא פאָרשטעלונג בא הײַנטיקער
צײַט זײַן בארעכטיקט. אוביפראט נאָך, װען האנדלונג
האָבן מיר דאַ א מינימום. גאָר אנדערש איז, װען מיר
באטראכטן דאַס דאָזיקע װערק װי א לײעךדראמע. און
מיר פארשטייען גאנץ גוט אָשעראָװיטשעס דראנג אָנ-
שרײַבן זײַן װערק אין דער פאָרם פון א דראמע. אזוי
צו טאָן האָט אים דיקטירט זײַן אינערלעכע באדערפעניש
צו אופרעגן דעם לייענער און אים צװינגען פארטראכטן
זיך איבער דער וויכטיקסטער הײַנטצײַטיקער פּראָבלעם --
ויָאזוי אױסמײַדן די שרעקלעכסטע קאטאסטראָפע.
אין ,סאָװעטיש היימלאנד" נומ. 4 פארן 1962 געפינען
מיר נאָך א פּיעסע: הובערמאנס איינאקטער --- ,די ערד
איז קײַלעכדיק". ס'איז א קאָמעדיע. דעם אװטאָר האָט
דאָ באגײַסטערט א דערפרייענדיקע דערשײַנונג, װאָס מיר
באמערקן אינעם לעבן פון דער פאָרגעשריטענער יוגנט:
די בעסטע פון אונדזערע יוגנטלעכע, װי נאָר זי באקו-
מען הויכע בילדונג, רײַסן זיך אהין, װוּ מע נייטיקט זיך
אמשטארקסטן אין זייערע קענטענישן, -- זאָל עס זײַן א
פארװאָרפן װינקל, א העק, זאָל עס זײַן װײַט-װײַט, אפילע
אף יענער זײַט גרענעץ פונעם לאנד. די מאמעס זייערע,
די באָבעס קאָנען ניט פארשטיין, צוליב װאָס זייערע קינ-
דער דארפן זיך לאָזן אין אױיסרײַסעניש, מעייווער-לעיאם,
אז דאָ, אונטער דער נאָז, איז פאראן אזויפיל ארבעט..
אָט אזעלכע צװײי באָבעס פירט ארויס הובערמאן אין
זײַן קאָמעדיע. בא איינער פון זיי װיל דאָס אייניקל --
א דאָקטער -- זיך אװעקלאָזן קיין אינדיע הײילן דאָרט
קראנקע, דאָס אײניקל פון דער צװײטער באָבע, װאָס
שמועסט מיט דער ערשטער אין קוֹפּע פוגעם ואגאָן, האָט
עס א צי געטאָן קיין קובא...
;די ערד איז קײַלעכדיק" אין אן עכט שטײגערישץ
קאָמעדיע, און עס װאָלט ניט געשאט זי אויסנוצן אלס
א טעאטראלע פאָרשטעלונג. אָבער יאָגנדיק זיך נאָך צק-
זאָטיק, האָט דער אװטאָר א הײיב געטאָן דאָס צויבער-
שטעקעלע פון זײַן פאנטאזיע און -- עס קומען צו
כאָלעם אָט די צװי בארײדעװדיקע באָבעס.. פידעל
קאסטראָ און נערו! זי באדארפן עס אײַנטײַנען מיט די
צװיי באָבעס (װעלכע שלאָפן אף זייערע באנקבעטלעך),
אז דער אײַנפאל פון זייערע אייניקלעך איז גאָר ניט אזוי
אָפּגעפרעגט.
אין דער זעלבער קאָמעדיע געפינען מיר נאָך א מאָ-
מענט, װאָס רופט בא אונדז ארויס ספייקעס. עס האנדלט
זיך װעגן פינאל. װען די עלטערע פרויען פארלאָזן דעם
צוג, באגעגענען זײ טאקע די זעלבע צװײי אײניקלעך,
װעגן װעלכע עס איז אין װאגאָן פאָרגעקומען דער
שמועס, -- א באָכער און א מיידל. דער אװטאָר גיט אוגדן
אָנצוהערן, אז אָט די צװײ יונגע כעװרע זײַנען אײנער
11
דעם צװײטן ניט פרעמו. אָבער ס'איז ניט קלאָר, צוליב
װאָס דער אװטאָר האָט זי אהער געבראכט.
אזויארום קאָן מען צוייפלען, צי אָט די צװײ אויבנ-
דערמאָנטע פיעסעס זײַנען צוגעפאסט פארקערפערט צו
װערן אף דער בינע. דער פאקט אָבער גופע, װאָס אי
ניקע אונדזערע שרײַבער האָבן אױסדערװײלט די דראי
מאטישע פאָרם פאר די געדאנקען, געפילן און געשטאלטן,
װאָס רעגן זי אוף, פארדינט אונדזער באגריסונג. דאָך
איז דאָס, װאָס מיר האָבן אין דעם פראט די לעצטע צײַט
דעראָבערט, -- קנאפ, זייער קנאפ.
עמעס, עס איז באװוּסט, אז אָנשרײַבן א דראמע צי א
קאָמעדיע איז א סאך שװערער, װי א דערציילונג און
אפילע װי א פאָעמע. מע דארף אָבער ניט פארגעסן אז
פריער פלעגן דעם דראמאטורג שרעקן געװיסע טראדיציעס
בענעגייע פאָרם (נאַך פון אריסטאָטעלס צײַטן), װאָס
איבערטרעטן זײ איז געװען א האַזע. איצט איז גאָר
עפּעס אנדערש. צי האָט מען אמאָל געקאָנט זיך פאָר-
שטעלן א גרויסע פיעסע (װאָס מע שפּילט א גאנצן
אָװנט), אין װעלכער עס פיגורירן בלויז צװײ פּערזאַנען?
שוין זשע קאָן אזא פּיעסע האלטן דעם צושויער א
גאנצן אָװנט אין שפאנונגיצושטאנד? װײַוט זיך ארויס,
אז עס קאָן געמאָלט זײַן, װעהאָרײַע: דער ,ליבער ליג-
גער" אינעם מאָסקװער קינסטלערישן טעאטער. און דער
צושויער זיצט ביזן סאָף פונעם ספעקטאקל, און ס'אין
שװער צו קריגן אין טעאטער א בילעט.
אזא צעשטערונג פון אײַנגעשטעלטע טראדיציעס,
אזא אויסברייטערונג פון די גרענעצן פון דראמאטישער
פאָרם באדארף צוגעבן מוט דעם, װאָס נעמט זיך איצט
שרײַבן א פּיעסע. מע דארף נאָר גויװער זײַן אין זיך די
אינערציע, מע באדארף נאָר זײַן געוואגט און דער איקער,
פארשטייט זיך, זײַן טאלאנטפול,
יעשוע ליובאָמירסקי
כראַנ'ט
ס'ערה געבורטסטאַג פון
י. גורעוויטש
דער דיכטער און איבערזעצער יוי-
סעף גורעװיטש איז אלט געװאָרן
0 יאָר. אף דער יוביליייבאגעגעניש
אין פארלאג ,סאָװעטסקי פיסאטעל"
זײַנען זיך צונויפגעקומען פיל שרײי-
בער, װעלכע האָבן הויך אָפגעשאצט
די פיליאָריקע פרוכטבארע טעטיקײַט
פונעם יוביליאר.
פון די ייִדישע שרײַבער זײַנען מיט
באגריסונגען ארױיסגעטראָטן ט. גען,
ש. גאָרדאָן, א. גאָנטאר, מ. לעװ,
ה. דאָבין אא.
יויסעף גורעװויטש האָט איבערגע-
זעצט אין רוסיש פיל װערק פון די
ייִדישע סאָװעטישע דיכטער און פראָ-
זאיִקער, דערונטער פון שמועל האל-
קין, לייב קװיטקאָ, אװראָם גאָנטאר,
זיאמע טעלעסין, כאָנע װײַנערמאן,
אירמע דרוקער, מישע לעוו אא. ער
האָט אויך איבערגעזעצט א ריי װערק
פון שאָלעם-אליכעמען און פּע-
רעצן. ניט לאנג צוריק האָט י. גורע-
װיטש פארענדיקט איבערזעצן שאָ-
לעם אשס ראָמאן ,די מוטער".
די פארזאמלטע האָבן ווארעם אופ-
גענומען דעם יוביליארס פאָרלעזונ-
גען פון דערציילונגען און לידער
אין זײַן איבערזעצונג,
יעכיעל פאליקמאן צוגאסט בא די
סעלמאשעווצעס
א גרופּץע ארבעטער פון ליובערעצער זאװאָד אף אוכטאָמסקיס נאָי
מען (מאָסקװע) האָט זיך געװענדט מיט א בריוו צום שרײַבער יעכיִעל
פאליקמאן, דעם אװטאָר פון די ביכער ,די פארורטיילטע נעמען
געװוער" און ,דער ביטערער אאָדער", װאָס זײַנען די לעצטע יאָרן
דערשינען אין רוסיש, מיט א ביטע ער זאָל בא א געלעגנהײַט זיך
באגעגענען מיט די לײענער פון זײיער ביבליאָטעק און דערציילן
װיָאזוי ער האָט געשאפן זײַנע װערק.
די דאָזיקע באגעגעניש איז פאַרגעקומען דעם 7 סענטיאבער אין
זאל פון זאװאָדישן קולטור:הויז, װוּ עס האָבן זיך פארזאמלט בא
0 מענטשן.
נאָך י. פאליקמאנס אויספירלעכן װאָרט איז ארױסגעטראָטן אן
אלטער ארבעטער, א קאָמוניסט פון 1917, סערגיי אלעקסאנדראַװיטש
באָנאָו, דער געװעזענער אָנפירער פון דער זאװאָדישער ארבעטערי
דרוזשינע, װעלכע האָט אָנטײלגענומען אין די אָקטיאבער-שלאכטן אין
מאָסקװע.
י. פאליקמאנס בוך, -- האָט געזאָגט ס. באָנאָו,-- האָבן בא מיר
אין דער היים געלײענט קימאט אלע -- די זין און טעכטער, די
איידעמס און שניר. איך בין אונטערן טיפן אײַנדרוק פון די געשע-
ענישן, װאָס װערן געשילדערט אין זײַן ראָמאן. עס האָט בא מיר
ארויסגערופן שטאָלץ דער מעסירעסנעפעשדיקער קאמף פון ייָדן,
פּאָליאקן, רוסן, װעלכע האָבן אקסליצויאקסל געשלאָגן זיך קעגן
פאשיזם,
אף דער באגעגעניש זײַנען אויך ארױסגעטראָטן דער קאדראָװער
ארבעטער מיכאי? פעטראָװיטש ואסיליעװ, די ביבליאָטעקערן ראָזע
יאקאָװלעװנע שטיינבערג און די אלטע ארבעטערן אנאסטאסיא פעט-
ראָװונא קרוטאָװא.
ארן ראסקין
צװויי אנטאַלאָגיעם
די לעצטע יאָרן איז אין ייִסראַעל דערשינען אין איווריט
א ריי װערק פון ייִדישע סאָװעטישע שרײַבער. מיר װילן
אין אונדזער קליינער רעצענזיע װענדן די אופמערקזאמ-
קײַט אף צװויי אנטאָלאָגיעס: ,א זאמלונג פון פּאָעזיע אין
ייִדיש"ג -- צונויפגעשטעלט פון מ. באסאָק, און ,ניט
שטארבן, נאָר לעבן װיל איך"? -- א זאמלונג דערציילונ-
גען פון דער ייִדישער ליטעראטור אין סאָװעטנפארבאנד,
צונויפגעשטעלט פון דאָװיד קנאני און אריע שאמארי.
מיט ליבע צום ייִדישן פּאַצטישן װאָרט איז צונויפגץ-
שטעלט די אנטאָלאָגיע פון דער ייִדישער דיכטונג --
,פון י-ל. פערעץ ביז הײַנט". אין דער האקדאָמע צום
בוך אקצענטירט דער צונויפשטעלער מ. באסאָק די גרויסע
געזעלשאפטלעכע ראָליע פון דער ייִדישער ליטעראטור,
אװעלכע האָט געהאט צו טאָן מיט דער רעאלער װירק-
לעכקײַט, מיט די סאָציָאלע נויטן פון די מאסן". אין
דעם היסטאָרישן איבערזיכט באטאָנט עֶר דעם גרויסן
אופבלי פון דער ייִדישער ליד אין אָנהײב פון אונדזער
יאָרהוגדערט, װען עס האָבן זיך געבילדעט דרײַ גרויסץ
צענטרען פון דער ייִדישער קולטור: סאָװעטנפארבאנד,
פוילן און אמעריקע. ,אף א שטמאָלן שעטעך פון 40
יאָר, -- באמערקט דער צונויפשטעלער, -- זײַנען אויס-
געוואקסן דוירעס פון פּאָעזיע". בארעכטיקט איז מ. בא"
סאָקס באגײַסטערונג לעגאבע דער לעבנספיײיַקײַט פון
דער ייִדישער ליד אין די שװערע יאָרן פון נאצי"קא-
טאקליום. ,מיט א מעכטיקן שטראָם איז זי ארײַנגץ-
פלאָסן אין אונטערערד און אין די װעלדער". דערפאר
איז אָבער אין קיין פאל ניט באגרינדעט זײַן פעסימיזם
אין באצוג צו דער הײַנטיקער ייִדישער ליטעראטור,
װעלכע באשטייט, לוט זײַן מיינונג, פון איעכידים און
קיטעס, װאָס דאװנען און זינגען שירע", פון , איינצלנע
אינדזעלעך דאָ און דאָרט".
באם גרופּירן דעם פילצאָליקן און פארשיידנפארביקן
מאטעריאל האָט דער צונויפשטעלער זיך געהאלטן בא
דער כראָנאַלאָגישער אָרדענונג. אַבער אזא גרופירונג,
װען ,לענדער, טקופעס, שולן קומען בישכיינעס"י, טראָגט
ארײַן א געוויסן סומבור; באנאנד װערן געבראכט שרײי-
בער, װעלכע זײַנען קעגנזעצלעך קויט זײיער װעלטאָנ-
שויונג, שעפערישער מאניר, קינסטלערישער ריכטונג אדג,
מיר האלטן, אז די אנטאָלאָגיע װאָלט געװונען, װען דער
מאטעריאל װאָלט פארטײילט געװען לויט באזונדערע
לענדער,
אף גרויסע שװעריקײַטן האָט זיך מ. באסאָק אָנגץ-
שטויסן באם אויסװא? סײַ פון דיכטער, סײַ פון דיכ-
טערישן שטאָף. דער װיכטיקסטער פרינציפּ איז דערבײַ
ג משה בסוק. מבחר שירח ייִדיש. למן י. ?. פרץ עד
יִמינו!. הוצאח הקיבוץ המאוחד.
2 לא אמות כי אחיה. כ'ד סיפורים מספרוח-ייִדיש
כבריח-המועצות. ערכו דוד כנעני, אריה שמרי. ספרית
פּועלים ,לבליי,
געװען: ,די אָפּגעקליבענע װערק זאָלן דערגיין צום אויער
פון אונדזערע מיטצײַטלער, דעם אײַנװױנער פון ייִסראָ
על". דער דאָזיקער פרינציפ, װאָס איז אן און פאר זיך
א ריכטיקער, איז אָבער, װי מיר װעלן װײַטער זען, אָנ-
געװענדט געװאָרן צו אײנזײַטיק און איז ניט פרײַ פון
פאַרורטיילן,
אונדז אינטערעסירט, נאטירלעך, װי איז אין דער אנטאָ-
לאָגיע פאַרגעשטעלט די ייִדישע סאָװועטישע דיכטונג. פו-
נעם עלטערן דאָר סאָװועטישע דיכטער זײַנען ארײַן קימאט
אלע באדײַטנדיקע מײַסטערס פון פּאָעטישן װאָרט. דער-
פאר אָבער איז שטארק פאראָרעמט דאָס בילד פון דער
הײַנטצײַטיקער ייִדישער סאָװעטישער פּאָעזיע. פון דער
גרויסער פלעיאדע דיכטער, װאָס געפינען זיך אין בלי
פון זייער שאפן, איז פארטראָטן נאַר ש. רויטמאן. גע-
װיס איז ש. רויטמאן אן אינטערעסאנטע פיגור אין דער
הײַנטצײַטיקער דיכטונג, אָבער פארװאָס נאָר ער? און װוּ
זײַנען מ. טייף, א. װערגעליס, י. שטערנבערג, כ. מאל-
טינסקי, א. גאָנטאר, מ. גרוביאן, ז. טעלעסין, ר. בוימ-
װאָל, ה. אָשעראָװיטש און אנדערע אָריגינעלע דיכטער?
כאָטש דער צונויפשטעלער באמיט זיך באם אויסװאל
פון די לידער פאָרצושטעלן פארשיידענע פּעריאָדן, פּרע-
וואלירט דאָך די פּראָדוקציע פון די לעצטע אאָרן. און
װײַל די כראָנאָלאָגיע װערט ניט אָנגעגעבן, באקומט ניט
דער לייענער קיין אלזײַטיקע פאָרשטעלונג װעגן דער
עװאָליוציע פונעם דיכטערס שאפן. עס העלפט ניט שטענ-
דיק דער פּרוּוו פון מ. באסאָק צו געבן אזא בילד אין
זײַנע קורצע ליטערארישע פאָרטרעטן, װײַל די שעפץ-
רישע כאראקטעריסטיק פאלט ניט אלעמאָל צונויף מיט
דעם פּאָעטישן מאטעריאל, װאָס װערט צו איר בײיגעלייגט.
מ. באסאָקן איז געלונגען אָנצײכענען א ריי לאקאָנישע,
נאָר טרעפלעכע ליטערארישע כאראקטעריסטיקעס, װעלכץ
טיילן זיך אויס מיט כוש פאר פאָעזיע, מיט ליבע צו די
דיכטער, װעגן װעלכע עס װערט געשריבן. מ. באסאָק
איז באהאװנט אינעם שאפן פון אייניקע ייִדישע סאָװץ-
טישע דיכטער און אין די פּראָצעסן, װאָס אונדזער דיכ-
טונג האָט דורכגעמאכט. אים גיט זיך אײַן אויסצוגעפי-
נען די אייגנארטיקײַט פון די קיגסטלער, די באזונדער-
קײַטן פון זייערע שעפערישע מעטאָדן, דערטראָגן צום
לייענער, אזוי צו זאָגן, דעם ;אראָמאט" פון זײײער
פאָעזיע.
קיינער װעט, צום בײַשפּיל, ניט שטרײַיטן מיט דער בא-
צייכענונג פון האָפּשטײנען אלס ,פאָטער פון דער נײַער
ייִדישער ליד", אלס ,מײַסטער פון פאָרם, װאָס פאריי-
ניקט טראדיציאָנעלע קלאסישע װערטן מיט נאָװאטאָריש-
קײַט". קיינע דערװוידערונגען רופט ניט ארויס, צום בײי-
שפּיל, אזא כאראקטעריסטיק פון אָ. שווארצמאנען: ,דער
רייעך פון פאראקערטער ערד.. פילט זיך אין זײַנע
לידער; זי גלאנצן אויך מיט דעם בליץ-פײיַער פון שיסע-
רײַען; עס שפּירט זיך אין זיי דער נאָכמי?כאָמע-טרױער,
עס הערט זיך אין זײ די פּראָטעסט-שטים קעגן בלוט-
153
פארגיסונג, און זייער הארץ איז אופגעפראלט צו רעװאָי
ליוציע. זײַן קורצער װעג אין דער דיכטונג איז אין טאָך
דער װעג פון דער קלאסישער ליד". געװיס איז ריכטיק,
אז אי. כאריקס ליד ,איז געקומען פון די פאָלקס-קוואלן",
אז אי. פעפערס דיכטונג ,איז געבענטשט מיט לעבנס-
שפּרודלדיקער פאַלקסטימלעכקײַט, מיט לעבנספרייד און
ליריזם".
ליידער, איז אָבער די אָפּשאצונג פון די װיכטיקסטע
דערשײינונגען אין דער ייִדישער סאָװעטישער דיכטונג
און פון איינצלנע דיכטער ניט פרײַ פון טענדענציִעזקײַט
און פאלשע פאַרשטעלונגען. עס האָבן דאָ אן אָרט אייניקע
אױסגעדראָשענע טעזיסן פון דער אנטיסאָװעטישער פּראָ-
פּאגאנדע. דער צונויפשטעלער באמיט זיך צו דערװײַזן,
אז די ייִדישע סאָװעטישע דיכטער איז, קלוימערשט, אויס-
געקומען זיך ראנגלען מיט דער פּאָליטיק פון דער סאָי
וועטנמאכט, װעלכע האָט, קלוימערשט, געשטערט דער
נאָרמאלער אנטװיקלונג פון זײיער שאפן. ער פארשטייט
ניט, אז גראַד אין דער טרײַהײַט דער פּאָליטיק פון דער
סאָוועטנמאכט און דער קאָמוניסטישער פּארטיי האָט געַ-
שטעקט דער קויעך פון דער ייִדישער דיכטונג.
קעדיי צו באשטעטיקן זײַנע אומבאגרינדעטע באהויפ-
טונגען, באגייט זיך מ. באסאָק װילקירלעך מיטן אויס-
וואל פון פּאַעטישן שטאָף. אזוי, צום בײַשפּיל, װערט
בא שווארצמאנען גענומען דעריקער דאָס, װאָס דארף
באשטעטיקן דעם אויסגעטראכטן טעזיס, אז ,זײַן אויער
איז געװוינט אויך צו האלבע קלאנגען, צו פארנעפּלטע
בילדער, צו טרוימערישע שטימונגען". איר טרעפט דאָ
ניט די בארימטע שווארצמאן'לידער, װעלכע זײַנען גע-
װאָרן כרעסטאָמאטיש, װי, צום בײַשפּיל, ,דער סוינע בא
די טויערן", ,אין אופשטאנדי; מיר זעען דאָ ניט שווארצ-
מאנס לירישן העלד, װאָס איז געקומען ,פון הײַזער
אַרעמע, פון שטיקנדע ווארשטאטןי, דעם מענטש פון
,שטילער מייי, װאַס איז ,פול מיט מוט צו טאט און
לעבן". אזא אויסוואל קאָן ניס געבן קיין ריכטיקע און
אלזײַטיקע פאַרשטעלונג וועגן דעם דיכטער.
א ביז גאָר פארקריפלט בילד באקומט דער לײענער
װעגן ל. קװיטקאָ. דער צונויפשטעלער פירט דורך דעם
געדאנק, אז בא קװיטקאָן האָט לעכאטכילע ,געציטערט
א שטארקע פאָלקס-סטרונע, זי האָט פארמאָגט א נאטיר-
לעכע לעבנספײיַקײַט מיט א שטארקער נעטיע צו גראַ-
טעסקישן און פאנטאסטישן", נאָר דאָס אלץ האָט ,פאר-
טיליקט" די , טענדענציעזקײַט". ,דער אָנהײב פון זײַן
דיכטונג, -- שרײַבט מ. באסאָק, --- האָט צוגעזאָגט מער,
װי עס איז מעקוּיעם געװאָרן. מעגלעך, אז דערצו האָט
גוירעם געװוען די טענדענציִעזקײַט, װאָס איז אייגנטימלעך
דער סאָװעטישער שאפונג", זײַן ,שרייבערישע מאניר"
האָט ניט געשטימט מיט ,דעם טראָמפּײטךגעשאל פון
דער צײַט". די דאָזיקע דורכויס פאלשע האנאָכעס װערן
אונטערגעשטיצט דורך דעם טענדענציעזן אָפּקלײַב פון
קװיטקאָס לידער. עס זײַנען ניט פאָרגעשטעלט די װערק
פאין רויטן שטורעם", ,איך בין צוגעבונדן צו מײַן
גרויסן הײַנט". עס זײַנען ארײַן נאַר דרײַ לידער, װעלכע
זײַנען דאפקע װײניק טיפּיש פאר קװיטקאָן: ,איך זאָל
כאָטש ענדיקן מײַן דינינק פידעלע", ,אייסעװו" און ,דו,
װאָס גייסט מיר נאָך".
ס'איז אבסאָליוט ניט קלאָר, פארװאָס איז ניט ארײַן
אין דער אנטאָלאָגיע קיין איין קינדער'ליד קװיטקאָס.
אויך װעגן מ. קולבאקן און א. כאריקן באקומט זיך,
לויט מ. באסאָקן, אן אײַנרײַס צװישן דעם, װאָס געזאָגט,
154
און דעם, װאָס געמינט. אשטייגער, װעגן קולבאקן
שרײַבט באסאָק: זײַן ,הארץ איז מיט דער רעװאָליוציע,
מיט איר פאטאָס, איר שטרענגקײַט און דין", נאָר זײַן
אויג קוקט מיט הומאָר, פון אים דרינגט ארויס א לײַכי
טער סאָפעק-שמייכל". בא כאריקן אין דאָס ,הארץ מיט
דער אָרדענונג. אָבער אויך אין זײַגע שארפע רייד, ועלכע
זײַנען געװענדט געװען קעגן דעם שטעטל און זײַנע אײַנד
װוינער, האָבן געציטערט לירישע סטרונעס און צװיסן
די שורעס האָט געבלוטיקט דער װײיטעק". ש. האלקיף
שרייבט ער, ,האָט אויך אָפּגעגעבן זײַן גאָב דער צײַט
און דער אַרדענונג, אָבער געגאנגען איז ער זײַן באזונ"
דערן װעג, און די ליד פון זײַן הארץ, װאָס איז געװען
איידל און דרייסט, איז דערהערט געװאָרן". אין העסקעם
מיט דעם איז צווייפלהאפטיק אויך דער אויסװאל פון די
לידער. קולבאק, צום ביישפיל, איז פאָרגעשטעלט מיט די
לידער ,װעלט", ,װאָס מיר שטארבן", ,לידער פון אן
אָרעמאן", , געזען האָב איך ייִדישע װערטער", ,גע
שרייען", ,די טפילע פון אן אָרעמאן", , װילנעײ, דה. מיט
לידער, װוּ עס פּרעװאלירן ייַצש-שטימונגען, עס פעלט
סאָציַאלער פּראָטעסט, עס פילט זיך ניט דעם דיכטערס
פאָלקסטימלעכע סטיכיי, זײַן לעבנס-אָפּטימיזם, זײַן זאפי
טיקע ערדישקײַט.
א בעפיירעשער בילבל איז די באהויפטונג פונעם צר
נויפשטעלער, אז דאָס נאציאָנאלע געפיל בא אזוינע דיכי
טער, װי האלקין, קושניראָו, מארקיש, פינינבערג, איז
אָפּט געקומען אין א סטירע מיט דער אָפיציעלער פאָל
טיק פון דער סאָװעטן-רעגירונג.
מ. באסאָק האָט ארויסגעװיזן פיל ענערגיע באם אײ
בערזעצן אף איװריט די אויצרעס פון דער ייִדישער
דיכטונג. די איבערזעצונגען גופע זײַנען אין דער מערי
הײַט געלונגענע. עס װילט זיך האָפן, אז מ. באסאָק
װעט װײַטער, פּובליקירנדיק זײַן ארבעט, ארויסגעבן אן
אויסגעבעסערטע ספעציעלע אנטאָלאָגיע פון דער ייִדישער
סאָוועטישער דיכטונג, װוּהין עס װעט ארײַן אויך די
ייִדישע פאָלקס-דיכטונג, די פּראָלעטארישע פאָעזיץ און
א ריי דיכטער סײַ פון עלטערן דאָר, װעלכע זײַנען ניט
אײַנגעשלאָסן אין דער רעצענזירטער אנטאָלאָגיע (צום
בײַשפּיל, ש. ראָסין), סײַ פון ייִנגערן דאָר, װעלכע זײַנען
שעפעריש אקטיוו הײַנט. עס װילט זיך גלײבן, אז אין
דער נײַער אנטאָלאָגיע װעט דער צוגאנג צו דער ייִדישער
סאָוועטישער דיכטונג זײַן אן אָביעקטיװער.
די צונויפשטעלער פון דער צוייטער אנטאָלאָגיע האָבן
זיך געשטעלט א ציל צו באקאנען דעם ייִסראָעל-לײענער
מיט דער ייִדישער סאָװעטישער פּראָזץ פון די ערשטע
יאָרן נאָך דער אָקטיאבער-רעװאָליוציע ביז די ערשטע
יאָרן נאָך דער צװייטער װעלט-מילכאָמע. דער ציל װערט
פאָרמולירט אזוי: ,געבן דעם לייענער א װי װײַט מעגלעך
קלאָר בילד װעגן דעם לעבן פון די ייִדן אין סאָװעטנ"
פארבאנד אין שפיגל פון זײיער ליטעראטור". װי סאיו
צו זען, פרעטענדירט ניט די אנטאָלאָגיע ברייט באקאנט
צו מאכן דעם לייענער מיט אלע רײַכקײַטן פון דער ייִדי"
שער סאָװעטישער פּראָזע, מיט אירע שעפערישע גגִי
שטאלטן, מיט איר קינסטלערישער אייגנארט. זי פארפאָלגט
אזוי צו זאָגן בלויז איליוסטראטיווע דערקענטעניש-צילן.
דער דאָזיקער אײַנשטעלונג איז אונטערגעאָרזנט אויך
דאָס ארייַנפיר-ארטיקל פון ד. קנאני, װאָס טראָגט גיכער
דעם כאראקטער פון א היסטאָרישן איבערזיכט, איידער
פון א ליטעראריש-קריטישער אָפּהאנדלונג,
מע דארף אַפּגעבן די צונויפשטעלער זײיער רעכט: זײ
עטאָן א גרויסע ארבעט. פון הונדערטער װערק
האָבן זי אָפּגעקליבן די מער כאראקטעריסטישע, װצלכצ
גיבן א פאָרשטעלונג װעגן די װיכטיקסטע פּראָצעסן פונעם
ייִדישן לעבן אין סאָװעטנפארבאנד. די איבערזעצונגען
זײַנען ניט אלע פון א גלײַכן װערט, די מערהײַט אָבער
איז אלס קלאל אף אן אָנעמבארן ניװאָ. באזונדערס גוט
זײַנען די איבערזעצונגען פון בערגעלסאָנס דערציילונגען
און פון קולבאקס , זעלמעניאנער".
אין דער אנטאָלאָגיץ זײַנען פונעם עלטערן דאָר ייִרישע
סאָוועטישע פּראָזאיִקער ארײַן קימאט אלע זײַנע װיכטיק-
סטע פאָרשטײער (א פארדריסלעכער אויסנאם אין מ. דאי
ניִעל. זײַן נאָמען װערט דערמאָנט אינעם ארײַנפיר-אר-
טיקל, אָבער מוסטערן פון זײַן אָריגינגעלער פּראָזע װערן
ניט געבראכט). פון די הײַנטיקע שרײַבער זײַנען פאר-
טראָטן בלויז געציילטע.
געלונגען איז דער אָפּקלײַב פון ליטערארישן שטאָף צו
דער טעמע רעװאָליוציע און בירגערקריג. דער אָטעם פון
באנײַוּנג, פון גרויסע ענדערונגען אינעם לעבן פון די
ייִדישע מאסן, די פרייך פון א דוירעסלאנג גערוידעפט
פאָלק, װאָס האָט זיך דערפילט מיט לײַטן גלײַך צװישן
הונדערטער אנדערע פעלקער אין סאָװעטישן היימלאנד,
די ליידן און װײטעקן, װעלכע אים איז אויסגעקומען
אויסצושטיין מיצאד די װײַסגװארדײיַשע באנדעס, -- דאָס
אלץ װערט אונטערגעטראָגן דעם לײענער דורך אזוינע
װערק און פראגמענטן, װי בערגעלסאָנס ,,שטורעם-טעג",
מארקישעס ,דאָר:אױס, דאָר:אײַן", קיפניסעס , כאדאָשים
און טעג", אָליעװסקיס , פון אָשערלס דערציילונגען". דער
איבערגאנג פון די ברייטע ייִדישע מאסן צו פּראָדוקטײ
װער ארבעט, די פארוואנדלונג פון נעכטיקן ,לופטמענטש"
אין א נוצלעכן בירגער פון לאנד, דער קלאסנקאמף אין
דאָרף און שטאָט, די אײַנואנדערונג אין ביראָבידזשאן
װערט איליוסטרירט מיט פראגמענטן פון ש. גאָדינערס
,זאװעלצר טראקט", מ. טײַטשס , כאווער װוּליעס טויט",
מ. קולבאקס , זעלמעניאנער", ש. פּערסאָװס ,טאכלעס",
ה. אָרלאנדס ,אגלאָמעראטײ, מ. אלבערטאָנס ,שאכטעס",
א. אבטשוקס ,הערשל שאמײי", ע. גאָרדאָנס , אינגול באָי
יאריי אא. די גרויסע פאָטערלענדישע מילכאָמע פון סאָװע-
טישן פאָלק, די אױיסראָטונג פון זעקס מיליאַן ייִדן דורך
די נאצי-באנדיטן, די ערשטע נאָכמילכאָמעײיאָרן װערן
באויזן דורך פראגמענטן פון די װערק פון די שרײי
בער ד. בערגעלסאָן, נויעך לוריע, ש. גאָרדאָן, דער
ניסטער, י. ראבין, ט. גען, א. סטעלמאך אא. עס פעלן
אָבער א ריי װיכטיקע װערק (צום בײַשפיל, נאָטע לור-
יעס, י. פאליקמאנס אא.).
דאָס דערמאָנטע ארײַנפיר:ארטיקל פון ד. קנאני העלפט
פיל מיט דעם ייִסראָעל-לײענער צו באקאנען זיך מיט דער
סאָװעטישער װירקלעכקײַט און מיטן ייִדישן ?עבן אין
סאָװעטנלאנד. דער אװטאָר מאכט א היסטאָרישן עקסקורס
אינעם לעבן פונעם ייִדישן ייִשעװ אין צארישן רוסלאנד
און שטעלט זיך װײַטער גענוי אָפּ אף די װיכטיקסטע
געשעענישן נאָך דער רעװאָליוציע. ער דערציילט װעגן
דעם, װי די סאָװעטן"רעגירונג האָט פון די ערשטע טריט
אירע אָן געהאָלפן די ייִדישע מאסן צו װערן קרעפטיק
עקאָנאָמיש און קולטורעל. אין דער צײַט פון בירגער-
קריג, װען עס האָבן געבושעװעט די װײַסגװארדײיַשע
באנדעס, האָט די רויטע ארמ גענומען אונטער איר
שוץ די ייִדישע מאסן. און זײי, די ייַדישע מאסן, זײַנען
געװען ,טיף דאנקבאר זייערע פארטיידיקער און רצטער,
דער קאָמוניסטישער פארטיי, װאָס האָטס מיט איר גא:-
צער מאָראלישער און פיזישער קראפט זיך געשטעלט זי
צו שוץ און אומבעראכמאָנעסדיק געקעמפט קעגן דעם
אנטיסעמיטיזם און די פּאָגראָם-מאכערס...* אפן סמאך פון
דאָקומענטאלע און ליטערארישע מאטעריאלן שילדערט
ד. קנאני א ברייט בילד פון די גרויסע פּאַזיטיווע ענדץ-
רונגען, װעלכע זײַנען פאָרגעקומען אין ייִדישן לעבן פאר
די יאָרן פון דער סאָװעטנמאכט. די ייִדישע ליטעראטור,
שרײַבט קנאני, א 0 ,באמיט שטיין אף דער הייך
פון די גרויסע אופטוען". ער װײַזט אָן אף דער גלענצנ-
דיקער גאלעריי אט העלדן, װאָס די ייִדישע פּראָזע
האָט געשאפן; ער שרײַבט מיט רעכט װעגן אופגעוואכטץ
מאסן, װעלכע האָבן אױסגעגלײַכט די רוקנס, ברייט און
פרײַ אופגעעפנט די אויגן און געלאָזט אין גאנג זייערע
פריִצר דרעמלענדיקע פּײיַקײַטן. דער מעכאבער דערציילט
װעגן דער גרויסער ליבע פון די ייִדישע סאָװעטישע
שרײַבער צום פאָלק, צו דעם סאָװעטישן היימלאנד, װעגן
זייער איבערגעגעבנקײַט דער פארטיי. , זיי זײַנען געװען
קעמפער פאר דער אָרדענונג, האָבן שארף קריטיקירט
זייערע קעגנער, האָבן פארנומען אױסגעשפּראַכן פאר-
טיייִשע פּאָזיציעס", נאָר דאָס האָט זײי ניט געשטערט
אנעט צו שטרײַטן קעגן די פעלערן און פארקריפ-
לונגען", ,ניט פארמאכן די אויגן אף דעם, װאָס עס
פעלט ר
צום באדויערן, איז אָבער אויך דאָס דאָזיקע ארטיקל
ניט פרײַי פון פארקריפלונגען, באזונדערס בענעגייע דער
הײַנטצײַטיקער ייִדישער סאָװעטישער ליטעראטור. ,הײַנט-
צו"טאָג, -- שרײַבט ד. קנאני, -- איז ניטאָ מער קײן
ליטעראטור אין ייַדיש, ניטאָ מער קײין שפּיגל, סאיז
צעבראָכן געװאָרן אף פיץ-פיצלעך". קעדיי דערװײַון דעם
אװטאָר זײַן טיפן טאָעס, איז גענוג צו דערמאַנען כאַטש
דאָס רעגולערע דערשײַנען פונעם זשורנאל ,סאָװעטיש
היימלאנד", ארום װעלכן עס גרופּירט זיך א באדײַטנדיקע
צאָל דיכטער, פּראָזע-שרײַבער און קריטיקער; די דער-
שינענע ביכער אין ייִדיש, -- צי דען ריידן זי ניט גע-
נוג דײַטלעך װעגן דעם, אז די ייִדישע סאָװעטישע ליטע-
ראטור לעבט און אנטװיקלט זיך?
אין איינקלאנג מיט דער אנטיסאָװעטישער פּראָפּאגאנדע
סטארעט זיך ד. קנאני אויסגעפינען אין סאָװעטנפארבאנד
א ספעציעלע ,ייִדן-פראגע".
די אנטאָלאַגיץ אין באזאָרגט מיט א קורצער, אָבער
געוויסנהאפט צונויפגעשטעלטער ביאָד און ביבליאָגראפי-
שער פארצייכענונג װעגן לעבן און שאפן פון די פאָרגע-
שטעלטע שרײַבער (אװטאָר -- כאָנע שעמרוק).
אין אלגעמיינעם פאָרװאָרט צום בוך װערט געזאָגט,
אז זיַנע צונויפשטעלער האָבן בעדייע צוגרייטן א ספע-
ציעלע זאמלונג פון דער ייִדישער סאָװעטישער דיכטונג.
װילט זיך זאָגן די מעכאברים פון די קומענדיקע ארבעטן
װעגן דער ייִדישער סאָװעטישער ליטעראטור: װאָס אָביעק-
טיװער זיי װעלן זײַן סײַ אינעם אויסואל, סײַ אין דער
אָפּשאצונג, אלץ װערטפולער װעט זײַן זייער ארבעט,
אלץ נוצלעכער װעלן זײַן זייערע באמיונגען.
וע
מוישע אלטמאן:
א באגריף פון גרויס אכרײַעס
אייגנטלעך גערעדט, קיין לאבאָראטאָריע פארמאָג איך
ניט, דה. ניטאָ בא מיר, װי געוויינטלעך בא שרײַבער, קיין
באשטימטע שאַען און אויך ניט קיין סיסטעם אָדער מצָ-
טאָדע פון ארבעט, און עפשער דערפאר אין מיר --
בענעגייע צו זיך פערזענלעך -- אזוי פריקרע צו באנוצן
דאָס װאָרט ארבעט.
װאָרעם מײַן גאנצע ,לאבאָראטאָריע" געפינט זיך אין
גאר א באגרענעצטער ,פאָמעשטשעניע" -- אין קאָפ.
דאָרטן אין דער עמעסער יאריד. מע קריגט זיך, מץ
אמפערט זיך, סע טוט זיך אף טיש און אף בענק, און
אז סע קומט צום שרײַבן, בין איך שוין אזוי מיד, אז
סע סטײַעט ניט קיין ענערגיע.
איך קען זיך (און שוין צײַט!), ווייס איך, אז אינעמעסן
בין איך גאָר א שמועסער. האנאָע האָב איך פון א די
רעקטן שמועס מיט א דאנקבארער אאודיטאָריע; אײַ, װי
גוט סע שאפט זיך דעמלט! װי סע שאפט זיך אומיטל-
באר, אָן טינט און פאפּיר. פון מענטש צו מענטש.
שרײַבער איז פאר מיר אזא מין באגריף, פאר װעלכן
איך ציטער, מאמעש איך ציטער. אף אַנקלײדן עמעצן
אָט דעם טיטל דארף איך שוין זײַן אָנגעפילט מיט דער
באציונג, װאָס פארלאנגט מיט איבערצײַגונג, איך זאָל עס
זאָגן. שרײַבער איז פאר מיר א באגריף פון גאָר א
גרויסן אינהאלט. עס איז מער װי פאָעט, אָדצֶר פראַזאיי
קער, אָדצֶר בעלעטריסט. א באגריף פון גרויס אכרײַעס.
טרעפט טאקע אָפט, װען איך הער זאָגן װעגן זיך, אז
איך בין א שרײַבער, א פיסאטעל, פיל איך זיך אזוי, װי,
אשטייגער, בעשאס איך שטיי אין אָטשערעד און א פרוי
שטעלט זיך אין דער ריי הינטער מיר. עס קומט צו א
צװוייטע פרוי צו פארנעמען די ריי, די ערשטע װיל דער-
װײַל ערגעץ א לויף טאָן זאָגט זי צו דער צװײטער,
טײַטלענדיק אף מיר, אז זי שטײט הינטער אָט דעם
יונגנמאן... איז װײ צו מיר, װאָס פאר א יונגערמאן בין
איך! -- -- --
גאָר מיילע, אז מע דארף ריידן װעגן לאבאָראטאָריע,
איז דאָך ניט שײַעך. איז בעקיצער, איך װאַלט געװאָלט
רעאליזירן, דערפירן בעשאָלעם און ברענגען צו לײַט
דאָס, װאָס איז שוין אָנגעװאָרפן: מײַנע געשיכטן מיטן
אלטן ארטיסט, װעלכער פּלאָגט מיך שוין העכער א
צענדליק יאָרן, די ארבעט ארום דאָןיקיכאָט*, און נאָך...
הירש בלאָשטײן:
פון באגינען ביז אַװנט
שרײַבער פונעם עלטערן דאָר האָבן װאָס צו דערציילן,
און ס'איז זײיער כויוו צו דערציילן דאָס, װאָס זיי האָבן
געזען, דורכגעלעבט און דורכגעמאכט. אויב דאָס שאפן
16
פונעם שרײַבער איז ביכלאל אויך קינסטלערישע גע-
שיכטע פון זײַן צײַט, װערט דער שרײַבער אף דער
עלטער, פארצייכענענדיק זײַנע זיכרוינעס, אין א גרויסער
מאָס דירעקט א היסטאַריקער, װאָס דערציילט אף א בע
לעטריסטישן אויפן װעגן די מענטשן, געשעענישן און
פאקטן פון זײַן עפּאָכע און מאכט באשטימטע אויספירן
פון זיי. דאָס לייגט אף אים ארוף א באזונדערע אכרײַעס:
ער דארף באזיצן די פינקטלעכקײַט און געטרײַקײַט פון
נו די פאקטן און דערבײַ זײַן זייער אָפ-
צ
געהיט אינעם אָפּקלײַבן זײ, געדענקענדיק, אז ניט אלע
:
פאקטן זײַנען פאראן
פאקטן,
און שוין
דארף דער מעכאבער דערבײַ נינ
דאָך א דיכטער צי א דערצײילער און זײַ
דארפן זײַן ניט נאַר מאטעריאל פארן היסטאָריקער, נאָר
גלײכצײַטיק א ספּעציפישער קינסטלערישער זשאנער. עו
2
גע זיכרוינעס
טאָר אויך ניט פארגעסן, אז ניט ער, זײַן אינדיווידואליי
טעט, איז דער צענטער פונעם װערק, אז ס'איז ניט
בלויז אװטאָביַאָגראפיע. ניין, דאָס דארף זײַן די ביאָי
גראפיע פון זײַן צײַט, געזען דורך די אויגן פון דער
הײַנטצײַטיקײַט.
שוין א פאָר יאָר, װי איך ארבעט אף א בוך זיכרוינעס
מיטן באדינגלעכן נאָמען ,פון באגינען ביז אָװנט". איך
האָב אף מײַן לעבן א היפש ביסל געזען און דורכגע-
לעבט, געהאט א סאך באגעגענישן מיט פרייד און מיט
פײַן, מיט יאָרן פון נויט און פון װאָגל אין פארשיידענע
לענדער, געהאט טרעפענישן מיט אינטערעסאנטע מענטשן,
מיט שלעכטע און גוטע -- מער מיט גוטע. נאָר (צום
גליק!) מיט עלנט און איינזאמקײַט האָב איך זיך אין
ערגעץ ניט געטראָפן. מע קאָן ניט זײַן עלנט אפילע אין
ערגסטע צײַטן פון פאָלקישער נויט און פאריאָכונג אין
די קאפיטאליסטישע לענדער, אויב דו געפינסט זיך אף
איין באריקאדע מיט די, װאָס קעמפן פאר באפרײַונג.
װען עמעץ זאָל מיך א פרעג טאָן װעגן די פריידיקסטע
טעג אין מײַן לעבן, װעל איך צו זיי צורעכענען, צװישן
א סאך אנדערע, אויך אזעלכע צװײ טעג: װען איך האָב
צום ערשטן מאָל, א צעניאָריק ייִנגל, דערזען אין מײַן
געבוירנשטעטל קײַדאן אינמיטן טאָג הונדערטער דער-
צאָרנטע ארבעטס-מענטשן מיט רויטע פאָנען אין די
הענט און מיט פלאמיקע לידער אין די מײַלער... און דער
צװײטער טאָג: אין יאָר 1927, אין בוענאָס-אײַרעס, אף
א גרויסן מיטינג פון נאָדל-ארבעטער, װועלכע זײַנען ארויס
אין אן אלגעמיינעם שטרײַק. איך געדענק ביז הײַנט דאָס
קעלטעלע פון פרייד, װאָס עס איז מיר אדורך דורכן
לײַב, װען שטרײַקער אף דער טריבונע האָבן ציטירט
פערוזן פון מײַן ליד, װאָס איזן געװען אין יענעם טאָג
געדרוקט אף א שטרײַק-פּראָקלאמאציע...
אינעם פּראָצעס פון ארבעט איבער מײַנע זיכרוינעס
שטויס איך מיך אָן אף א סאך שװעריקײַטן. דער זיקאָרן
האָט גענומען אלט װערן. דאטעס און פאקטן האָבן געַ-
נומען פארנעפלט װערן. קומט אויס זוכן שריפטלעכץ
און לעבעדיקע איידעס. און אזעלכע זײַנען, צום גרויסן
ווייטעק מײַנעם, געבליבן גאנץ װײניק. דער היטלערישער
מאסן-מאָרד האָט דעם גרעסטן טייל פון מײַנע מישפאָ-
כע-מיטגלידער, פרײַנט, באקאנטע, כאוויירים פארשטומט
אין די ברודער-קװאָרים. אין פארטונקלטע הארבע צײַטן
זײַנען פארניכטעט געװאָרן ניט נאָר מײַן ביבליאָטעק און
ארכיוו, בריוו, טאָגביכער, בילדער... ס'קומט מיר אמאָל
אויס לאנגע כאדאָשים נאָכצוזוכן און געפינען א פינקט-
לעכע דאטע, אױסקלאָרן א פאקט, א סיטואציע, פאטערן
װאַכן אף ארומפאָרענישן צוליב דעם. און איך האלט, אז
פינקטלעכקײַט אין מעמוארן איז זײער װיכטיק, באזונ-
דערס, װען מיר האָבן אזוי װײניק הילפס-ביכער (לעקסי-
קאָנען, געשיכטעס פון געזעלשאפטלעכע, רעװאָליוציאָי
נערע און קולטור-באוועגונגען אאו.). און מעמוארן, זיכ-
רוינעס דינען צומאָל דעם היסטאָריקער אלס איינציקער
מאטעריאל באם אופשטעלן א דאטע, א פאקט. איך האָב
דערפאר אָפט פארדראָס, װען איך דערזע אין דער רובריק
,אפן קאלענדאר"י אין די אויס?ענדישע ייִדישע צײַטונגען
ארטיקלען און געדענק-פארצייכענישן מיט פארפלאָני
טערטע, ניט ריכטיקע דאטעס און פאקטן.
איך זעץ פאָר שרײַבן לידער --- אויך פון באגינען ביז
אָװנט... אגעװ, די ערשטע ליד, װאָס איך האָב געדרוקט
מיט העכער 50 יאָר צוריק, האָט געהייסן ,באגינען".
די לעצטע ליד, די אָװנט-ליד, אײַל איך זיך ניט אָנצו-
שרײַבן. און מיסטאמע װע? איך עס קײנמאָל אויך ניט
אָנשרײַבן, װײַל, װי אן אײַנגעבוירענער אָפּטימיסט, װעל
איך אפילץ אין דער לעצטער מינוט ניט גלייבן, אז זי
איז שוין די לעצטע. און די לאנגיאָריקע דערפארונג האָט
מיר דערוויזן, אז צום בעסטן גיבן זיך מיר אײַן דאפקץ
די לידער, װאָס זײַנען געשאפן געװאָרן צוזאמען מיט
דער געשעעניש און מיטן פרישן געפיל, װאָס האָט זײ
ארויסגערופן.
אזוי איז געװען מיט איינער א קורצער פאָעמע מײַנער
,כואן זשאָרקע רעדט", װעלכע איך האָב אָנגעשריבן מיט
עטלעכע און דרײַסיק יאָר צוריק אין מאַנטעװידעאַ (דער
הױפּטשטאָט פון אורוגװײי) בוכשטעבלעך אין עטלעכץ
מינוט ארום נאָכן מיטינג, אף װעלכן כואן זשאַרקע, דער
דאָרטיקער באװוּסטער קאָמוניסטישער טוער, איז ארויס-
געטראָטן. אזוי איז געװען אויך מיט נאָך אייניקע לידער,
וועלכע איך האָב ליב ביז הײַנטיקן טאָג. דער אויספיר --
אן אלטער עמעס: דער שרײַבער דארף זײַן אינעם עכטן
ברען פונעם לעבן.
איך זעץ פאָר מײַן ארבעט. איך װיל גלייבן, אז איך
װעל מײַן ,פון באגינען ביז אָװנט" דערפירן צו א טאכ-
לעס. א דארף דערצו בלויז צװיי ,קלײניקײַטן": יאָרן
און געזוג
װאָס לייענט מען איצט אין אמעריקע
דער אמעריקאנער זשורנאל ,פאבלישערס װיקלייי, װעל-
כער רעכנט, אז יעדער געדרוקטער מאטעריאל, װאָס בא-
װײַזט זיך אין אן אײַנבונד, איז א בוך, האָט אין זײַן יוןך
נומער מיטגעטיילט, אז אין די פארייניקטע שטאטן זײַנען
זינט אָנהײב 1965 דערשינען צען טויזנט , ביכער". דאָס
איז א רעקאָרדיציפער. װאָס שטעלן מיט זיך אָבער פאָר
די דאַזיקע ביכער? צוערשט װעלן מיר זאָגן װעגן יענ,
וועלכע פארדינען אופמערקזאמקײַט.
די לעצטע צײַט האָט זיך באװויזן א גרויסע צאָל ביכער
װעגן דער באוועגונג פאר בירגער-רעכט אין די פארייניקטע
שטאטן. װעגן די העלדן פון אייניקע אזוינע ביכער האָט
די יונגע נגעגערשע דראמע-שרײיבערן לאָרײן הענסבערי גע-
זאָגט: , זי קעמפן אינעם פײַער פון די בירמינגהעמער
סרייפעס... זיי זײַנען יונג. זי זײַנען פרעכטיק. זי זײַנען
פול מיט אנטשלאָסנקײַט. מיר מוזן שאפן אזא אמעריקע,
װאָס זאָל זיי װערט זײַן".
צום גליק פארן אמעריקאנער לייענער, זײַנען האיאָר
פארעפנטלעכט געװאָרן אין די פארייניקטע שטאטן אויך
אייניקע גאנץ אינטערעסאנטע ראָמאנען. די מערהײַט פון
זי איז שנעל אויספארקויפט געװאָרן.
שוין א סאך װאָכן, װי אין דער רעשימע פון די ביכער,
אף װעלכע עס איז פאראן דער גרעסטער נאָכפרעג, פיגו-
רירט דער ראָמאן פון בעל קויפמאן, אן אײניק? פונעם
קלנגטערנהיק
2 זעוורכאג
און ציַטונגנגן
בארימטן שאָלעם-אלייכעם. זי האָט, װײַזט אויס, געיארשנט
באם זיידן זײַן כוש פאר הומאָר און זײַן קענען ,לאכן
דורך טרערן". כוץ דעם, װאָס דער ראָמאן לייענט זיך מיט
גרויס אינטערעס, אנטהאלט ער אויך א שארפע קריטיק
פון ביוראָקראטישער טיפּשעס און פון שלעכטן
לערן-מעטאָד, װאָס הערשט אין דער סיסטעם פון דער
אמעריקאנער בילדונג, באזונדערס אין די ניויאַרקער
ראיאָנען, װוּ עס װױנט די אָרעמשאפט און װוּ אין די
שולן איז שטענדיק פינצטער און ענג. דער ראָמאן הייסט
,מיט די טרעפ פון אויבן אראָפּי. בעל קויפמאן אין
אליין 15 יאָר צײַט געװען א לערערן פון ליטעראטור
אין ניוייאָרקער שולן. באנוצנדיק זיך מיט דער פראזע
פונעם דיכטער דזשאַן סיארדי, קאָן מען זאָגן: ,זי
װייסט, יאָ, זי װײיסט בעעמעס, װעגן װאָס זי שרײַבט".
די אופמערקזאמקײַט פון פיל אמעריקאנער האָט
צוגעצויגן דער נײַער ראָמאן פון דושאָן הערסי ,דער
װײַסער לאָטאָס". דזשאָן הערסי איז דער אװטאָר פונעם
באװוּסטן בוך , היראָשימא". דער איצטיקער ראָמאן איז
א רוף צו קעמפן קעגן שקלאפערײַ. דער לייענער פילט,
װי הערסי זאָגט: ,לײגט אכט אף דער אומענטשלעכקײַט,
אף דער ביטל-באציונג און גרויזאמקײַט מיצאד די אמערי-
קאנער װײַסע מענטשן בענעגייע די נעגרען, װעמען זײ
האָבן פארקויפט און געקויפט װי קגעכט".
אָנערקענונג מיצאד די לייענער האָט באקומען װיליאם
157
העמפריס ראָמאן ,די מישפּאַכע אָרודײ". דער אװטאָר
שילדערט די אזויגערופענע ,טעכאסער זיטן". מיט זײַן
שרײַב-מאניר דערמאַנט ער מיט עפעס מארק טװענעף
שטארק פּאַפּולער צװישן די לײיענער איז דער ראָמאן,
װאָס דערציילט װעגן דער שמוציקער מילכאָמע אין װיעט-
נאם, ,דער געזאנדטער". דער אװטאָר, אן אווסטראלישער
שרײַבער מאָריס װעסט, איז געװען אין װיעטנאם און
האָט באקומען פון אװסטראלישע דיפלאָמאטישע קװעלן
א גרויסע צאָל ,פארמאכטע אינפאָרמאציע". דער ראָמאן
אליין איז װידערשפּרעכיק, ער פארדינט אָבער אופמערק-
זאמקײַט דערמיט, װאָס ער דעמאסקירט די שמוציקע
מײַסים פון די אמעריקאנער דיפלאָמאטן און אגענטן פון
דער צענטראלער אויסשפּיר-פארוואלטונג.
צװישן די ,צען טויזנט ביכער" געפינען זיך א סאך
ראָמאנען, װאָס זײַנען קינסטלעריש זייער און זייער מינ-
דערװערטיק. עס דערשײַנען אויך פיל װערק, װעלכע
װערן דורך זייערע אװטאָרן און דורך זײיערע ,אוואנגאר-
דישע" פארערער און קריטיקער אָנגערופן ,אנטיראָ-
מאנען". אין זיי לויבט מען די ,אנטיהעלדן". קימאט אלע
ביכער פון אָט דער ריכטונג זײַנען א לעפישע אַנהויפונג
פון װערטער מיט א שעפע פון ניבלפע. א טיפישער
פאָרשטײער פון אָט די , אנטיראַמאנען" איז ,דער לעצ-
טער ארויספאָר קיין ברוקלין" פון הובערט סעלבי דעם
יינגערן.
עס װילט זיך אָנרופן נאָך + ר, כאָטשבי צוליב
די נעמען פון זײיערע אװטאַרן. דאָס זײַנען די נײַע ראָי
מאנען פון נאָרמאן מיילער און דזש. ד. סעלינדזשער.
דער הויפט:העלד פון סעלינדזשערס ראָמאן איז א
זיבניאָריק ייַנגל מיטן נאָמען סיימור גלאס. די טעמע--
דער בריװ, װאָס דאָס ייַנגל שרײַבט פונעם קינדער-
לאגער צו זײַנע עלטערן און דערקלערט, פארװאָס ער,
סיימור, װעט אין 24 יאָר ארום באגיין זעלבסטמאָרד. און
אָט דאָס זיבניאָריקע ייִנגל בעט אינעם בריו בא זײַנע
עלטערן, זי זאָלן אים צושיקן עטלעכע אוראלטע מאנוס-
קריפטן, א פולע זאמלונג פון געטעס װערק, נאָר ניט
שיקן אנאטאָל פראנסן. עֶר אייצעט די עלטערן, זיי זאַלן
זיך באמיִען צו עטעמען דורך דער לינקער זײַט פון דער
נאָז און זיי זאָלן אראָפּנעמען די הוט פאר גאָט. צפשער
איז סעלינדזשערס נײַער ראָמאן א כויזעק איבער די
לייענער? יעדנפאלס אין ער אליין פאר זיך אן אומזין.
װאָס שײַעך מײילערס לעצטן ראָמאן --,דער אמערי-
קאנער טרוים"-- רופן אים אַן א סאך אמעריקאנער
קריטיקער מיטן נאָמען ,,קאָטמאר".
װי עס איז צו זען פון אָט די קורצע נאָטיצן, לײענען
פארשיידענע אמעריקאנער פארשיידענע ביכער.
צװויי ביכ;
(פונעם ארטיקל ,אמעריקאנער ליטעראטור
און מאקולאטור" פון דעם אמעריקאנער
פובליציסט ס. לורי אין ,פראװדא" פון
5 יול 1965).
אין נאַוינע שאַלעם אש
מע קאָן אלץ ניט מױכל זײַן שאָלעם אשן זײַנץ
,קריסטלעכע* ראָמאנען. די טײַנעס זײַנען ניט אזוי עס-
טעטישע, װי עטישע, אידעאָלאָגישע. סטײַטש, װי נעמט
עס א ייִדישער שרײַבער און שטעלט פּאָר די מענטשן
און די עפאָכע פון קריסטוסן ניט אין טראדיצ;אָנעלער
שײַן. זעט, אדעראבע, װי די , גוייִם* האָבן זיך צעשריבן
ועגן אים. ניט אנדערש, שאַלעם אש האָט געװאָלט זיך
און אלע אנדערע יד אָפשמאדן. ס'האָט שיר ניט גץ-
האלטן באם אריינלייגן דעם גרויסן שרײַבער אין כיירעם.
שאָלעם אש איז שוין לאנג
זיך אָפּגעשמאדט, ניט
ארופגעפירט --
טויט. ניט ער אליין האָט
ער האָט קיינעם אפן דאָזיקן װעג
שאָלעם אש איז ניט געװען און האָט ניט
פרעטענדירט צו זײַן קיין מאדריך האדאָר. אָבער מ'קאָן
עס אים אלץ ניט מויכל זײַן, כאָ ער ליגט באערדיקט
אין דער הייליקער ייִסראָעל-יערד. אים ארונטערצורײַסן,
מאכט מען צו אש און צו בלאָטע ניט נאָר די דאָזיקע
,קריסטלעכע" ראָמאנען, נאָר ביכלאל דאָס אלץ, װאָס ער
האָט געשאפן בעמעשעך פון די לעצטע יאָר.
אין װײַטן טאָראָנטאָ, קאנאד;
ציע די דיכטערן ראָכל קאָ די טעמע פון איר לעקציע:
,די טראגעדיע פון שאָלעם אש". די רעפערענטן איז גע-
קומען צום אויספיר, אז צוליב זײַן בוך ;דער מאן פון
נויצערעס" האָט זיך דער גרויסער שרײַבער איזאָלירט
פון פאַלק. לייענען מיר א בריו אין רעדאקציע טאקע
האָט געהאלטן א לצק-י
צ
פון , איינעם פון פאַלק", אז די ל
ינעם (טן
אויספיר, האָט איבערגעלאָזט בא די צוהערער א פײַני
לעכן אײַנדרוק. בא דער געלעגנהײַט האָט
זיך אויך אָפּגערעכנט מיט שאָלעם אשס ,מוישע" און
מיט זײַן באנד דערשיטערנדיקע דערציילונגען װעגן דער
ייִדישער טראגעדיע בימיי היטלער ---,דער ברענענדיקער
דאָרן".
אוואדע מוז מען ניט מיט אלץ, װאָס ס'האָט געזאָגט
און געשריבן אפילע א גרויסער שרײַבער, מאסקים זײַן.
אוואדע קאַן מען אין דער ליטערארישער יערושע פון'
יעדן שרײַבער, אויך פון די גרעסטע, געפינען מער שליייי
מעסדיקע װערק און װײניקער. אָבער דאָס ,הענגעץ
טויטע קעץ" אף איינעם פון אונדזערע גרעסטע שרײַבערי,
װאָס האָט פארשאפט א סאך קאָװעד און כשיװעס דערי
ייִדישער ליטעראטור, פארשאפט ניט קײין קאָװעד די,
װאָס טוען עס.
י. גוטקאַװיטעש
(,,ייִדישע שריפטן" נומ. 4, 11965)
*וסן
נאטיצן
אפן
קאלענדאר
דעם : אבער װערט אַפגע:
מערקט דער גויטער געבורטסטאָג
פונעםס גרויסן רוסישן ליטעראטורי
קריטיקער, פובליציסט און רעװאָליו"
ציַאָנערן דעמאַקראט דמיטרי איוואנאַי
װיטש
פיסארעו.
ד. פיסארעװו האָט אָנגעהױבן זײַן
ליטערארישע טעטיקײַט אין א פֹעַי
ריָאָד, װען די אופמערקזאמקײַט פון
דער רוסישער געזעלשאפט אין געַי
װען צוגעשמידט צו דער פויעריםי
פראגע. שוין אין זײַן ערשטער
גרויסער ליטעראריש-פילאָסאָפּישער
ארבעט ;די סכאָלאסטיק פון אוא
יאָרהונדערט" איז ער ארויסגעטראָטן
ניט בלויז קעגן דעם לײַב:אײגנטום
און דער צארישער זעלבסטהערשונג,
נאָר אויך קעגן דעם מײַרעװ אייי
ראָפּעיִשן קאפיטאליזם. באזונדערס
אינטערעסאנט אין דעם פראט זײַנען
די ארטיקלען ,סקיצן װעגן דער גע"
שיכטע פון ארבעט" (1863), ,דער
דענקענדיקער פּראַלעטאריאט" (1865,
ועגן נ. ג. טשערנישעווסקיס ראָמאן
,װאָס דארף מען טאָן?"), ,מיר װעלן
זען!* (1865) אא.
אין יול 1862 האָבן די צארישע
מאכטיאָרגאנען ארעסטירט פיסא
רעװן פאר אן ארטיקל, אין װעלכן
ער האָט פארטיידיקט א. הערצענע.
פיר מיט א האלבן יאָר איז ער אָפּגע-
זעסן אין פּעטראָפּאװלאָװער פעס:
טונג; אין די שװערע טפיסע-באדיגי
גונגען האָט ער ניט איבערגעריסן
זײַן ליטערארישע טעטיקײַט.
ד. פיסארעוו איזן ניט שטענדיק
געװען פרײַ פון פעלערהאפטע ארויס-
זאָגונגען אין די פראגן פון קונסט,
אין אייניקע זײַנע ארבעטן האָט ער
אף א װולגארן אויפן אינטערפרצץ-
טירט בעלינסקיס און טשערנישעװ.
סקיס עסטעטישע אָנשווּנגען (מ.דער
כורבן פון דער עסטעטיק", ,פושקין
און בצלינסקי", 1865). ניט געקוקט
אָבער דערוף, דינען ד. פיסארעװס
ליטערארישע ארבעטן אלס מוסטער
פון הויכן עסטעטישן און אידײישן
אנאלין פון א קונסטװערק. אלס
בײַשפיל פון אזא אנאליז קאָן מען
אָנרופן אשטיגער, דאָס ארטיקל
,היינריך היינע".
ד. פיסארעוו האָט געלעבט סאכאקל
8 אאָר. דעם 4 יול 1868 איז ער
דערטרונקען געװאָרן באם באָדן זיך
אין יאם, הינטער ריגע.
דעם 8ו אָקטיאבער איז געװאָרן
0 יאָר, זינט עס איז געבוירן גע-
װאָרן זאַװיד איגנאטאַו (איגנאטאָח:
סקי).
ד. איגנאטאָוו האָט זיך דערצויגן
בא אָרעמע עלטערן אינעם שטעטל
ברוסילאָו (קיעװער געגנט). אין 1906
עמיגרירט ער קיין אמעריקע, װוּ ער
הייבט אָן זײַן ליטעראריש שאפף
איגנאטאָװוס ערשטע דערציילונגען
{ערוואכונג" (1906), , צװײי
קרעפטן" (1908) זײַנען פארבונדן
מיטן אופקום פון דער גרופע אמעריי
קאנער ייִדישע שרײַבער ,די יונגע".
אין זײַנע װערק האָט ד. איגנאטאָװ
געשילדערט דאָס לעבן פון די ייִדן
אין אמעריקאנער ,קעסליגרוב".
אמערסטן אַריגינעל אלס פּראָזע-
קינסטלער איז ד. איגנאטאָװ אין
זיַנע אייגנארטיק איבערגעדיכטעטע
מאָטיװון פון אלטע ייַדישע פאָלקס-
לעגענדעס און כסידישע מײַסעס.
אין 1919 זײַנען אין פארלאג ,אמץ-
ריקא", װאָס איגנאטאָװ האָט גצ
גרינדעט, דערשינען זײַנע געזאמלטע
װערק אין פיר בענדער: ,אין קעסל-
גרוב", א ראָמאן אין דרײַ טײלן;
,צװישן צװיי זונען" -- דערציילונגען
און לידער אין פּראָזע; ,דאָס פאר-
באָרגענע ליכט" -- געבויט אף די
מײַסעס פון נאכמען בראסלעװער;
,װוּנדער-מײַסעס פון אלטן פּראָג".
עס זײַנען באװוּסט אויך איגנאטאָוס
דראמעס אף ביבלישע טעמעס ייִפ-
טאָך", , גידוין און א טרלאָגיץ
,אף װײַטע װעגן".
ד. איגנאטאָוו האָט אָנטײלגענומען
אין דעם אלװעלטלעכן ייִדישן קול-
טור-קאָנגרעס אין פאריזש אין 1937
און איון געשטאנען נאָענט צו דעם
פּראָגרעסיװון קולטור-פארבאנד ,אי
קוף".
געשטאָרבן איז דאָװיד איגנאטאָװ
אין ניויאָרק דעם 26 פעווראל 1951.
דעם 6 אַקטיאבער איז געװאָרן 75
יאָר, זינט עס איז אין גראַדנע גע"
בוירן געװאָרן לייב נײַדוס.
אין דער געשיכטע פון דער מאָי
דערנער ייִדישער פּאָעזיע פארנעמט
לייב נײַדוס אן אָרט קױידעמקאָל אלס
מײַסטער פון װערסיפיקאציע. זײַן
פּאָעטיק איז רײַך מיט אָריגינעלע
גראמען און טעכניש גוט געבויטע
סטראָפן, אין זײַן שאפן פילט זיך
אן אייגנארטיקע דיכטערישע קראפט.
דער דיכטער איז אַבער זײיער יונג
געשטאָרבן (1918) און ער האָט ניט
5
באװיזן צו געבן דער ליטעראטור
דאָס, װאָס ער איז פּאָטענציע? געװען
בעקויעך צו געבן.
פאר די צען יאַר פון זײַן דיכטע-
ריש שעפעריש לעבן אין לייב ניי-
דוס געװען זײער פּראָדוקטיו. בא
זײַן לעבן האָט ער באויזן ארויסצו-
געבן נאָר איין בוך , ליריק" (װילנע,
5 צוליב די שװערצ מילכאָמע-
באדינגונגען איז ער אָבער ניט בא-
מערקט געװאָרן אין דער דעמלטיקער
ליטערארישער װעלט.
ערשט נאָך זײַן פריצײַטיקן טויט,
װען אין זײַן הײימשטאָט גראָדנע איז
ארויס אין 1919 א זאמלונג פון זײַנע
לידער אונטערן נאָמען ,אינטימע
ניגונים", איז ער אָפגעשאצט גע-
װאָרן פון דער ליטעראטור-קריטיק.
אין 1923 איז באם
פאריין פון ייִדישע ליטעראטן און
זשורנאליסטן געשאפן געװאָרן א
ספּעציעלער קאָמיטעט אף ארויס.
צוגעבן לייב נײַדוסעס אױיסגעװײילטע
וערק. אין פארלויף פון עטלעכע יאָר
איז פון זײַן ליטערארישער יערושע
אַפּגעדרוקט געװאָרן: ;דאָס בוך פון
ווארשצװוער
פּאָעמען", , ליטװישע אראבעסקן",
;שניר?עך פערל", ,רוסישע דיכ-
טונג", װאָס באשטייט פון זײַנע
איבערדיכטונגען פון א. פּושקינס און
מ. לערמאָנטאָוס װערק, און א בוך
,פון װעלט פּארנאס" (די איבער-
זעצונג פון שאר? באַדלערס ,בלו-
מען פון שלעכטס" און לידער פון
די פראנצויזישע דיכטער װערלען,
גאָטיע אא.).
דעם 5 אַקטיאבער װערט 70
יאַר, זינט עס איז געבוירן געװאַרן
דער רוסישער סאַװעטישער זיכטער
סערגײ אלעקסאנדראַװיטש יעסענין.
ס. יעסענין האָט געשטאמט פון אן
אָרעמפּויערישער מישפאַכע פון ריא-
זאנער גובערניע (דאָרף קאָנסטאנטי-
נאָװאָ, איצט יעסענינאָ). לידער האָט
ער אָנגעהױבן שרײַבן זייער פרי--
צו נײַן יאָר.
יעסענין האָט צוזאמען מיט בלאָקן,
מאיאקאָװוסקין און אנד. הײס בא"
גריסט די אָקטיאבער-רעװאַליוציע און
אין א רײי װערק באזונגען איר
גרױיסקײַט. אויב אין זײַן פאָעמע , די
פערציקטאָגיקע טפילעס" (,סאָראָד
קאָוסט", 1920--1921) פילט זיך די
בענקשאפט פונעם דיכטער נאָכן
אלטן רוסלאנד, װאָס גייט אראָפּ פון
דער ארענע, איז אין זײַנע װערק פון
4--1925 שוין בוילעט צו זען,
װערט אלץ מער
באגרענעצטע פאטריארכאלע
אָנשױוּנגען און נעמט ריכטיקער אוף
די רעװאָליוציַאַנערע װירקלעכקײַט
(,באלאדע װעגן די 26*, לידער װעגן
װו. אי. לענינען, גרוסלאנד דאָס סאָ-
עטישעצ", ,אנא סנעגינא" אא.). אין
די דאָזיקע יאָרן האָט יעסענין גע
שאפן א ר שטארקע, דורכדרינג-
לעכע לירישע װערק װעגן די איבער-
?עבונגען און געפילן פונעם סאַ-
װעטישן מענטשן. סערגיי יעסענינס
ליבע-לידער, זײַנע װערק װעגן דעם
נײַעם שטייגער זײַנען באליבט צװישן
די ברייטע לײענער-קרײַזן. באנאנד
דערמיט האָט אָבער דער דיכטער ניט
געקאָנט באפרײַען זיך פון די פעסי-
מיסטישע שטימונגען און פון
באָהעמישער ארומרינגלונג. דאָס האָט
אים געבראכט דערצו, אז אין עלטער
פון 30 יאָר (1925) איז ער באגאנ-
גען זעלבסטמאָרד.
װי עה
פון די
דעם 5ו אַקטיאבער 1885 איז אין
סלוצק, מינסקער געגנט, געבוירן
געװאָרן דער העברעיַשייִדישער
שרײַבער ייִצכאַקידױיװו בערקאָװיטש.
י"ד. בערקאַװיטש האָט אָנגעהויבן
זײַן ליטעראריש שאפן אין 1903 מיט
העברעישע דערציילונגען. אין דעם
זעלבן יאָר האָט ער פאר זײַן דער-
ציילונג ,,מאָשקעלע כאזער"י באקו-
מען די ליטערארישע פרעמיע פון
דעם זשורנאל ,האצויפע" (הצופה).
אין דעם פאָרװאָרט צו י."ד. בער-
קאָװיטשעס ערשטער גרעסערער
דערציילונג אין ייִדיש ,אוגערקעס"
האָט שאָלעם-אלייכעם צװישן אנדערן
געשריבן:
,מיר האָבן פאר זיך א טאלאנט א
געזונטן, א פרישן, װאָס לעבט, װאָס
צאפלט, װאָס שילדערט, װאָס מאָלט
אונדן טיפן און בילדער אס אל-
טעגלעכן ייִדיש-מענטשלעכן
רעאליסטישע עלע-
מענטן / אין 7
שאפן, װעלכע האָבן אים
אויסגעטיילט פון די מאָדערניסטישע
יאָרן.
שרײַבער אין יענע
טערן ציילעם", , פון יענער-װעלט",
די װײַטע לענדעריי אא., װוּ עס
רט באוו יו 1 דאָס א
פאר-רעװאָליוציאָ
י."ד. בערקאָװיטש
האָט גלענצנדיק
איבערזעצט שאָלעם:אלייכעמס װערק
אין העברעיִש. צום צענטן יאָרצײַט
פון דעם גרויסן שרײַבער האָט בער
קאָװיטש ארויסגעגעבן אין ניויאָרק
א א שי א ור עה
האָט צונויפגעזאמלט א סאך װערט-
פולע מאטעריאלן און דאָקומענטן
וועגן שאָלעם-אלייכעמען. אויך אין
זײַנע פינף ביכער ,הראשונים כבני
אָדם* (האָרישוינים קיוניי אַדאָם)
זײַנען פאראן אינטערעסאנטע זיכ-
רוינעס װעגן דעם לעבן און שאפן
פון די קלאסיקער פון דער ייִדישער
און העברעיִשער ליטעראטור.
זינט 1928 לעבט י-ד. בערקאָװיטש
אין ייִסראָעל.
10--6
איליוסטראציע צו אלעקסיי טאָלסטאָיס
טרילאָגיע ;דער וועג פון פּײַן".
קינסטלער י. קוזקשַװטקי
דער מארש אף טאמאן. (עסקיז. לינאָגראװיורע).
=
יויסעף קוזקאָװוסקי איז געבוירן אין 1902. ער אי
טישער קינסטלער-רעאליסט.
אן אָנגעזעענער סאָװע-
י. קוזקאָװסקי װוינט אין ריגע, װוּ ער מאָלט פּאָרטרעטן פון זײַנע מיט"
צײַטלער, ארבעט אף קאָמפּאָזיציאָנעלע זשאנער'צייכענונג/
איז אויך א גלענצנדיקער גראפיקער. זײַנע איליוסט
און עסטאמפּ. ער
צו ביכער האָבן
=
=
6:
2:
2
6
קינסטלער י.
גרויס דערפאָלג באם מאסן-לייענער. אן אָנגעזעע
אָווסקיס שאפונגען
פארנעמט די לענין"טעמע, די געשיכטע פון דער אָקטיאבער-רעװאָליװוציע און די
עגן בירגערקריג.
2 0 שאכיט אה הארטעוטפטט ר אסט הוה טי יה
די צװיי ארבעטן, װעלכע מיר פארעפנטלעכן, װעט דער לײענער זין
1
באקענען מיט י. קוזקאָװוסקין אלס גראפיקער.
ו רב 2 א
קינסטלער ס. יודאָװין
א זאָקן ווארעמט זיך אף דער זון (גראוויורע). 1924.
;{
יו
4 יי זי
א וי
נ
2
5
א
יצ ,
5
לע ישי 22 2 }
משו--
יע א"
: וק = ר
7 : 24
יא אטא
לייענט און פארשפרייט די אבאָנירונג אף ,סאָװועטיש היימלאנד"? װוערט
אָנגענומען אָן באגרענעצונגען אין אלע אָפּטיי-
, סאָוועטיש היימלאנד" לונגען פון ,סאָיוזפעטשאט", אין די פּאָטשט-
אָפּטײילונגען און בא די געזעלשאפטלעכע פאר-
: שפּרײטער אין די אונטערנעמונגען און
עס האַט זיך אַנגעהױבן די אבאַנירונג אנשטאלטן.
אפ ליטעראריש- קינסטלערישןזשורנאל
,סאַוועטיש היימלאנד* אפן 1966 יאַר.
פארגעסט ניט באצײַטנס
א יאָר -- 6 רובל.
אף 6 כאדאָשים --- 3 רובל. | אונטערשרײַבן זיך
פרײַז פון איין נומער --- 50 קאָפ. || אפן זשורנאל ,סאַװעטיש היימלאנד".
(02111ס 06088108884) מחמאתואעמז שװז088ס
הוק ץא2 6078611111111א2סצא-סווקץדהקסזווה. 7ופווויהססזאסאנטן
0 646ת216סו01 6001032 ו2זקס
(830480 660600802 48)
1ח הווותבּוו 102
מטהסד2סוות /46008610811 0780טת1132276
.860062110 .2 קסזאגהסק :1281
.6צקצעע 1107 , (פק8דקא6ס 10װ0186701868) 2268 .1 אקהדונס'ן .2 ,זיוומפסאעקסט .א ,2 061
.0028 .0 ,גואוות2: .0 שוס 1 ת ,גװסץַם .ת ,װװ226 .11 /װומסקסשס .} ,קסתתוה .ם
.17 ,082קװ16 .הץ ,קד1160 ,2100888 :828קץאל ווווטאגתסק ססקהתת
469 16 -- פקהזסקא6ס 0186101861401 :8:97:91 8 -- קסזאגתסק 28806ח :1626000881
.3607 8 -- וואווזווקא 0126 ;8:49:42 8 -- 3כסת 11 עבּסקת וטהסהדס :
ק6אס1 24 א קסדסצץון 11 :התאההסק .ואסד-.תדססאנסםצא
4 8 אס ה 30סק 1 2 1 אע אט ה6ס670 .2 גקסזאסקקסא
ואהסתאם 9 }- 5 .ת אצם (1370) 10 .ת .צס11 .7024108'/14 דגעקסע) .ת 1965 16.126 וודמטסת 8 80סאחגסת
.656 3203 .חסא 850 גװס11 .16,28 .ת .תב8-.ש5ע
די 2 6 טס ,שי .0 קע הבעות רע אי הע
באסקהשפקזואסחמבאין 7 סֹאן הװשגקזסהװד חהאספּסאסס!אן
יאזגטסת סת 600:) עסקזסאװװ}/} 08678) גדסזװאסא סזסאװסמדסקגעססז
3 ,גפסאגסא2 .11:2
25 2 = יקנ 6 יי טל י. א
| וְ
.חס 32 , : יה
ן
6 | 2021
6041 אס קט
4 .44
614נטץזק? .=
-סזסא
: טז60866 4
1 /
6אקתססקח ו
|
: וי
24002. שיא /
/
ו
סאסתסטסם
ו (סזסא
יסז 8 סהו
(4ו8קסס)
-פאזסמחסס סזסאסבץ
134 תד
ס דס 6:18כן דס 8 פבץקת 6 2
|
0,סלעאס// וץ אקצזא קזועת |
די - -דיי ד ע אפאלעלמו לאגי ד אניד זירי-משוה חוכ ארן. העידי ירא יאר ג קסע .האר וברי הזש יול חיר לישעה וניאש 40
6 שיט 878118016 /|110סטק 806נח 189 161181סמחז 15ם 1
ת1:01002110 21016045 116111296
פיט א
בסס. 16ט14ס-10)604100190ח1
תזסס.014016ס-0ו10019ץ//:פמןוזח
מת0800מטס? 6065(סז? 11611896 106 0)
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11